Clozapin

Clozapin được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Điều trị tâm thần phân liệt kháng trị: khi bệnh nhân không đáp ứng đầy đủ với ít nhất hai loại thuốc an thần kinh khác (trong đó có ít nhất một thuốc chống loạn thần không điển hình) dù đã dùng đủ liều điều trị trong thời gian thích hợp.
• Điều trị cho bệnh nhân tâm thần phân liệt gặp phản ứng bất lợi thần kinh nghiêm trọng, không thể tiếp tục dùng các thuốc chống loạn thần khác kể cả nhóm không điển hình.
• Giảm nguy cơ tái phát hành vi tự sát ở bệnh nhân tâm thần phân liệt hoặc rối loạn phân liệt cảm xúc có nguy cơ tự làm hại bản thân.
• Điều trị các rối loạn tâm thần, ảo giác và kích động xuất hiện trong quá trình điều trị bệnh Parkinson, khi các phương pháp điều trị chuẩn không mang lại hiệu quả.

Việc chỉ định Clozapin luôn cần được thực hiện dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa tâm thần vì thuốc chỉ được cấp phát trong chương trình giám sát đặc biệt do nguy cơ giảm bạch cầu hạt.

Liều dùng cho người lớn

• Liều khởi đầu: 12,5 mg, uống 1 hoặc 2 lần trong ngày đầu tiên.
• Liều chuẩn độ (titration): tăng dần thêm 25-50 mg mỗi ngày, chia làm nhiều lần, cho tới khi đạt liều khoảng 300 mg/ngày vào cuối tuần thứ hai kể từ khi bắt đầu điều trị.
• Liều duy trì thông thường: 300-450 mg/ngày, chia làm nhiều lần uống.
• Liều tối đa: không vượt quá 900 mg/ngày; các tác dụng không mong muốn có xu hướng tăng rõ rệt khi dùng liều trên 450 mg/ngày.
• Người cao tuổi: nên bắt đầu với liều thấp hơn (khoảng 12,5 mg/ngày) và tăng liều chậm hơn so với người trẻ tuổi để hạn chế nguy cơ hạ huyết áp tư thế.

Liều dùng cho trẻ em

Hiệu quả và độ an toàn của Clozapin ở trẻ em, thanh thiếu niên dưới 18 tuổi chưa được thiết lập đầy đủ và không được khuyến cáo sử dụng thường quy cho nhóm tuổi này. Nếu cần cân nhắc, việc quyết định phải do bác sĩ chuyên khoa nhi - tâm thần thực hiện dựa trên đánh giá lợi ích - nguy cơ cụ thể.

Cách dùng

Clozapin được dùng bằng đường uống, có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn vì thức ăn không ảnh hưởng đến khả năng hấp thu thuốc. Nên uống thuốc với một cốc nước lọc đầy đủ, nuốt cả viên hoặc bẻ đôi theo vạch nếu có, không nên nhai hoặc nghiền nát viên thuốc vì có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu. Do Clozapin thường gây buồn ngủ, phần liều lớn hơn trong ngày thường được khuyến cáo uống vào buổi tối trước khi đi ngủ để giảm ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày.

Quên liều

Nếu quên một liều trong ngày, có thể uống bù ngay khi nhớ ra, nhưng nếu đã gần đến giờ uống liều tiếp theo thì nên bỏ qua liều đã quên, không uống gấp đôi liều. Đặc biệt, nếu quên thuốc từ 2 ngày liên tiếp trở lên, người bệnh cần liên hệ bác sĩ trước khi dùng lại vì cơ thể có thể đã mất dung nạp với thuốc; việc dùng lại thường phải bắt đầu như liều khởi đầu ban đầu để tránh nguy cơ hạ huyết áp, chậm nhịp tim hoặc ngất.

Quá liều

Quá liều Clozapin có thể gây buồn ngủ nhiều, lú lẫn, tăng tiết nước bọt, nhịp tim nhanh, hạ huyết áp, giảm ý thức, thậm chí hôn mê và suy hô hấp. Đây là tình huống cấp cứu y tế, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, mang theo vỏ thuốc hoặc thông tin thuốc đã dùng. Hiện chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho Clozapin; xử trí chủ yếu là điều trị hỗ trợ triệu chứng kết hợp theo dõi sát chức năng tim mạch, hô hấp.

Clozapin chống chỉ định tuyệt đối trong các trường hợp sau, người bệnh và người kê đơn cần kiểm tra kỹ trước khi sử dụng:

• Quá mẫn với Clozapin hoặc bất kỳ thành phần tá dược nào của thuốc.
• Bệnh nhân không thể thực hiện xét nghiệm công thức máu định kỳ theo yêu cầu giám sát.
• Có tiền sử giảm bạch cầu hạt hoặc mất bạch cầu hạt do Clozapin hoặc do các bệnh lý về máu khác.
• Rối loạn tăng sinh tủy xương (myeloproliferative disorders).
• Động kinh không kiểm soát được.
• Liệt ruột (paralytic ileus).
• Đang trong tình trạng hôn mê hoặc ức chế thần kinh trung ương nặng do bất kỳ nguyên nhân nào.
• Loạn thần do rượu hoặc ngộ độc thuốc/chất kích thích.
• Bệnh gan, thận hoặc tim mạch nặng, không ổn định, bao gồm tiền sử viêm cơ tim hoặc bệnh tim mạch nặng chưa kiểm soát.

Tác dụng phụ nghiêm trọng cần theo dõi chặt

• Giảm bạch cầu hạt/mất bạch cầu hạt: đây là tác dụng phụ nguy hiểm nhất của Clozapin, có thể dẫn đến nhiễm trùng nặng, thậm chí tử vong nếu không phát hiện và ngừng thuốc kịp thời. Vì lý do này, người bệnh bắt buộc phải xét nghiệm công thức bạch cầu định kỳ trước, trong và cả sau khi ngừng điều trị.
• Co giật: nguy cơ tăng theo liều, đặc biệt khi tăng liều quá nhanh hoặc ở người có tiền sử động kinh.
• Viêm cơ tim, các rối loạn tim mạch như hạ huyết áp tư thế, nhịp tim nhanh, ngất, thậm chí ngừng tim - nguy cơ cao nhất trong giai đoạn đầu chỉnh liều.
• Hội chứng an thần kinh ác tính (biểu hiện sốt cao, cứng cơ, rối loạn ý thức).
• Tăng đường huyết, đôi khi kèm nhiễm toan ceton hoặc hôn mê tăng áp lực thẩm thấu.

Tác dụng phụ thường gặp

• Buồn ngủ, an thần quá mức, đặc biệt trong vài tuần đầu điều trị.
• Tăng tiết nước bọt, khô miệng.
• Táo bón, buồn nôn, nôn, giảm nhu động ruột.
• Chóng mặt, nhức đầu, choáng váng.
• Tăng cân, thay đổi chuyển hóa lipid.
• Nhịp tim nhanh, hạ huyết áp tư thế.

Tác dụng phụ ít gặp hơn

• Sốt tạm thời, thường lành tính, hay gặp trong 3 tuần đầu điều trị.
• Lú lẫn, bồn chồn, trầm uất, nhìn mờ.
• Rối loạn chức năng gan, bao gồm viêm gan.

• Phụ nữ có thai: dữ liệu về độ an toàn của Clozapin trên phụ nữ mang thai còn hạn chế; thuốc chỉ nên dùng khi lợi ích vượt trội nguy cơ và cần có ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
• Phụ nữ cho con bú: Clozapin có khả năng bài tiết qua sữa mẹ và có thể gây tác dụng không mong muốn cho trẻ bú mẹ, cần thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
• Suy gan: cần thận trọng ở người có tiền sử bệnh gan; nên tránh dùng cho bệnh nhân có bệnh gan tiến triển hoặc suy gan.
• Suy thận: có thể cần giảm liều ở bệnh nhân suy thận đáng kể.
• Người cao tuổi: nhạy cảm hơn với tác dụng hạ huyết áp tư thế, nhịp tim nhanh và các tác dụng kháng cholinergic (táo bón, lú lẫn, bí tiểu); nên khởi đầu liều thấp và tăng liều chậm.
• Người đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa glucose: cần theo dõi đường huyết chặt chẽ do Clozapin có thể làm tăng đường huyết.
• Người có tiền sử động kinh, chấn thương đầu: cần thận trọng vì nguy cơ co giật liên quan đến liều.
• Người hút thuốc lá: khói thuốc gây cảm ứng enzym CYP1A2 làm giảm nồng độ Clozapin trong máu; nếu người bệnh thay đổi thói quen hút thuốc (bắt đầu hoặc ngừng hút), cần theo dõi và điều chỉnh liều phù hợp.
• Không tự ý ngừng thuốc đột ngột: có thể gây tái phát triệu chứng loạn thần cấp tính; khi cần ngừng điều trị, nên giảm liều từ từ trong 1-2 tuần trừ trường hợp phải ngừng khẩn cấp do giảm bạch cầu.

Người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ, dược sĩ về tất cả thuốc kê đơn, không kê đơn, thực phẩm chức năng đang sử dụng, đồng thời tuyệt đối tránh sử dụng rượu bia trong thời gian điều trị bằng Clozapin vì có thể làm tăng tác dụng an thần và các tác dụng không mong muốn khác trên thần kinh trung ương.

Clozapin nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng (khoảng 15-30 độ C), tránh ẩm, tránh ánh sáng trực tiếp, không bảo quản trong phòng tắm hoặc ngăn đá tủ lạnh, để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi.

Về giá bán tham khảo, các chế phẩm chứa Clozapin tại Việt Nam (ví dụ Clozapyl 25mg, Clozapyl 100mg của Torrent Pharmaceuticals) có giá dao động khoảng 2.000-3.000 đồng/viên đối với hàm lượng 25mg, và có thể cao hơn tương ứng với hàm lượng 100mg tùy nhà thuốc, thời điểm và khu vực phân phối. Mức giá này chỉ mang tính chất tham khảo tại thời điểm khảo sát và có thể thay đổi; người bệnh nên liên hệ trực tiếp nhà thuốc hoặc cơ sở y tế để biết giá chính xác, đồng thời chỉ mua thuốc khi có đơn của bác sĩ.

Clozapin có phải là thuốc điều trị đầu tay cho tâm thần phân liệt không?

Không. Clozapin không phải lựa chọn đầu tay mà chỉ được chỉ định khi bệnh nhân đã thất bại với ít nhất hai thuốc an thần kinh khác (bao gồm ít nhất một thuốc không điển hình) dùng đủ liều, đủ thời gian mà không đáp ứng, hoặc khi bệnh nhân không thể dung nạp các thuốc chống loạn thần khác do phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Việc dùng Clozapin sớm hơn mức cần thiết không được khuyến khích do nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng, đặc biệt là giảm bạch cầu hạt.

Tại sao người dùng Clozapin phải xét nghiệm máu thường xuyên?

Vì Clozapin có nguy cơ gây giảm hoặc mất bạch cầu hạt - một tác dụng phụ hiếm gặp nhưng có thể đe dọa tính mạng do làm suy giảm khả năng chống nhiễm trùng của cơ thể. Việc theo dõi công thức bạch cầu định kỳ (thường xuyên hơn trong giai đoạn đầu điều trị, sau đó giãn dần khoảng cách nếu ổn định) giúp phát hiện sớm bất thường để bác sĩ kịp thời ngừng thuốc, giảm thiểu nguy cơ biến chứng nặng. Đây cũng là lý do Clozapin chỉ được cấp phát trong một chương trình giám sát đặc biệt tại nhiều quốc gia.

Uống rượu bia trong khi dùng Clozapin có nguy hiểm không?

Có. Rượu bia làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương của Clozapin, có thể khiến tình trạng buồn ngủ, chóng mặt, hạ huyết áp trở nên trầm trọng hơn, đồng thời tăng nguy cơ ức chế hô hấp. Người đang điều trị bằng Clozapin nên tránh hoàn toàn đồ uống có cồn và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bất kỳ băn khoăn nào về tương tác giữa thuốc với thực phẩm, đồ uống hằng ngày.

Nếu ngừng thuốc đột ngột thì điều gì có thể xảy ra?

Ngừng Clozapin đột ngột có thể khiến các triệu chứng loạn thần tái phát nhanh chóng, đôi khi nặng hơn cả trước khi điều trị. Vì vậy, trừ trường hợp bắt buộc phải ngừng khẩn cấp (ví dụ do giảm bạch cầu hạt nghiêm trọng), việc ngừng thuốc nên được thực hiện từ từ trong khoảng 1-2 tuần dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý tăng, giảm hoặc ngừng liều tại nhà.