1. Nôn ở trẻ là gì?

Nôn (vomiting) là phản xạ của cơ thể nhằm tống các chất chứa trong dạ dày ra ngoài thông qua miệng. Phản xạ này được điều khiển bởi trung tâm nôn nằm ở hành não và có thể bị kích hoạt bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm kích thích từ đường tiêu hóa, hệ thần kinh trung ương, hệ tiền đình hoặc các chất hóa học trong máu.

Ở trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, phản xạ nôn dễ xảy ra hơn so với người lớn do hệ tiêu hóa và hệ thần kinh chưa phát triển hoàn thiện. Chính vì vậy, không phải lúc nào nôn cũng đồng nghĩa với bệnh lý nguy hiểm.

Ở trẻ sơ sinh, cha mẹ cũng cần chú ý phân biệt giữa nôn thực sự và nôn trớ sinh lý thông thường:

• Nôn thực sự: xảy ra đột ngột, thường kèm co thắt mạnh cơ bụng và dạ dày, lượng chất nôn nhiều, trẻ có thể mệt sau nôn.
• Trớ sinh lý: thường gặp ở trẻ sơ sinh, đặc biệt sau bú, lượng sữa trào ra ít, trẻ vẫn thoải mái, không quấy khóc hay mệt mỏi.

Việc phân biệt đúng hai hiện tượng này giúp cha mẹ tránh nhầm lẫn giữa nôn bệnh lý và các phản xạ sinh lý bình thường của trẻ.

Phân biệt nôn thực sự và trớ sinh lý giúp cha mẹ tránh lo lắng không cần thiết.

2. Nguyên nhân thường gặp khiến trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài

Khi trẻ nôn nhiều nhưng không sốt, không tiêu chảy, nguyên nhân có thể rất đa dạng, từ rối loạn tiêu hóa nhẹ đến một số vấn đề bệnh lý cần theo dõi. Cụ thể:

2.1. Rối loạn tiêu hóa và chế độ ăn uống không phù hợp

Một trong những nguyên nhân hay gặp nhất khiến trẻ nôn nhiều nhưng không sốt, không tiêu chảy là rối loạn tiêu hóa do chế độ ăn. Ở trẻ nhỏ, dạ dày có dung tích hạn chế, khả năng tiêu hóa còn non nớt, nên rất dễ bị quá tải khi ăn uống không phù hợp.

Trẻ có thể nôn khi ăn quá no, ăn quá nhanh, vừa ăn vừa khóc hoặc nuốt nhiều không khí. Ngoài ra, các loại thức ăn nhiều dầu mỡ, khó tiêu, không phù hợp với độ tuổi cũng dễ gây kích thích dạ dày. Việc thay đổi sữa công thức hoặc chế độ ăn đột ngột, đặc biệt ở trẻ đang trong giai đoạn ăn dặm, cũng là yếu tố thường gặp.

Trong những trường hợp này, trẻ thường nôn nhiều sau khi ăn, nhưng sau nôn có thể đỡ khó chịu hơn, vẫn tỉnh táo, không mệt lả. Đây cũng là lý do nhiều phụ huynh gặp tình trạng trẻ bị nôn nhưng không tiêu chảy, khiến việc xác định nguyên nhân ban đầu trở nên khó khăn.

Rối loạn tiêu hóa do ăn uống không phù hợp là nguyên nhân phổ biến khiến trẻ bị nôn.

2.2. Trào ngược dạ dày – thực quản

Trào ngược dạ dày – thực quản là tình trạng dịch dạ dày trào ngược lên thực quản do cơ thắt thực quản dưới hoạt động chưa hiệu quả. Đây là tình trạng rất thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Trẻ bị trào ngược thường có biểu hiện nôn hoặc trớ sau bú, sau ăn, nhưng không kèm sốt, không tiêu chảy. Một số trẻ có thể quấy khóc nhiều, cong người, ngủ không yên hoặc chậm tăng cân nếu trào ngược kéo dài.

Cần lưu ý rằng trào ngược sinh lý thường giảm dần khi trẻ lớn lên. Tuy nhiên, nếu trẻ nôn nhiều, ảnh hưởng đến tăng trưởng hoặc sinh hoạt hàng ngày, trào ngược có thể đã trở thành bệnh lý và cần được bác sĩ thăm khám, đánh giá.

Trào ngược dạ dày – thực quản thường gây nôn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ sau ăn.

2.3. Dị ứng hoặc không dung nạp thực phẩm

Dị ứng hoặc không dung nạp thực phẩm là nguyên nhân không thể bỏ qua khi trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài. Ở trẻ nhỏ, không dung nạp lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò là những tình trạng khá phổ biến. Ở trẻ lớn hơn, dị ứng với trứng, hải sản hoặc một số thực phẩm khác cũng có thể gây nôn.

Điều đáng chú ý là trong giai đoạn đầu, nôn có thể là triệu chứng duy nhất, các biểu hiện khác như tiêu chảy, nổi mẩn, đau bụng hoặc khó thở có thể xuất hiện muộn hơn. Vì vậy, nếu trẻ nôn tái diễn nhiều lần sau khi ăn một loại thực phẩm nhất định, cha mẹ cần nghĩ đến khả năng này.

2.4. Nôn do nguyên nhân thần kinh

Nôn do nguyên nhân thần kinh là nhóm nguyên nhân nguy hiểm, cần được loại trừ sớm khi trẻ nôn nhiều nhưng không có sốt hoặc tiêu chảy. Một số tình trạng có thể gây nôn theo cơ chế này bao gồm tăng áp lực nội sọ, chấn thương đầu, u não hoặc viêm màng não giai đoạn sớm.

Đặc điểm gợi ý nôn do nguyên nhân thần kinh thường là nôn vọt, xảy ra đột ngột. Trẻ thường có thể kèm đau đầu, lơ mơ, sốt cao, thay đổi tri giác hoặc thóp phồng ở trẻ nhỏ.

Đây là những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Trong các trường hợp này, việc chậm trễ thăm khám có thể gây hậu quả nặng nề cho sức khỏe và tính mạng của trẻ.

2.5. Nôn do nhiễm trùng ngoài tiêu hóa

Không chỉ nhiễm trùng đường ruột mới gây nôn. Trên thực tế, nhiều bệnh nhiễm trùng ngoài tiêu hóa như viêm tai giữa, viêm họng hoặc nhiễm trùng tiết niệu cũng có thể gây nôn, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Ở giai đoạn đầu, trẻ chưa biểu hiện rõ các triệu chứng tại cơ quan bị nhiễm trùng. Khi đó, nôn có thể là dấu hiệu khởi phát duy nhất, dễ bị cha mẹ bỏ qua hoặc nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa thông thường.

Một số bệnh nhiễm trùng ngoài tiêu hóa cũng có thể gây nôn ở trẻ giai đoạn sớm.

2.6. Ngộ độc và tác dụng phụ của thuốc

Trẻ em có tính tò mò cao, do đó nguy cơ vô tình uống phải thuốc hoặc hóa chất là điều không hiếm gặp. Ngoài ra, một số thuốc điều trị như kháng sinh, thuốc sắt hoặc vitamin dùng liều cao cũng có thể gây kích ứng dạ dày và dẫn đến nôn.

Trong các trường hợp này, nôn thường xuất hiện sớm sau khi tiếp xúc với thuốc hoặc hóa chất và có thể lặp lại nhiều lần nếu không được xử trí kịp thời.

2.7. Yếu tố tâm lý – stress

Ở trẻ lớn, yếu tố tâm lý cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc gây nôn. Trẻ lo lắng, sợ hãi, thay đổi môi trường sống, đi học hoặc đi xa có thể xuất hiện nôn mang tính chức năng.

Nôn do yếu tố tâm lý thường không kèm các dấu hiệu thực thể rõ ràng, nhưng có xu hướng tái diễn khi trẻ rơi vào trạng thái căng thẳng.

3. Trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài có nguy hiểm không?

Không phải mọi trường hợp nôn đều nguy hiểm. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nguyên nhân, tần suất nôn và tình trạng toàn thân của trẻ.

Ở những trường hợp lành tính, trẻ chỉ nôn vài lần, sau đó vẫn tỉnh táo, chơi bình thường, có thể ăn uống trở lại sau vài giờ và không có dấu hiệu mất nước. Những trường hợp này thường tự cải thiện nếu được chăm sóc và theo dõi đúng cách.

Ngược lại, nôn có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nếu trẻ nôn liên tục, nôn không kiểm soát, nôn vọt hoặc nôn ra dịch xanh, vàng, máu. Trẻ mệt lả, li bì, thay đổi ý thức hoặc có tiền sử bệnh lý nền là những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.

4. Dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi khám ngay

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi nhận thấy một trong các biểu hiện sau:

• Trẻ nôn liên tục trên 6 - 8 giờ (ở trẻ nhỏ) hoặc trên 24 giờ (ở trẻ lớn).
• Trẻ không uống được, nôn mọi thứ.
• Xuất hiện dấu hiệu mất nước như khô môi, khóc không ra nước mắt, tiểu ít.
• Nôn kèm đau bụng dữ dội, bụng chướng.
• Nôn sau chấn thương đầu.
• Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị nôn nhiều.

5. Cha mẹ nên làm gì khi trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài?

Khi trẻ nôn, cha mẹ cần bình tĩnh và xử trí đúng cách. Trước hết, nên cho trẻ nghỉ ngơi, nằm nghiêng để tránh nguy cơ sặc. Việc chia nhỏ bữa ăn, ưu tiên thức ăn loãng, dễ tiêu giúp giảm gánh nặng cho dạ dày.

Cùng với đó, việc bù nước là yếu tố rất quan trọng. Nếu trẻ có nguy cơ mất nước, có thể cho trẻ uống oresol pha đúng tỷ lệ, từng ngụm nhỏ. Song song đó, cha mẹ không nên tự ý dùng thuốc chống nôn khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì việc che lấp triệu chứng có thể làm chậm chẩn đoán nguyên nhân nguy hiểm.

Đồng thời, trong quá trình chăm sóc trẻ bị nôn, cha mẹ cũng cần tránh:

• Ép trẻ ăn hoặc uống khi trẻ đang nôn nhiều.
• Sử dụng các mẹo dân gian, thuốc nam chưa được kiểm chứng.
• Tự ý dùng kháng sinh hoặc các thuốc điều trị khác khi chưa có chỉ định y tế.

Trẻ nôn nhiều cần được bổ sung thức ăn loãng, dễ tiêu

Như vậy, trẻ bị nôn nhiều không sốt không đi ngoài là tình trạng thường gặp nhưng không nên xem nhẹ. Phần lớn các trường hợp là lành tính, tuy nhiên vẫn có những nguyên nhân tiềm ẩn nguy hiểm cần được phát hiện sớm. Việc theo dõi sát diễn biến, nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và đưa trẻ đi khám đúng thời điểm đóng vai trò then chốt trong bảo vệ sức khỏe của trẻ.

Khi cần thăm khám, cha mẹ có thể liên hệ hotline 1900 56 56 56 của MEDLATEC để được tư vấn và đặt lịch nhanh chóng.