Từ điển dược chất

Arsenic Trioxide

Tổng quan

Arsenic trioxide (công thức hóa học As2O3, còn được gọi là arsen trioxit hay tam oxit asen) là một chất vô cơ hóa trị ba của asen, thuộc nhóm thuốc chống u ác tính không phân loại (miscellaneous antineoplastics), mang mã ATC L01XX27. Về mặt lịch sử, hợp chất này từng được dùng trong y học cổ truyền phương Đông trước khi được nghiên cứu bài bản và phê duyệt làm thuốc điều trị ung thư máu vào đầu những năm 2000.

Cơ chế tác dụng của Arsenic trioxide chưa được hiểu đầy đủ, nhưng các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy hoạt chất này gây ra những biến đổi hình thái và phân mảnh DNA đặc trưng cho quá trình chết theo chương trình (apoptosis) ở tế bào bạch cầu tiền tủy bào dòng NB4. Một cơ chế quan trọng khác là Arsenic trioxide gắn trực tiếp vào các gốc cystein trong vùng RBCC của protein PML và protein dung hợp PML/RAR-alpha, làm protein này bị oligo hóa, tăng gắn kết với enzym SUMO hóa UBC9, từ đó thúc đẩy quá trình giáng hóa protein gây bệnh. Ngoài ra, thuốc còn được ghi nhận gây bắt giữ chu kỳ tế bào ở pha G2/M sớm trong quá trình phân bào, góp phần dẫn đến chết tế bào ung thư. Nhờ cơ chế đặc hiệu này, Arsenic trioxide được coi là bước đột phá trong điều trị bệnh bạch cầu cấp thể tiền tủy bào có mang bất thường di truyền đặc trưng.


Công dụng và chỉ định

Theo hồ sơ đăng ký thuốc, Arsenic trioxide được chỉ định trong các trường hợp sau:

  • Điều trị cảm ứng và củng cố cho người bệnh bạch cầu cấp thể tiền tủy bào (APL) đã điều trị bằng retinoid và hóa trị nhóm anthracyclin nhưng bệnh vẫn dai dẳng hoặc tái phát.
  • Áp dụng khi bệnh bạch cầu cấp thể tiền tủy bào có đặc trưng là sự hiện diện của chuyển đoạn nhiễm sắc thể t(15;17) hoặc biểu hiện gen dung hợp PML/RAR-alpha - đây là dấu ấn sinh học bắt buộc để xác định người bệnh phù hợp với thuốc.
  • Phối hợp cùng tretinoin (một dẫn xuất của vitamin A) trong phác đồ cảm ứng và củng cố cho người bệnh trưởng thành mới được chẩn đoán bạch cầu cấp thể tiền tủy bào nguy cơ thấp.

Ngoài chỉ định chính thức nêu trên, hoạt chất này còn đang được nghiên cứu ở một số bệnh lý ác tính khác, tuy nhiên các ứng dụng này chưa được phê duyệt chính thức và không nằm trong phạm vi sử dụng thông thường.


Liều dùng và cách dùng

Liều cho người lớn

Một đợt điều trị bằng Arsenic trioxide thường gồm giai đoạn cảm ứng và giai đoạn củng cố, được cá thể hóa theo cân nặng, đáp ứng tủy xương và kết quả xét nghiệm của từng người bệnh.

  • Giai đoạn cảm ứng: liều 0,15 mg/kg cân nặng, truyền tĩnh mạch trong 1-2 giờ, mỗi ngày một lần, kéo dài đến khi tủy xương đạt lui bệnh hoặc tối đa 60 ngày.
  • Giai đoạn củng cố: liều 0,15 mg/kg cân nặng, truyền tĩnh mạch mỗi ngày một lần, đủ 25 liều trong khoảng thời gian tối đa 5 tuần; giai đoạn này thường bắt đầu sau 3-6 tuần kể từ khi kết thúc giai đoạn cảm ứng.

Liều cho trẻ em

Với trẻ từ 4 tuổi trở lên, phác đồ liều được áp dụng tương tự người lớn: 0,15 mg/kg/ngày truyền tĩnh mạch trong giai đoạn cảm ứng (đến khi lui bệnh hoặc tối đa 60 ngày) và 0,15 mg/kg/ngày trong 25 liều ở giai đoạn củng cố. Hiệu quả và độ an toàn ở trẻ nhỏ hơn 4 tuổi chưa được xác lập đầy đủ nên cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích và nguy cơ.

Cách dùng

Arsenic trioxide chỉ được dùng theo đường truyền tĩnh mạch, do nhân viên y tế thực hiện tại cơ sở điều trị, không có dạng uống. Trước mỗi lần truyền, người bệnh thường được làm điện tâm đồ và xét nghiệm điện giải để đánh giá nguy cơ tim mạch. Thời gian truyền tiêu chuẩn kéo dài khoảng 1-2 giờ và có thể kéo dài tới 4 giờ nếu xuất hiện phản ứng vận mạch cấp trong lúc truyền. Vì đây là thuốc gây độc tế bào, quá trình pha chế, truyền và thải bỏ phải tuân thủ quy trình xử lý thuốc nguy hại đặc biệt.

Quên liều và quá liều

Do Arsenic trioxide được truyền theo lịch hẹn tại bệnh viện, nếu người bệnh bỏ lỡ một buổi truyền, cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để được sắp xếp lại lịch dùng thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý bù liều tại nhà. Trường hợp nghi ngờ quá liều, các dấu hiệu có thể gặp gồm lú lẫn và yếu cơ nghiêm trọng; người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức hoặc liên hệ trung tâm chống độc để được hướng dẫn xử trí kịp thời.


Chống chỉ định

Vì đây là thuốc có độc tính cao và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động điện học của tim, chống chỉ định của Arsenic trioxide cần được tuân thủ nghiêm ngặt:

  • Người có tiền sử dị ứng hoặc quá mẫn với Arsenic trioxide hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm.
  • Không khởi đầu truyền Arsenic trioxide cho người bệnh đang có rối loạn nhịp thất hoặc khoảng QTc kéo dài chưa được kiểm soát; đây là chống chỉ định bắt buộc vì nguy cơ xoắn đỉnh có thể gây tử vong.
  • Không sử dụng cho phụ nữ đang mang thai, vì Arsenic trioxide có thể gây hại nghiêm trọng cho thai nhi ở cả trường hợp mẹ hoặc cha đang dùng thuốc.
  • Cần thận trọng đặc biệt, không dùng khi chưa hiệu chỉnh, ở người có rối loạn điện giải nặng (đặc biệt là hạ kali hoặc hạ magie máu) chưa được điều chỉnh, vì làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim khi phối hợp với thuốc.

Tác dụng phụ

Tác dụng phụ nghiêm trọng cần theo dõi sát

  • Hội chứng biệt hóa (differentiation syndrome): có thể xuất hiện từ 1 ngày đến 2 tháng sau khi bắt đầu điều trị, biểu hiện bằng sốt, ho, khó thở, tăng cân nhanh, phù chi, thiểu niệu; đây là biến chứng có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử trí bằng corticosteroid liều cao kịp thời.
  • Bất thường dẫn truyền tim: kéo dài khoảng QTc, block nhĩ thất hoàn toàn, xoắn đỉnh (torsade de pointes), có thể gây tử vong đột ngột.
  • Bệnh não, bao gồm bệnh não Wernicke: biểu hiện bằng lú lẫn, mất ý thức, co giật, rối loạn thị giác hoặc thăng bằng.
  • Tổn thương gan: vàng da, vàng mắt, đau vùng bụng trên, nước tiểu sẫm màu.

Tác dụng phụ thường gặp (từ 10% người dùng trở lên)

  • Tiêu hóa: buồn nôn, đau bụng, nôn, tiêu chảy, táo bón.
  • Hô hấp: ho, khó thở, đau họng, tràn dịch màng phổi, chảy máu cam.
  • Toàn thân: mệt mỏi, sốt, phù, ớn lạnh, đau ngực.
  • Thần kinh: đau đầu, dị cảm, bệnh thần kinh ngoại biên, chóng mặt.
  • Tim mạch: nhịp tim nhanh, kéo dài khoảng QT, hạ huyết áp.
  • Chuyển hóa: hạ kali máu, hạ magie máu, tăng đường huyết.
  • Huyết học: tăng bạch cầu, thiếu máu, giảm tiểu cầu.
  • Cơ xương khớp: đau khớp, đau cơ, đau xương.
  • Tâm thần: mất ngủ, lo âu, trầm cảm.

Tác dụng phụ ít gặp hơn (khoảng 1-10%)

  • Loét miệng, chảy máu tiêu hóa, khô miệng.
  • Ho ra máu, thở nhanh, viêm mũi họng.
  • Co giật, buồn ngủ, hôn mê.
  • Xoắn đỉnh, block tim hoàn toàn, tràn dịch màng ngoài tim.
  • Tăng men gan, rối loạn chức năng gan.
  • Suy thận, thiểu niệu.

Lưu ý khi dùng

  • Phụ nữ mang thai: tuyệt đối không sử dụng Arsenic trioxide trong thai kỳ vì nguy cơ gây hại cho thai nhi đã được ghi nhận. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần dùng biện pháp tránh thai hiệu quả trong suốt quá trình điều trị và ít nhất 6 tháng sau liều cuối cùng.
  • Nam giới có bạn tình có khả năng mang thai: cần áp dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong khi điều trị và ít nhất 3 tháng sau liều cuối, vì thuốc có thể ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng và gây hại cho thai nhi nếu người cha đang dùng thuốc.
  • Phụ nữ cho con bú: không cho con bú trong thời gian dùng Arsenic trioxide và ít nhất 2 tuần sau liều cuối.
  • Khả năng sinh sản: một số nam giới sử dụng thuốc đã ghi nhận tình trạng vô sinh; người có kế hoạch sinh con nên trao đổi trước với bác sĩ để được tư vấn về bảo tồn khả năng sinh sản.
  • Người có bệnh tim mạch hoặc rối loạn nhịp tim: cần thông báo đầy đủ tiền sử cho bác sĩ trước khi truyền thuốc, vì nguy cơ rối loạn nhịp tim nghiêm trọng có thể tăng lên khi phối hợp với một số thuốc khác.
  • Người có bệnh gan, bệnh thận: cần theo dõi chức năng gan, thận thường xuyên trong suốt quá trình điều trị do nguy cơ độc tính trên các cơ quan này.
  • Người cao tuổi hoặc có nguy cơ thiếu vitamin B1 (thiamine), bao gồm người uống rượu bia lâu năm hoặc có tình trạng kém hấp thu: cần theo dõi sát nguy cơ bệnh não Wernicke.
  • Nguy cơ ung thư thứ phát: sử dụng Arsenic trioxide có thể làm tăng nguy cơ mắc thêm loại ung thư khác về sau, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ nếu có lo ngại về vấn đề này.

Tương tác dược chất

Arsenic trioxide có số lượng tương tác thuốc rất lớn, phần lớn liên quan đến nguy cơ cộng hưởng gây rối loạn nhịp tim. Người bệnh cần khai báo đầy đủ mọi thuốc, vitamin và sản phẩm thảo dược đang sử dụng trước khi truyền thuốc.

Nhóm thuốc/chất tương tác

Hậu quả khi phối hợp

Thuốc điều trị nhiễm khuẩn, thuốc trị hen, thuốc tim mạch, thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị bệnh tâm thần, một số thuốc chống ung thư, thuốc trị sốt rét hoặc HIV

Có thể làm tăng nguy cơ gặp vấn đề tim mạch nghiêm trọng, đặc biệt là kéo dài khoảng QT, khi phối hợp cùng Arsenic trioxide

Thuốc lợi tiểu, ví dụ furosemide

Có thể gây hạ kali hoặc hạ magie máu, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim và góp phần vào nguy cơ bệnh não Wernicke

Rượu, bia (sử dụng lâu dài)

Làm tăng nguy cơ thiếu hụt vitamin B1, qua đó tăng nguy cơ bệnh não Wernicke khi điều trị bằng Arsenic trioxide

Vitamin, khoáng chất và các sản phẩm thảo dược không kê đơn

Một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến hiệu quả hoặc độ an toàn của Arsenic trioxide, cần thông báo cho bác sĩ trước khi phối hợp

Ngoài các nhóm nêu trên, cơ sở dữ liệu tương tác ghi nhận số lượng lớn thuốc có khả năng tương tác ở các mức độ khác nhau với Arsenic trioxide, vì vậy bác sĩ và dược sĩ luôn cần rà soát toàn bộ đơn thuốc hiện tại của người bệnh trước mỗi đợt truyền.


Cách bảo quản và giá bán tham khảo

Arsenic trioxide dạng dung dịch tiêm cần được bảo quản ở nhiệt độ phòng có kiểm soát, khoảng 20-25 độ C (cho phép dao động tạm thời trong khoảng 15-30 độ C), tuyệt đối không để đông lạnh. Sau khi đã pha loãng để truyền, dung dịch chỉ ổn định trong tối đa 24 giờ nếu bảo quản ở nhiệt độ phòng hoặc 48 giờ nếu bảo quản trong tủ lạnh, phần thuốc dư sau khi dùng phải được loại bỏ theo đúng quy định xử lý thuốc gây độc tế bào, không được lưu lại để dùng cho lần sau.

Về giá bán, Arsenic trioxide là thuốc tiêm truyền chuyên khoa, chỉ được cung ứng và sử dụng tại bệnh viện có chuyên khoa huyết học - ung thư thông qua hệ thống đấu thầu thuốc của cơ sở y tế, không được bán lẻ tại nhà thuốc và không có bảng giá công khai thống nhất trên thị trường Việt Nam. Chi phí thực tế mà người bệnh phải trả phụ thuộc vào cân nặng, số ngày truyền, cơ sở điều trị và mức chi trả của bảo hiểm y tế. Người bệnh và gia đình nên liên hệ trực tiếp phòng tài chính hoặc phòng công tác xã hội của bệnh viện đang điều trị để được tư vấn cụ thể về chi phí và các chính sách hỗ trợ.


Câu hỏi thường gặp

Arsenic trioxide có phải là thuốc uống hằng ngày tại nhà không?

Không. Arsenic trioxide chỉ tồn tại ở dạng dung dịch truyền tĩnh mạch và bắt buộc phải được truyền tại bệnh viện bởi nhân viên y tế đã qua đào tạo về hóa trị. Người bệnh không thể tự mua và tự truyền thuốc tại nhà, đồng thời cần tái khám và làm xét nghiệm định kỳ trong suốt phác đồ điều trị để bác sĩ theo dõi đáp ứng cũng như phát hiện sớm tác dụng phụ.

Vì sao Arsenic trioxide có thể gây rối loạn nhịp tim và cần làm điện tâm đồ thường xuyên?

Arsenic trioxide có khả năng làm kéo dài khoảng QTc trên điện tâm đồ, trong các nghiên cứu lâm sàng có tới khoảng 40% người bệnh dùng liều tiêu chuẩn xuất hiện QTc kéo dài trên 500 mili giây trong một số thời điểm điều trị. Đây là lý do bác sĩ luôn chỉ định làm điện tâm đồ và xét nghiệm điện giải trước mỗi đợt truyền, đồng thời có thể tạm ngừng hoặc giảm liều thuốc nếu phát hiện bất thường để phòng ngừa biến chứng xoắn đỉnh nguy hiểm.

Người bệnh cần chuẩn bị gì trước khi bắt đầu điều trị bằng Arsenic trioxide?

Trước khi truyền, người bệnh nên thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tiền sử bệnh tim mạch, bệnh gan, bệnh thận, thói quen uống rượu bia và toàn bộ thuốc, vitamin, thực phẩm chức năng đang sử dụng. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần thảo luận về biện pháp tránh thai trước khi bắt đầu phác đồ. Trong suốt quá trình điều trị, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám, xét nghiệm máu và điện tâm đồ theo chỉ định để đảm bảo an toàn.


Miễn trừ trách nhiệm

Các thông tin dược chất trên trang này được biên soạn nhằm mục đích tham khảo. Nội dung không thay thế tư vấn chuyên môn của bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia y tế. Người đọc không nên tự ý sử dụng, ngừng hoặc thay đổi dược chất dựa trên thông tin tại đây mà không có ý kiến của nhân viên y tế.

Lựa chọn dịch vụ

Quý khách hàng vui lòng lựa chọn dịch vụ y tế theo nhu cầu!

Lấy mẫu xét nghiệm tại nhà

Lấy mẫu xét nghiệm tại nhà giúp khách hàng chủ động tầm soát bệnh lý. Đồng thời tiết kiệm thời gian đi lại, chờ đợi kết quả với mức chi phí hợp lý.

Đặt lịch thăm khám tại MEDLATEC

Đặt lịch khám tại cơ sở khám chữa bệnh thuộc Hệ thống Y tế MEDLATEC giúp chủ động thời gian, hạn chế tiếp xúc đông người.
bác sĩ lựa chọn dịch vụ