Diethyltoluamide (DEET)

Diethyltoluamide được chỉ định để bôi ngoài da hoặc quần áo với mục đích xua đuổi côn trùng, giúp phòng ngừa các bệnh lây truyền qua côn trùng đốt. Cụ thể, hoạt chất này có tác dụng:

• Chống muỗi, bao gồm các loài muỗi truyền virus Zika, sốt xuất huyết, sốt vàng, virus West Nile và ký sinh trùng sốt rét
• Xua đuổi ve (ticks), qua đó giảm nguy cơ mắc bệnh Lyme và sốt phát ban Rocky Mountain
• Chống lại các loại ruồi cắn (gnats, ruồi trâu, ruồi đen, ruồi chuồng)
• Xua đuổi ve mò (chiggers/harvest mites) và bọ chét (fleas)
• Sử dụng như một biện pháp bảo vệ cá nhân khi đi du lịch, làm việc ngoài trời, cắm trại ở khu vực có nguy cơ côn trùng đốt cao

Diethyltoluamide là chế phẩm không kê đơn (OTC), được bào chế để bôi trực tiếp lên vùng da hở hoặc tẩm lên quần áo, không dùng theo đường uống hay tiêm.

Liều dùng khuyến cáo

Liều lượng cụ thể sẽ tùy thuộc vào nồng độ diethyltoluamide có trong từng sản phẩm được ghi trên nhãn, không có một liều "chuẩn" chung cho mọi chế phẩm. Nguyên tắc chung được khuyến cáo như sau:

• Người lớn và trẻ em: bôi một lượng nhỏ, vừa đủ để che phủ vùng da hở cần bảo vệ, không bôi lặp lại nhiều lớp
• Nên chọn sản phẩm có nồng độ diethyltoluamide thấp (dưới 30%) cho sử dụng thông thường; một lần bôi với nồng độ thấp có thể duy trì hiệu quả từ 4 đến 8 giờ
• Chỉ thoa lại (reapply) khi cần thiết, không bôi liên tục nhiều lần trong ngày nếu chưa hết thời gian bảo vệ
• Với trẻ em, Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo không nên dùng sản phẩm có nồng độ vượt quá 30%

Cách dùng chi tiết

• Đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm trước khi sử dụng, vì các dạng bào chế (dung dịch, lotion, xịt, khăn lau) có cách thao tác khác nhau
• Dạng lỏng/lotion: thoa đều lên vùng da hở, xoa nhẹ và để khô tự nhiên
• Dạng xịt/aerosol: giữ bình cách da hoặc quần áo khoảng 15-20 cm, xịt chậm theo chuyển động quét, sau đó dùng tay xoa đều; không xịt trực tiếp lên mặt mà nên xịt ra lòng bàn tay rồi thoa lên mặt, tránh vùng mắt, môi và bên trong mũi
• Dạng khăn lau: lau trực tiếp lên vùng da hở rồi để khô
• Nên ưu tiên bôi lên quần áo (áo dài tay, quần dài, tất, mũ) thay vì bôi trực tiếp lên da để hạn chế hấp thu qua da; không bôi bên dưới lớp quần áo
• Không bôi lên vết thương hở, vùng da bị tổn thương, kích ứng hoặc viêm nhiễm, vì sẽ làm tăng hấp thu và nguy cơ tác dụng phụ
• Không bôi vào các nếp gấp da vì dễ gây kích ứng hơn
• Sau khi không còn cần thiết hoặc khi trở vào nhà, nên rửa sạch vùng da đã bôi bằng xà phòng và nước
• Nếu sản phẩm có chứa cồn, tránh xa lửa hoặc nguồn nhiệt, không hút thuốc khi vừa bôi, chờ sản phẩm khô hoàn toàn trên da trước khi tiếp xúc với lửa
• Không sử dụng gần đồ nội thất, đồ nhựa, mặt kính đồng hồ, đồ da hoặc bề mặt sơn/vécni vì diethyltoluamide có thể làm hỏng các vật liệu này

Quên liều và quá liều

Do đây là sản phẩm dùng khi cần (không phải thuốc điều trị theo lịch cố định), khái niệm "quên liều" không thực sự áp dụng; người dùng chỉ cần bôi lại khi thấy hết tác dụng bảo vệ hoặc khi cần tiếp tục ra ngoài khu vực có côn trùng.

Về quá liều, nếu nghi ngờ đã sử dụng quá nhiều diethyltoluamide, vô tình nuốt phải, hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi bôi, cần:

• Rửa sạch ngay vùng da đã tiếp xúc bằng nước và xà phòng
• Liên hệ trung tâm chống độc hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, mang theo bao bì sản phẩm để bác sĩ tham khảo
• Các trường hợp phơi nhiễm quá mức (đặc biệt do nuốt phải hoặc bôi lượng lớn kéo dài) từng được ghi nhận có thể gây co giật, mất phối hợp vận động, kích động, lú lẫn, tụt huyết áp; đây là các biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, cần được xử trí y tế khẩn cấp

• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với diethyltoluamide hoặc bất kỳ thành phần nào khác trong chế phẩm
• Không bôi lên vùng da có vết thương hở, da bị trầy xước, kích ứng, viêm hoặc nhiễm trùng
• Không bôi vào mắt, môi, niêm mạc miệng, bên trong mũi
• Không bôi lên tay của trẻ nhỏ (do trẻ dễ đưa tay lên mắt, miệng)
• Không bôi dưới lớp tã hoặc dưới quần áo kín
• Không dùng đường uống hoặc tiêm; đây là chế phẩm chỉ dùng ngoài da
• Cần thận trọng đặc biệt hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Phần lớn người sử dụng diethyltoluamide đúng theo hướng dẫn không gặp tác dụng phụ đáng kể. Tuy nhiên, một số phản ứng có thể xảy ra, được phân theo các nhóm dưới đây.

Thường gặp

• Kích ứng da tại chỗ bôi: đỏ da (ban đỏ), ngứa
• Cảm giác châm chích, hơi rát nhẹ trên da sau khi thoa
• Cảm giác tê nhẹ nếu vô tình dính vào môi hoặc vùng miệng

Hiếm gặp nhưng cần chú ý

• Phản ứng dị ứng: nổi mề đay, phát ban, ngứa toàn thân, sưng mặt, môi, lưỡi hoặc họng
• Phồng rộp da, thay đổi màu sắc da vùng mặt
• Sưng nề mí mắt hoặc vùng quanh mắt
• Khó thở, tức ngực, thở khò khè
• Các biểu hiện thần kinh: co giật, run rẩy, cử động giật không kiểm soát, choáng váng, mất phối hợp vận động, lú lẫn, thay đổi tâm trạng, nói khó, mất ý thức
• Nhịp tim chậm, thở nhanh hoặc thở bất thường
• Chuột rút cơ, khó ngủ, mệt mỏi bất thường

Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở nhóm hiếm gặp, cần ngừng sử dụng, rửa sạch vùng da tiếp xúc và liên hệ ngay với bác sĩ hoặc cơ sở y tế.

Phụ nữ mang thai

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi trên gần 900 phụ nữ mang thai sử dụng diethyltoluamide ở liều điều trị (khoảng 1,7 g/ngày) trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba cho thấy hoạt chất có đi qua nhau thai, nhưng không ghi nhận ảnh hưởng bất lợi nào lên thai nhi. Các cơ quan y tế lớn tại Hoa Kỳ hiện xem diethyltoluamide là an toàn khi sử dụng đúng hướng dẫn trong thai kỳ, do lợi ích phòng ngừa bệnh do côn trùng truyền (như sốt rét, sốt xuất huyết) thường được xem là vượt trội so với nguy cơ lý thuyết. Dù vậy, phụ nữ mang thai nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.

Phụ nữ cho con bú

Hiện chưa có đủ dữ liệu lâm sàng công bố về nồng độ diethyltoluamide trong sữa mẹ. Tuy nhiên, hoạt chất này vẫn được xem là an toàn và hiệu quả khi dùng đúng cách trong giai đoạn cho con bú theo khuyến cáo của các cơ quan y tế công cộng, nhằm giúp người mẹ tránh các bệnh lây qua côn trùng đốt. Cần tránh bôi trực tiếp lên vùng ngực, đầu vú hoặc những vị trí trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp bằng miệng.

Trẻ em

Do tỷ lệ diện tích da trên trọng lượng cơ thể của trẻ nhỏ cao hơn người lớn, trẻ em có nguy cơ hấp thu diethyltoluamide qua da nhiều hơn, từ đó tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ. Vì vậy:

• Chỉ dùng sản phẩm nồng độ thấp cho trẻ, thoa lượng vừa đủ
• Không bôi lên tay trẻ nhỏ
• Sau khi bôi cho trẻ, cần quan sát để trẻ không đưa tay dính thuốc lên mắt hoặc miệng, không để trẻ liếm vùng da đã bôi
• Không bôi dưới tã
• Nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi sử dụng cho trẻ nhỏ tuổi

Người suy gan, suy thận

Các nguồn tham khảo hiện chưa cung cấp dữ liệu riêng biệt về việc điều chỉnh liều hoặc thận trọng đặc biệt ở người suy gan, suy thận khi sử dụng diethyltoluamide dạng bôi ngoài da; đây là hoạt chất chủ yếu tác dụng tại chỗ với mức hấp thu toàn thân thấp khi dùng đúng hướng dẫn. Người có bệnh lý gan, thận nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có nhu cầu sử dụng thường xuyên hoặc trên diện rộng.

Diethyltoluamide là chế phẩm bôi ngoài da nên nhìn chung ít tương tác toàn thân với các thuốc uống hoặc tiêm. Tuy vậy, vẫn có một số tương tác đáng lưu ý khi phối hợp với các sản phẩm bôi ngoài da khác hoặc một số thuốc đặc thù:

Diethyltoluamide nên được bảo quản trong hộp/chai đậy kín, ở nhiệt độ phòng, tránh nhiệt độ cao, độ ẩm và ánh sáng trực tiếp; không để trong tủ lạnh hoặc để đông đá. Cần để xa tầm tay trẻ em, không sử dụng sản phẩm đã hết hạn hoặc không còn nhu cầu dùng.

Trên thị trường, các sản phẩm chứa diethyltoluamide (dạng xịt, lotion, kem chống muỗi) có mức giá tham khảo dao động khá rộng tùy thương hiệu, nồng độ và dung tích, phổ biến trong khoảng 30.000 - 150.000 đồng cho chai/lọ dung tích nhỏ (khoảng 60-100ml) của các nhãn hàng phổ thông, và có thể cao hơn (150.000 - 300.000 đồng trở lên) với các sản phẩm nồng độ cao, xuất xứ nhập khẩu hoặc dung tích lớn. Người dùng nên tham khảo giá thực tế tại các nhà thuốc, siêu thị hoặc sàn thương mại điện tử uy tín tại thời điểm mua vì giá có thể thay đổi theo thời gian và khu vực.

DEET có an toàn cho trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh không?

Theo các cơ quan y tế công cộng, sản phẩm chứa diethyltoluamide được xem là an toàn cho trẻ em và trẻ sơ sinh trên 2 tháng tuổi khi dùng đúng hướng dẫn, với khuyến cáo nồng độ không vượt quá 30%. Với trẻ dưới 2 tháng tuổi, nên ưu tiên các biện pháp bảo vệ vật lý như màn chống muỗi, quần áo dài tay thay vì bôi hóa chất trực tiếp lên da, và nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi sử dụng.

Có thể bôi kem chống nắng và diethyltoluamide cùng lúc không?

Có thể dùng cùng lúc nhưng cần đúng thứ tự: thoa kem chống nắng trước, đợi khô rồi mới bôi sản phẩm chứa diethyltoluamide lên trên. Việc trộn lẫn hoặc bôi đồng thời hai loại có thể làm giảm hiệu quả chống nắng (SPF) đáng kể, đồng thời làm tăng hấp thu của cả hai hoạt chất qua da, nên các chuyên gia da liễu khuyến cáo hạn chế dùng sản phẩm phối hợp sẵn cả hai thành phần này.

Vì sao không nên dùng sản phẩm nồng độ diethyltoluamide quá cao?

Nồng độ diethyltoluamide cao hơn không giúp tăng hiệu quả xua đuổi côn trùng mà chỉ kéo dài thời gian tác dụng. Trong khi đó, nồng độ càng cao thì lượng hoạt chất hấp thu qua da càng lớn, làm tăng nguy cơ kích ứng da và các tác dụng phụ khác, đặc biệt ở trẻ em và người có làn da nhạy cảm. Vì vậy, các khuyến cáo hiện nay đều ưu tiên chọn sản phẩm có nồng độ vừa đủ (thường dưới 30%) và bôi lại khi cần thay vì dùng nồng độ rất cao ngay từ đầu.

Nếu lỡ nuốt phải sản phẩm chứa diethyltoluamide thì phải làm gì?

Đây là tình huống cần xử trí y tế khẩn cấp. Cần liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc đưa người bị nạn đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì sản phẩm để nhân viên y tế xác định nồng độ và thành phần. Không tự ý gây nôn hoặc dùng bất kỳ biện pháp xử trí tại nhà nào khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc trung tâm chống độc.