Quả trâu cổ: Công dụng, cách dùng và những ai không nên dùng

1. Quả trâu cổ là gì?

Trâu cổ là loài dây leo thuộc họ Dâu tằm (Moraceae). Cây có tên khoa học là Ficus pumila L., ở nhiều địa phương còn được gọi là xộp, vảy ốc hoặc bị lệ. Trong các bộ phận của cây, quả là phần được dùng làm thuốc nhiều nhất. Trong Đông y, quả có tên gọi riêng là lương phấn quả hoặc vương bất lưu hành.

1.1. Đặc điểm nhận biết cây và quả

Cây trâu cổ mọc hoang ở nhiều nơi và thường được trồng cho leo bám lên tường để làm cảnh, tạo bóng mát. Thân cây có nhiều nhánh, bám vào giá thể nhờ các rễ bám mọc lan rộng, và khi còn non có thể tiết ra nhựa mủ màu trắng.

Quả của cây có hình dáng tương tự quả sung. Về cấu tạo, đây là phần đế hoa phát triển thành một khối rỗng, bên trong chứa rất nhiều hạt nhỏ.

Cây trâu cổ thường leo bám kín tường rào, bờ đá và được nhiều gia đình trồng làm cảnh.

1.2. Thu hái và sơ chế quả làm thuốc

Trong thực hành dược liệu, quả thường được thu hái khi đã già, sau đó bổ dọc rồi phơi hoặc sấy khô để bảo quản và sử dụng dần. Nhiều người cho rằng quả tươi có tác dụng tốt hơn quả khô. Tuy nhiên, hiện chưa có cơ sở để khẳng định điều này.

Nếu tự thu hái tại nhà, bạn nên chọn những cây không mọc ven đường hoặc gần khu vực phun thuốc trừ sâu. Trước khi sơ chế, nên rửa sạch quả để loại bỏ bụi bẩn.

Quả già thường được bổ dọc rồi phơi hoặc sấy khô để làm dược liệu.

1.3. Phân biệt với các vị thuốc dễ nhầm

Nhiều người thắc mắc cây thằn lằn bám tường có phải là cây trâu cổ hay không. Theo tài liệu dược liệu, quả thằn lằn có tên khoa học là Ficus pumila. Như vậy, cây thằn lằn và cây trâu cổ là cùng một loài, chỉ khác nhau về cách gọi ở từng vùng.

Điểm dễ gây nhầm lẫn hơn nằm ở tên gọi vương bất lưu hành, bởi tên này còn được dùng cho một vị thuốc khác trong Đông y. Vì vậy, tài liệu Trung Quốc gọi loại quả này là “Quảng Đông vương bất lưu hành” để phân biệt. Khi mua dược liệu khô, bạn nên hỏi rõ tên khoa học và nguồn gốc sản phẩm. Với cây mọc tự nhiên, nếu chưa chắc chắn về loài, bạn không nên tự hái về sử dụng, vì trâu cổ khá dễ bị nhầm với một số loài dây leo khác.

2. Thành phần hóa học của quả

Theo bài tổng quan đăng trên tạp chí Agronomy năm 2021, các nhà khoa học đã chiết xuất được nhiều nhóm hoạt chất từ thân, lá, hoa và quả của cây trâu cổ, như phenolic acid, flavonoid, terpenoid, alcohol và steroid. Tại Nhật Bản và một số vùng của Trung Quốc, quả của loài cây này từ lâu đã được sử dụng như một thành phần trong chế độ ăn.

Thành phần đáng chú ý nhất là pectin, một dạng chất xơ hòa tan tập trung ở bề mặt hạt. Dịch chiết bằng nước của phần này có khả năng tự đông thành gel ở nhiệt độ phòng. Đặc tính này giải thích vì sao người dân có thể làm thạch từ quả mà không cần bổ sung chất tạo đông.

3. Quả trâu cổ có tác dụng gì?

3.1. Theo y học cổ truyền

Theo Đông y, quả có vị ngọt, tính mát, có tác dụng tráng dương, cố tinh, lợi thấp và thông sữa. Dựa trên các đặc tính này, vị thuốc thường được sử dụng trong một số trường hợp bao gồm:

• Nam giới: Dùng làm thuốc bổ trợ trong các bài thuốc trị di tinh, mộng tinh, liệt dương, đau lưng mỏi gối do thận hư. 
• Phụ nữ sau sinh: Người gặp tình trạng ít sữa, tắc tia sữa hoặc sưng vú thường dùng quả phối hợp với các dược liệu khác để hỗ trợ thông sữa.
• Người cao tuổi: Người bị đau xương, đau mình có thể dùng quả dưới dạng cao để bồi bổ cơ thể và hỗ trợ tiêu hóa.

Những công dụng trên được đúc kết từ kinh nghiệm sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, chưa phải kết luận rút ra từ các nghiên cứu lâm sàng.

3.2. Theo nghiên cứu hiện đại

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận chiết xuất từ cây trâu cổ có hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ kháng viêm, kháng khuẩn, kháng u, hạ đường huyết và bảo vệ tim mạch. Riêng với phần quả, một polysaccharide dạng pectin chiết xuất từ quả cho thấy tác dụng hạ đường huyết rõ rệt trên chuột mắc đái tháo đường. Pectin từ hạt cũng góp phần cải thiện môi trường đường ruột ở chuột thí nghiệm.

Các kết quả này chủ yếu được ghi nhận trong phòng thí nghiệm và trên động vật, với chiết xuất đã được tinh chế. Cách dùng này khác nhiều so với việc ăn quả tươi hay uống nước sắc trong dân gian. Vì vậy, chưa thể xem đây là bằng chứng cho hiệu quả điều trị bệnh ở người.

Nhiều nghiên cứu ghi nhận chiết xuất từ cây trâu cổ có khả năng bảo vệ tim mạch

3.3. Có thực sự giúp tăng cường sinh lý nam?

Tăng cường sinh lý nam là công dụng được nhiều người quan tâm nhất khi tìm hiểu về loại quả này. Dựa trên lý luận Đông y và một số báo cáo nghiên cứu tổng quan, dịch chiết nước từ quả trâu cổ có tiềm năng hỗ trợ bồi bổ, tăng cường chức năng tạng thận theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc dùng quả trâu cổ giúp cải thiện tình trạng rối loạn cương dương ở người.

Rối loạn cương dương không chỉ là vấn đề sinh lý đơn thuần, mà đôi khi còn liên quan đến bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc rối loạn nội tiết. Nếu chỉ tự dùng dược liệu trong thời gian dài, những bệnh lý tiềm ẩn này có thể bị phát hiện muộn và ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

4. Cách dùng phổ biến

4.1. Làm thạch giải khát

Làm thạch là cách sử dụng quen thuộc nhất trong đời sống hằng ngày. Theo cách làm dân gian, quả trâu cổ chín được rửa sạch, bổ đôi, lấy hạt, bỏ vào túi vải và vò trong chậu nước. Phần nước này sau đó đông lại thành thạch nhờ lượng pectin có trong hạt.

Khi tự làm thạch tại nhà, bạn nên sử dụng nước đã đun sôi để nguội và dụng cụ được rửa sạch, nhằm hạn chế vi sinh vật xâm nhập. Do không chứa chất bảo quản, thạch nên được để trong ngăn mát tủ lạnh và dùng sớm. Người đang kiểm soát đường huyết nên hạn chế thêm đường hoặc siro khi sử dụng.

Hạt trâu cổ chứa nhiều pectin, có khả năng tự đông thành thạch khi nhồi cùng nước.

4.2. Một số bài thuốc dân gian tham khảo

Trong y học cổ truyền, quả thường được phối hợp với các vị thuốc khác tùy theo mục đích sử dụng. Một số bài thuốc tham khảo bao gồm:

• Bài thuốc hỗ trợ rối loạn cương dương: Dùng 12 g quả phối hợp với 12 g dây sàn sạt, sắc lấy nước uống.
• Bài thuốc hỗ trợ tình trạng ít sữa, tắc tia sữa, sưng vú: Dùng 40 g quả, 15 g bồ công anh và 15 g lá mua, sắc lấy nước uống.
• Bài thuốc hỗ trợ giảm đau xương, đau mình ở người cao tuổi: Quả chín được thái nhỏ, nấu với nước, lọc bỏ bã rồi cô thành cao, mỗi ngày dùng khoảng 5–10 g.

Các bài thuốc trên chỉ mang tính chất tham khảo. Liều lượng, cách phối hợp và thời gian sử dụng nên được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định dựa trên thể trạng của từng người, thay vì tự áp dụng kéo dài tại nhà.

4.3. Có nên dùng rượu ngâm trâu cổ?

Ngâm rượu là cách dùng khá phổ biến, đặc biệt ở nam giới với mong muốn bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh cho thấy rượu ngâm càng lâu thì càng bổ, hoặc giúp tăng hiệu quả điều trị. Trong khi lợi ích của dược liệu chưa được chứng minh, tác hại của rượu đối với sức khỏe đã được xác định rõ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định không có lượng rượu nào được xem là an toàn cho sức khỏe.

Vì vậy, người mắc bệnh gan, dạ dày, tăng huyết áp hoặc đang dùng thuốc dài ngày nên tránh sử dụng rượu ngâm dược liệu.

5. Tác dụng phụ có thể gặp

Hiện nay, dữ liệu về độc tính của quả trên người vẫn còn hạn chế. Dù vậy, một số tác dụng không mong muốn vẫn có thể xảy ra trong quá trình sử dụng, bao gồm:

• Kích ứng da: Nhựa mủ trắng của các loài thuộc chi Ficus có thể gây ngứa hoặc kích ứng khi dính lên da. Ở cây sung, một loài cùng chi, tài liệu da liễu còn ghi nhận phản ứng chéo với nhựa cao su (latex), do đó người dị ứng latex cần thận trọng. Bạn nên đeo găng tay khi hái hoặc bổ quả để hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nhựa.
• Rối loạn tiêu hóa: Việc uống nước sắc quá đặc hoặc dùng rượu ngâm dược liệu có thể gây khó chịu đường tiêu hóa ở một số người.
• Tương tác thuốc: Dữ liệu về tương tác thuốc trên người hiện còn hạn chế. Do quả có tác dụng hạ đường huyết trên động vật, người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng đồng thời.
• Nguy cơ ô nhiễm nấm mốc (Aflatoxin): Dược liệu phơi sấy hoặc bảo quản kém trong môi trường ẩm dễ bị nhiễm nấm mốc sinh độc tố gan, do đó, tuyệt đối không sử dụng dược liệu đã bị mốc.

6. Những ai không nên tự ý dùng?

Không phải ai cũng phù hợp để sử dụng vị thuốc này, nhất là khi dùng với mục đích chữa bệnh. Những đối tượng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng quả trâu cổ bao gồm:

• Phụ nữ mang thai: Hiện chưa có đủ dữ liệu về mức độ an toàn của dược liệu đối với mẹ và thai nhi.
• Phụ nữ đang cho con bú: Ảnh hưởng của dược liệu đối với trẻ bú mẹ chưa được làm rõ, kể cả khi dùng với mục đích lợi sữa.
• Trẻ nhỏ: Liều dùng an toàn dành cho trẻ em hiện chưa được xác lập.
• Người có bệnh nền: Người mắc bệnh gan, thận, đái tháo đường hoặc đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng.
• Người có cơ địa dị ứng: Người từng dị ứng với nhựa cao su cần đặc biệt thận trọng.

Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các biểu hiện như ngứa, nổi mẩn, đau bụng hoặc buồn nôn, bạn nên ngừng dùng và theo dõi thêm tình trạng sức khỏe.

Phụ nữ mang thai, đang cho con bú nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng dược liệu trâu cổ.

7. Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng dược liệu?

Nhiều vấn đề mà người dân thường dùng trâu cổ để tự xử lý, như rối loạn cương dương, tắc tia sữa hay đau nhức xương khớp, đôi khi là biểu hiện của một bệnh lý cần được chẩn đoán và điều trị đúng cách. Bạn nên đi khám sớm nếu gặp một trong các trường hợp sau:

• Tắc sữa có dấu hiệu viêm: Tình trạng tắc sữa kèm theo sốt, vú sưng nóng đỏ, đau tăng dần hoặc có mủ cần được bác sĩ thăm khám.
• Rối loạn cương dương kéo dài: Bạn nên đi khám nếu tình trạng này kéo dài, nhất là khi kèm theo tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn mỡ máu.
• Đau khớp không thuyên giảm: Các biểu hiện như khớp sưng nóng, cứng khớp vào buổi sáng hoặc hạn chế vận động cần được kiểm tra.
• Phản ứng nặng sau khi dùng: Khó thở, sưng môi hoặc sưng mặt sau khi dùng chế phẩm từ trâu cổ là tình huống cần được cấp cứu ngay.

Quả trâu cổ là vị thuốc quen thuộc trong dân gian và có thể được dùng làm thạch giải khát nếu chế biến đảm bảo vệ sinh. Tuy nhiên, các công dụng như tráng dương, lợi sữa hay hạ đường huyết hiện mới dựa trên kinh nghiệm y học cổ truyền và nghiên cứu thực nghiệm, chưa đủ cơ sở để thay thế thuốc điều trị. Vì vậy, bạn nên sử dụng ở mức vừa phải, tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi dùng làm thuốc và chủ động đi khám khi các triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại MEDLATEC, bạn có thể đặt lịch khám tại cơ sở hoặc đăng ký lấy mẫu xét nghiệm tận nơi, giúp bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.