Thuốc cortisol là gì? Khi nào cần dùng và những điều cần lưu ý

1. Thuốc cortisol là gì?

Cortisol là hormone steroid do vỏ tuyến thượng thận sản xuất, tham gia điều hòa chuyển hóa đường huyết, huyết áp và phản ứng viêm của cơ thể. Khi tuyến thượng thận không sản xuất đủ cortisol, hoặc khi cần tận dụng tác dụng kháng viêm, ức chế miễn dịch của cortisol để điều trị bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc cortisol tổng hợp.

Hydrocortisone chính là tên gọi của cortisol khi được bào chế thành thuốc. Đây là hoạt chất được sử dụng phổ biến nhất trong nhóm này, cùng với các glucocorticoid tổng hợp khác như prednisone, prednisolone hay dexamethasone. Các thuốc này có cơ chế tác dụng tương tự cortisol tự nhiên nhưng khác nhau về hiệu lực và thời gian tác dụng.

Tuyến thượng thận là nơi sản xuất hormone cortisol tự nhiên trong cơ thể. 

2. Thuốc cortisol được chỉ định trong trường hợp nào?

Thuốc cortisol được sử dụng trong hai nhóm mục đích chính: thay thế hormone khi cơ thể thiếu hụt, và kháng viêm – ức chế miễn dịch trong điều trị bệnh lý khác. Cụ thể, thuốc cortisol thường được bác sĩ cân nhắc trong các tình huống sau:

• Suy tuyến thượng thận, bao gồm bệnh Addison hoặc tình trạng thượng thận không sản xuất đủ cortisol sau phẫu thuật cắt bỏ tuyến thượng thận.
• Suy tuyến yên, khi tuyến yên không tiết đủ ACTH để kích thích thượng thận sản xuất cortisol.
• Sốc phản vệ hoặc dị ứng nặng: dùng cortisol phối hợp như thuốc hỗ trợ, sau adrenaline. Adrenaline tiêm bắp mới là thuốc phải dùng đầu tiên và ngay lập tức trong sốc phản vệ. Corticosteroid có tác dụng khởi phát chậm (thường vài giờ) và không thay thế được adrenaline. 
• Một số bệnh tự miễn hoặc bệnh viêm mạn tính, như viêm khớp dạng thấp, lupus, hen phế quản.
• Bệnh ngoài da có tính chất viêm, cần dùng dạng bôi tại chỗ.

Việc chỉ định thuốc cortisol luôn dựa trên chẩn đoán cụ thể của bác sĩ, không phải tình trạng mệt mỏi hay stress thông thường nào cũng cần dùng đến loại thuốc này.

3. Các dạng bào chế thường gặp của thuốc cortisol

Thuốc cortisol hiện có nhiều dạng bào chế khác nhau, tùy theo mục đích điều trị. Dạng viên uống, bao gồm viên nén thông thường, viên giải phóng chậm hoặc viên sủi, thường dùng cho các trường hợp cần bổ sung hormone lâu dài như suy thượng thận. Dạng tiêm (hydrocortisone tĩnh mạch hoặc tiêm bắp) là thuốc cấp cứu hàng đầu trong cơn suy thượng thận cấp. Người bệnh cần được tiêm ngay khi nghi ngờ, không chờ kết quả xét nghiệm. Trong sốc phản vệ, dạng tiêm corticosteroid chỉ là thuốc hỗ trợ dùng sau adrenaline, không thay thế adrenaline. Ngoài ra còn có dạng kem, mỡ bôi ngoài da dùng cho các bệnh lý viêm da, và dạng xịt mũi hoặc khí dung áp dụng trong một số bệnh hô hấp, dị ứng.

Mỗi dạng bào chế có liều dùng và cách sử dụng riêng. Vì vậy, người bệnh cần dùng đúng loại và đúng liều theo chỉ định của bác sĩ, không thay thế dạng bào chế này bằng dạng khác nếu chưa có hướng dẫn.

Thuốc cortisol có nhiều dạng bào chế, bao gồm viên uống, dạng tiêm và kem bôi ngoài da. 

4. Tác dụng phụ có thể gặp khi dùng thuốc cortisol

Tác dụng phụ của thuốc cortisol phụ thuộc vào liều dùng, thời gian điều trị và dạng bào chế. Với liều thấp, dùng trong thời gian ngắn, nguy cơ gặp tác dụng phụ nghiêm trọng thường thấp hơn. Một số tác dụng phụ thường gặp bao gồm:

• Giữ nước, tăng cảm giác thèm ăn, tăng cân.
• Thay đổi tâm trạng, rối loạn giấc ngủ.
• Tăng đường huyết, tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Chóng mặt, đau đầu, mệt mỏi.

Bên cạnh những biểu hiện thường gặp, cũng có những dấu hiệu cảnh báo cần được xử trí sớm. Nếu người bệnh xuất hiện tình trạng sạm da bất thường, tiêu chảy kéo dài, chóng mặt nhiều, đau khớp, chán ăn kéo dài hoặc có biểu hiện trầm cảm, nên báo lại với bác sĩ điều trị. Việc dùng thuốc cortisol liều cao hoặc kéo dài cũng có thể làm tăng nguy cơ loãng xương, tăng huyết áp và một số biểu hiện của hội chứng Cushing.

5. Những lưu ý quan trọng khi sử dụng thuốc cortisol

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất khi dùng thuốc cortisol là không tự ý ngừng thuốc đột ngột, đặc biệt với các trường hợp đã sử dụng lâu dài. Một số lưu ý người bệnh cần nắm khi điều trị bằng thuốc cortisol bao gồm:

• Không tự ý ngừng thuốc đột ngột, nhất là khi đã dùng thuốc cortisol trong thời gian dài, vì tuyến thượng thận có thể đã giảm sản xuất cortisol tự nhiên trong quá trình điều trị.
• Nếu cần giảm liều, việc này nên được thực hiện từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự điều chỉnh liều dùng.
• Khi bị sốt, nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật hoặc các stress thể chất khác, người đang dùng cortisol thay thế dài hạn (do suy thượng thận, suy tuyến yên) cần tăng liều tạm thời theo hướng dẫn của bác sĩ để phòng cơn suy thượng thận cấp. Nếu không thể uống thuốc do nôn hoặc tiêu chảy nặng, cần được tiêm hydrocortisone và đến cơ sở y tế ngay. 
• Tránh tiếp xúc với người mắc thủy đậu hoặc sởi nếu chưa có miễn dịch, do thuốc cortisol có tác dụng ức chế miễn dịch.
• Với người dùng thuốc cortisol liều cao hoặc kéo dài trên ba tuần, nên mang theo thẻ thông tin điều trị steroid, để nhân viên y tế nắm được tình trạng trong trường hợp cấp cứu.
• Thông báo cho bác sĩ về các loại thuốc khác đang sử dụng, vì một số thuốc có thể tương tác và làm thay đổi tác dụng của thuốc cortisol.

Người dùng thuốc cortisol cần tuân thủ đúng liều và thời gian điều trị theo chỉ định của bác sĩ. 

6. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Trong quá trình dùng thuốc cortisol, một số dấu hiệu cần được thăm khám sớm để bác sĩ đánh giá lại phác đồ điều trị, bao gồm:

• Sốt, đau họng kéo dài, vết thương lâu lành, tiểu buốt hoặc tiểu khó – đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng.
• Tim đập nhanh, khát nước và tiểu nhiều bất thường.
• Cảm giác lo âu, kích thích hoặc thay đổi tâm trạng không rõ nguyên nhân.
• Chóng mặt nhiều, mệt mỏi kéo dài, tụt huyết áp hoặc buồn nôn sau khi giảm liều hoặc ngừng thuốc. Đây có thể là dấu hiệu của cơn suy thượng thận cấp, một cấp cứu y khoa. Cần tiêm hydrocortisone ngay (nếu có sẵn) và đến cơ sở y tế gần nhất, không chờ đặt lịch khám thông thường. 
• Sạm da bất thường, đau khớp hoặc chán ăn kéo dài trong quá trình điều trị.

Thuốc cortisol là nhóm thuốc có vai trò quan trọng trong điều trị suy thượng thận và nhiều bệnh lý viêm, nhưng cũng đi kèm nguy cơ tác dụng phụ nếu sử dụng không đúng cách. Việc dùng thuốc cortisol cần tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ, cả về liều lượng lẫn thời gian điều trị, để đảm bảo hiệu quả và hạn chế rủi ro.

Nếu bạn đang có dấu hiệu nghi ngờ rối loạn cortisol hoặc cần tư vấn về việc sử dụng thuốc cortisol, nên đến cơ sở y tế uy tín như Hệ thống Y tế MEDLATEC để được thăm khám, xét nghiệm cortisol máu, cortisol niệu cũng như đánh giá, theo dõi tình trạng hormone. Nếu cần tư vấn hoặc đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.