1. Đặc điểm nhận dạng cây ruột gà

Cây ruột gà là loại thực vật dây leo bụi, thường mọc trườn và hình thành bụi rậm, với nửa thân dưới hóa gỗ. Thân cây nhẵn, có cạnh và khía dọc rõ rệt, màu nâu xám khi trưởng thành. Chiều cao cây có thể đạt 3-5 mét, với thân leo bám vào các vật đỡ xung quanh. Lá cây thuộc loại lá kép, mọc đối xứng, gồm 5 lá chét hình bầu dục hoặc hình trứng, đầu nhọn, gốc lá tròn hoặc hình tim. Mặt lá có lông thưa, nhẵn, cuống lá dài và thường xoắn vặn, giúp cây bám chắc. Kích thước lá chét chiều dài khoảng 4 -10 cm, rộng 3-7 cm, màu xanh đậm ở mặt trên và nhạt hơn ở mặt dưới.

Cây ruột gà khi còn non

Hoa cây ruột gà mọc thành cụm ở kẽ lá, dạng xim phân nhánh, màu trắng hoặc trắng ngà, với đài hoa 5 răng có lông ở mép. Nhị hoa nhiều, tạo nên vẻ đẹp thanh thoát. Hoa nở vào mùa hè, khoảng tháng 6 - 8. Quả thuộc loại quả bế, hình trứng dẹt, dài khoảng 1-2 cm, tận cùng có vòi nhụy dài gấp 6 -10 lần bầu, với lông màu vàng nhạt. Mùa quả chín vào tháng 9 -11. Rễ cây là bộ phận quan trọng nhất dùng làm dược liệu, hình trụ tròn, hơi cong, dài 10 - 20 cm, đường kính 0.5 -1 cm. Mặt ngoài rễ màu nâu đen, chất chắc giòn với vân nhỏ, mặt cắt ngang màu trắng, vị hơi đắng và mùi thơm nhẹ.

Để nhận dạng cây ruột gà, bạn cần chú ý đến lá kép 5 chét đặc trưng và hoa trắng mọc cụm. Loại cây này dễ bị nhầm với các loài Clematis khác như Clematis armandii, nhưng cây ruột gà có lá chét nhọn hơn và rễ dược liệu đặc trưng. Khi thu hoạch, rễ thường được đào vào mùa thu đông, rửa sạch, loại bỏ tạp chất và phơi khô.

Hoa cây ruột gà màu trắng

2. Đặc điểm sinh thái của cây ruột già

Cây ruột gà có nguồn gốc từ Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc. Loài cây này phân bố rộng rãi ở các khu vực ôn đới và cận nhiệt đới, thích hợp với khí hậu ẩm ướt, đất đồi núi giàu mùn. Theo tài liệu thực vật học, cây ruột gà mọc hoang dại ở các vùng rừng thưa, bờ sông, đồi núi thấp đến trung bình, từ 500 - 2000 mét so với mực nước biển.

Ở Trung Quốc, cây ruột gà phổ biến ở các tỉnh như Henan, Shandong, Anhui, Jiangsu, Zhejiang, Fujian, Guangdong, Guangxi, Jiangxi, Hunan, Hubei, Sichuan, Guizhou và Yunnan. Đây cũng là các khu vực sản xuất dược liệu chính. Ngoài ra, loài cây này còn được tìm thấy ở Nhật Bản, Triều Tiên và một số nước Đông Nam Á. 

Tại Việt Nam, cây ruột gà phân bố chủ yếu ở miền núi phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, và một số tỉnh Trung Bộ như Nghệ An, Hà Tĩnh. Nó mọc hoang ở rừng thứ sinh, ven suối hoặc đồi thấp, nhưng ngày nay được trồng quy mô nhỏ để lấy dược liệu.

Sự phân bố này ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu: Rễ từ vùng núi cao thường giàu hoạt chất hơn do điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Ở Việt Nam, nhu cầu tiêu thụ cây ruột gà tăng cao để ứng dụng trong y học cổ truyền vì vậy nguồn dược liệu thường nhập khẩu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến nghị nên sử dụng nguồn dược liệu cây ruột gà tại Việt Nam biết rõ nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng sản phẩm.

3. Thành phần hóa học của cây ruột gà

Cây ruột gà chứa đa dạng hoạt chất, chủ yếu tập trung ở rễ và rhizome, được phân tích qua các nghiên cứu khoa học. Theo phân tích hóa học, rễ chứa anemonin, protoanemonin, ranunculin và các saponin như clematoside, clematichinenoside A, B, C, H-J. Ngoài ra, có polysaccharides (pectin-like), terpenes (hai acyclic sesquiterpenoids và 14 monocyclic monoterpenoids), phenolic glycosides và indole alkaloids.

Các saponin chiếm tỷ lệ cao, lên đến 0.5-1%, có tác dụng chống ung thư và kháng viêm. Polysaccharides giúp chống viêm khớp dạng thấp (RA). Terpenes và alkaloids góp phần vào hoạt tính sinh học như chống oxy hóa và giảm đau. Không chứa cholesterol, nhưng giàu chất xơ và khoáng chất vi lượng như kali, canxi.

Bảng so sánh thành phần chính của cây ruột gà và các loại cây khác (per 100g rễ khô ước tính):

Các hoạt chất trong cây ruột gà trở thành dược liệu quý, hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính mà không gây nghiện.

4. Công dụng của cây ruột gà

Cây ruột gà mang lại lợi ích đa dạng, từ y học đến đời sống hàng ngày, được chứng minh qua nghiên cứu và kinh nghiệm dân gian.

4.1. Ứng dụng của cây ruột gà trong Y học cổ truyền:

- Thông kinh lạc, trừ phong thấp: Chữa đau nhức xương khớp, lưng gối, chân tay tê mỏi. 

- Cải thiện tiêu hóa: Trị bụng kết hòn, tiêu hóa kém, táo bón.

- Lợi tiểu, lợi sữa: Hỗ trợ tiểu tiện khó, kinh nguyệt không đều, thiếu sữa sau sinh.

- Giải độc: Trị ngộ độc rượu, vàng da, sốt rét.

Cây ruột gà còn được áp dụng trong các bài thuốc Y học Cổ truyền trị táo bón

4.2 . Ứng dụng cây ruột gà trong nghiên cứu khoa học

• Kháng viêm và giảm đau: Ức chế enzyme COX-1/2, giảm viêm khớp RA. Clematichinenoside AR ức chế HIF-1α/VEGFA/ANG2, giảm sưng khớp.

• Chống ung thư: Tiêu diệt tế bào khối u S180, EAC, nghiên cứu invitro trên chuột thí nghiêm; saponin chống ung thư.

• Hạ huyết áp: Hoạt chất tiết histamin trong cây ruột gà giúp giảm áp lực máu.

• Chống oxy hóa: Cây ruột gà chứa chất chống oxy hóa giúp loại bỏ gốc tự do, giảm MDA, bảo vệ gan.

• Kháng khuẩn, chống viêm: Phenolic glycosides và alkaloids trong cây ruột gà giúp chống viêm, chống HL-60 leukemia.

• Hỗ trợ sụn khớp: Các dược phẩm bào chế từ cây ruột gà giúp thúc đẩy chức năng tế bào sụn, hỗ trợ xương khớp.

Với công dụng phong phú, cây ruột gà là lựa chọn cho người cao tuổi, hoặc người lao động nặng.

5. Một số bài thuốc dân gian từ cây ruột gà

Dưới đây là một số công thức bài thuốc phổ biến từ cây ruột gà (chủ yếu dùng rễ khô) được ghi nhận trong y học cổ truyền Việt Nam 

5.1. Bài thuốc chữa đau nhức xương khớp, phong thấp (thể hàn)

• Nguyên liệu: Rễ ruột gà 12g, quế chi 8g, phụ tử chế 8g, độc hoạt 8g.
• Cách làm: Rửa sạch, thái nhỏ, phơi khô các vị. Sắc với 500ml nước, còn khoảng 100-150ml. Chia 2 lần uống trong ngày.
• Liệu trình: Dùng 15 ngày liên tiếp 
• Chỉ định: Đau khớp, tê mỏi, co duỗi khó khăn do phong hàn thấp.

Bài thuốc rễ cây ruột gà sắc thuốc theo đúng đơn kê hỗ trợ chữa đau nhức xương khớp hiệu quả

5. 2. Bài thuốc hỗ trợ chữa đau vai gáy, tê bì tay chân

• Nguyên liệu: Rễ ruột gà 12g, đương quy 12g, hoàng kỳ 12g, sinh khương 12g, bạch thược 12g; mộc qua 16g, độc hoạt 16g, cát cánh 16g; đại táo 10g; quế chi 8g; cam thảo 6g.
• Cách làm: Sắc tất cả với 800ml nước, còn khoảng 200ml. Chia 3 lần uống trong ngày.
• Liệu trình: Khoảng 1 tuần, dùng đủ để đạt hiệu quả.
• Chỉ định: Đau vai gáy, tê bại do khí huyết kém lưu thông.

5.3. Bài thuốc chữa đau khớp, viêm khớp dạng thấp (thể nhiệt)

• Nguyên liệu: Rễ ruột gà 12g, cốt toái bổ 12g, thạch cao 12g, kê huyết đằng 12g, sinh địa 12g, đan sâm 12g, rau má 12g, hy thiên 12g, khương hoạt 12g, thổ phục linh 12g, thiên hoa phấn 12g; bạch chỉ 8g; cam thảo 4g.
• Cách làm: Sắc với 500ml nước, còn 250ml. Chia 2 lần uống/ngày.
• Liệu trình: 3 tuần một khóa.
• Chỉ định: Khớp sưng đau, lưỡi vàng, táo bón (thể nhiệt).

5.4. Bài thuốc chữa nấc cụt, hỗ trợ tiêu hóa

• Nguyên liệu: Rễ ruột gà 12-15g (có thể thêm các vị khác như độc hoạt, đan sâm, ngưu tất mỗi 12g; quế chi, phòng phong, chỉ xác, tế tân, trần bì mỗi 8g).
• Cách làm: Sắc 500ml nước còn 200ml, chia 3 lần uống.
• Liệu trình: 2 tuần.
• Chỉ định: Nấc cụt dai dẳng, bụng đầy trướng, tiêu hóa kém.

5.5. Bài thuốc đơn giản hỗ trợ thông kinh lạc, giảm đau (dùng bột)

• Nguyên liệu: Bột rễ ruột gà khô (sấy nghiền mịn) 3-6g/lần.
• Cách dùng: Uống với rượu ấm hoặc nước, ngày 2 lần.
• Chỉ định: Đau lưng mỏi gối, tê thấp do phong hàn.

5.6. Bài thuốc trị đau dây thần kinh hoặc tê bại

• Nguyên liệu: Bột ruột gà 12g trộn với trứng gà, rán với dầu hạt cải hoặc vừng.
• Cách dùng: Ăn 3 lần/ngày, kiêng thịt đỏ và đồ chua cay trong thời gian dùng.
• Liệu trình: 3 ngày.

• Lưu ý: Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo thông tin. Cây ruột gà là dược liệu có độc tính tiềm ẩn (đặc biệt protoanemonin), có thể gây kích ứng, ngộ độc nếu dùng sai liều lượng hoặc không chế biến đúng cách.

Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc nào từ cây ruột gà, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc lương y có chuyên môn để được tư vấn liều lượng, cách dùng phù hợp với tình trạng sức khỏe cụ thể, tránh nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng.

6. Liều lượng và chống chỉ định

Dù lợi ích lớn, nhưng khi sử dụng cây ruột gà và các dược phẩm từ loại cây này bạn cũng cần lưu ý các vấn đề sau:

• Liều lượng: Bạn chỉ dùng  6 - 12g/ngày rễ khô; không vượt 30g để tránh ngộ độc.

• Tác dụng phụ: Protoanemonin trong cây ruột gà gây kích ứng da, nổi phồng; nếu bạn dùng với liều cao có thể gây nôn, tiêu chảy, xuất huyết dạ dày, khó thở, giãn đồng tử, tử vong nghiêm trọng.
• Chống chỉ định: Người huyết hư, khí hư, suy nhược; phụ nữ mang thai, cho con bú; trẻ em dưới 6 tuổi không dùng cây ruột gà và các dược liệu từ loại cây này.
• Tương tác: Bạn tránh dùng loại cây này với trà. Trước khi có ý định sử dụng cây này bạn nên tham khảo bác sĩ nếu đang dùng thuốc Tây.
• Bảo quản: Phơi khô, giữ nơi khô ráo; kiểm tra nguồn gốc tránh hàng kém.

Cây ruột gà là dược liệu quý với đặc điểm dễ nhận, phân bố rộng và thành phần phong phú, mang lợi ích từ khớp đến ung thư. Hãy sử dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe. 

Nếu cần tư vấn về sức khỏe, đặt lịch thăm khám và lấy mẫu xét nghiệm tận nơi, quý khách hàng có thể liên hệ Tổng đài 1900 56 56 56 của Hệ thống Y tế MEDLATEC để được hỗ trợ nhanh chóng.