Malathion

Malathion được các cơ quan y tế công nhận chỉ định chính thức và một số chỉ định ngoài nhãn (off-label) như sau:

• Điều trị tại chỗ bệnh chấy da đầu (pediculosis capitis) ở người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên; đây là chỉ định chính thức được phê duyệt.
• Thường được lựa chọn khi nghi ngờ chấy đã kháng với permethrin 1% - hoạt chất vốn được xem là lựa chọn hàng đầu trong điều trị chấy da đầu.
• Sử dụng ngoài nhãn để hỗ trợ điều trị chấy mu (pediculosis pubis) khi tình trạng kháng các thuốc trị chấy khác, tuy nhiên chế phẩm Malathion thương mại tại Mỹ chứa dung môi cồn isopropyl nồng độ cao nên không được khuyến cáo dùng cho vùng da sinh dục vì có thể gây bỏng rát, kích ứng.
• Sử dụng ngoài nhãn trong điều trị chấy rận thân mình (pediculosis corporis) ở các trường hợp nhiễm nặng, thường phối hợp cùng biện pháp vệ sinh và khử trùng quần áo, chăn ga.
• Từng được dùng ngoài nhãn để điều trị bệnh ghẻ (do Sarcoptes scabiei) dưới dạng dung dịch nước, song chế phẩm cồn cao hiện có trên thị trường không phù hợp cho mục đích này do nguy cơ kích ứng vùng da tổn thương.

Các thử nghiệm lâm sàng công bố trên PubMed cho thấy Malathion có tác dụng diệt chấy và trứng chấy khá nhanh trong ống nghiệm, tuy nhiên một số nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên tại Anh ghi nhận tỷ lệ khỏi bệnh của Malathion thấp hơn đáng kể so với dimeticone 4% hoặc 1,2-octanediol, đồng thời có báo cáo về hiện tượng chấy kháng Malathion tại một số khu vực như Anh, Pháp và Israel. Vì vậy, việc lựa chọn Malathion cần cân nhắc dựa trên tình hình đề kháng tại từng khu vực.

Liều dùng theo đối tượng

Theo thông tin từ chuyên khảo dược lý AHFS DI được tổng hợp trên Drugs.com, liều dùng của Malathion cho cả người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên là như nhau, không phân biệt theo cân nặng hay độ tuổi cụ thể trong nhóm đối tượng này:

• Người lớn: thoa dung dịch Malathion 0,5% lên tóc khô với lượng vừa đủ để làm ướt hoàn toàn tóc và da đầu, bao gồm cả vùng sau gáy và gáy cổ.
• Trẻ em từ 6 tuổi trở lên: áp dụng liều và cách dùng tương tự người lớn.
• Trẻ em dưới 6 tuổi: hiệu quả và độ an toàn chưa được xác lập đầy đủ nên không khuyến cáo sử dụng; trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi tuyệt đối không dùng hoạt chất này.

Thông thường một lần điều trị là đủ để diệt hết chấy. Nếu sau 7-10 ngày vẫn còn chấy sống, có thể lặp lại một lần điều trị thứ hai; việc điều trị thêm lần thứ ba thường không cần thiết.

Cách dùng chi tiết

• Chỉ dùng ngoài da đầu, không bôi lên các vùng da khác, không để dính vào mắt, tai, mũi, miệng hay vùng sinh dục, và tuyệt đối không được uống.
• Thoa Malathion lên tóc khô (không phải tóc ướt), xoa đều cho đến khi tóc và da đầu được thấm ướt hoàn toàn.
• Trong lúc thoa và khi gội lại, nên nhắm chặt mắt và che mắt bằng khăn mềm để tránh dung dịch bắn vào mắt.
• Sau khi thoa, để tóc khô tự nhiên trong khoảng 8-12 giờ, không sấy hay dùng nhiệt.
• Sau thời gian trên, gội đầu bằng dầu gội thông thường, xả sạch với nước, sau đó dùng lược chải chấy (lược răng dày, mắt nhỏ) để loại bỏ chấy chết và trứng chấy còn sót lại trên tóc.
• Rửa tay thật kỹ ngay sau khi thoa thuốc cho bản thân hoặc cho người khác.
• Dung dịch Malathion 0,5% có tính dễ cháy do chứa cồn isopropyl nồng độ cao; tuyệt đối không để tóc ướt dung dịch tiếp xúc với lửa, thuốc lá đang cháy hoặc các nguồn nhiệt như máy sấy tóc, máy uốn tóc trong suốt thời gian ủ thuốc.

Quên liều và xử lý quá liều

Vì Malathion chỉ được dùng theo đợt điều trị ngắn (một hoặc hai lần cách nhau 7-10 ngày) chứ không phải dùng hằng ngày, nên không có khái niệm "quên liều" theo nghĩa thông thường; nếu quên lần tái điều trị, có thể thực hiện ngay khi nhớ ra và tiếp tục theo dõi tình trạng chấy.

Về nguy cơ quá liều, nếu bôi quá nhiều thuốc, dung dịch có thể chảy lan sang các vùng da khác trên cơ thể, làm tăng nguy cơ bỏng da hoặc kích ứng mắt; trường hợp này cần rửa sạch vùng da tiếp xúc bằng nước ngay lập tức. Nếu chẳng may nuốt phải Malathion, cần liên hệ ngay với bác sĩ hoặc trung tâm chống độc để được xử trí kịp thời, vì đây là hoạt chất thuộc nhóm ức chế cholinesterase có thể gây độc toàn thân nếu hấp thu với lượng lớn.

• Người có tiền sử quá mẫn (dị ứng) với Malathion hoặc bất kỳ thành phần nào có trong công thức bào chế của thuốc.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi: chống chỉ định tuyệt đối vì da đầu của nhóm tuổi này có tính thấm cao hơn, làm tăng nguy cơ hấp thu toàn thân của Malathion qua da.
• Không dùng cho các trường hợp nhiễm chấy ở lông mi.
• Không dùng đường uống hoặc bôi lên vùng da khác ngoài da đầu, đặc biệt là các vùng da bị trầy xước, tổn thương hoặc vùng sinh dục.

Thường gặp

• Kích ứng da đầu, cảm giác châm chích hoặc nóng rát nhẹ khi vừa thoa thuốc; đây là phản ứng phổ biến nhất được ghi nhận với Malathion.

Ít gặp hơn

• Viêm da tiếp xúc, dị ứng da đầu, thường xảy ra rõ hơn khi dùng chế phẩm có nồng độ cao hơn khuyến cáo (ví dụ dung dịch 5%, gấp 10 lần nồng độ thông thường).
• Viêm kết mạc nhẹ nếu thuốc dính vào mắt do tiếp xúc ngoài ý muốn.
• Phản ứng dị ứng tiếp xúc đã được ghi nhận ở người tiếp xúc với các chế phẩm Malathion dùng trong nông nghiệp, tuy hiếm gặp hơn với dạng bào chế dùng cho người.

Nếu xuất hiện kích ứng da rõ rệt, cần rửa sạch thuốc khỏi da đầu và tóc ngay lập tức. Sau khi tình trạng kích ứng thuyên giảm, có thể cân nhắc bôi lại; nếu kích ứng tái diễn, nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tiếp tục sử dụng.

• Phụ nữ mang thai: Malathion được xếp vào nhóm B theo phân loại thai kỳ cũ của FDA, nghĩa là các nghiên cứu trên động vật chưa cho thấy nguy cơ rõ ràng đối với thai nhi, nhưng chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu đối chứng trên người mang thai; do đó nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
• Phụ nữ đang cho con bú: hiện chưa rõ Malathion có bài tiết qua sữa mẹ sau khi bôi ngoài da hay không. Một số nghiên cứu trên phụ nữ sống ở khu vực từng phun Malathion diện rộng trong nông nghiệp không phát hiện hoạt chất này trong sữa, nhưng cần thận trọng khi người đang cho con bú tiếp xúc hoặc sử dụng thuốc.
• Trẻ em: chỉ dùng dưới sự giám sát trực tiếp của người lớn, để xa tầm tay trẻ nhỏ. Một số chuyên gia khuyến cáo không nên dùng chế phẩm Malathion có dung môi cồn isopropyl cho trẻ nhỏ hoặc trẻ bị hen suyễn nhằm hạn chế hít phải hơi cồn bay ra trong quá trình ủ thuốc.
• Người có bệnh lý về da đầu hoặc nhiễm trùng da đang tiến triển: cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.
• Vì dung dịch dễ cháy, người sử dụng và người xung quanh cần tránh xa nguồn lửa, thuốc lá đang cháy và các thiết bị tạo nhiệt trong suốt thời gian tóc còn ướt thuốc.
• Đối tượng cần thận trọng đặc biệt gồm người có chức năng gan, thận suy giảm hoặc có bệnh lý nền toàn thân; tuy nhiên các nguồn tham khảo hiện chưa cung cấp dữ liệu cụ thể về việc điều chỉnh liều Malathion cho các nhóm bệnh nhân suy gan hoặc suy thận.

Do Malathion chỉ được dùng ngoài da với thời gian tiếp xúc ngắn nên số lượng tương tác thuốc toàn thân được ghi nhận chính thức khá hạn chế. Dưới đây là tương tác đã được xác định trong cơ sở dữ liệu tra cứu tương tác thuốc:

Ngoài tương tác dược lý nêu trên, cần lưu ý thêm khía cạnh tương tác vật lý - hóa học: do dung môi của Malathion 0,5% chứa tới 78% cồn isopropyl và dễ bắt cháy, việc để thuốc tiếp xúc với rượu bia (dùng ngoài da hoặc hít phải hơi cồn khi uống rượu bia gần nguồn nhiệt) không làm thay đổi tác dụng dược lý của thuốc, nhưng làm tăng nguy cơ cháy nổ nếu ở gần lửa hoặc nguồn nhiệt trong lúc ủ thuốc. Người dùng nên thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về tất cả các thuốc, sản phẩm bôi ngoài da hoặc mỹ phẩm đang sử dụng đồng thời trên da đầu để được tư vấn phù hợp.

Malathion dạng dung dịch bôi da nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng, khoảng 20-25°C, có thể chịu được dao động tạm thời trong khoảng 15-30°C khi vận chuyển. Cần bảo quản thuốc ở nơi khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp, và đặc biệt tránh xa nguồn lửa hoặc nhiệt độ cao do đặc tính dễ cháy của dung môi cồn.

Về giá bán, hiện Malathion dạng chế phẩm dùng cho người (biệt dược Ovide và các phiên bản generic) chủ yếu được phân phối tại thị trường Hoa Kỳ theo đơn của bác sĩ, chưa phổ biến tại thị trường Việt Nam. Giá niêm yết tham khảo cho một lọ 59 ml dung dịch 0,5% dao động khoảng 170-260 USD nếu mua theo giá bán lẻ thông thường tại Mỹ; tuy nhiên nếu sử dụng các chương trình phiếu giảm giá của nhà thuốc, giá thực tế có thể giảm còn khoảng 68-110 USD cho cùng một lọ. Mức giá cụ thể sẽ thay đổi tùy nhà thuốc, khu vực và chương trình bảo hiểm y tế.

Malathion có phải là lựa chọn đầu tay để trị chấy da đầu không?

Không hẳn. Permethrin 1% thường được xem là lựa chọn hàng đầu do tính an toàn cao và dễ sử dụng hơn. Malathion thường được cân nhắc khi có nghi ngờ chấy đã kháng với permethrin, hoặc khi các phương pháp điều trị trước đó thất bại. Việc lựa chọn hoạt chất phù hợp cần dựa trên mức độ nhiễm chấy, độ tuổi người bệnh và tình hình đề kháng thuốc tại từng khu vực, tốt nhất nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi quyết định.

Vì sao phải để dung dịch Malathion trên tóc lâu tới 8-12 giờ?

Thời gian ủ thuốc kéo dài giúp Malathion có đủ thời gian thấm sâu và tiêu diệt cả chấy trưởng thành lẫn trứng chấy bám chắc trên sợi tóc. So với nhiều thuốc trị chấy khác chỉ cần ủ trong vài giờ, thời gian tác dụng dài hơn của Malathion một phần lý giải vì sao thuốc thường được ủ qua đêm. Trong suốt thời gian này, người dùng cần đặc biệt lưu ý giữ tóc tránh xa nguồn lửa vì dung dịch dễ cháy.

Dùng Malathion có nguy hiểm cho trẻ nhỏ không?

Malathion chống chỉ định tuyệt đối cho trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi vì da đầu của các bé có tính thấm cao, dễ hấp thu hoạt chất vào cơ thể hơn. Thuốc chỉ được khuyến cáo dùng cho trẻ từ 6 tuổi trở lên và luôn cần có sự giám sát của người lớn trong toàn bộ quá trình sử dụng. Với trẻ nhỏ hơn hoặc trẻ có bệnh lý hô hấp như hen suyễn, phụ huynh nên trao đổi kỹ với bác sĩ trước khi cân nhắc dùng hoạt chất này.

Nếu sau khi dùng Malathion vẫn còn chấy thì phải làm sao?

Nếu sau 7-10 ngày kể từ lần bôi đầu tiên mà vẫn phát hiện chấy sống trên tóc, có thể thực hiện thêm một đợt điều trị lặp lại theo đúng quy trình đã hướng dẫn. Nếu sau hai lần điều trị mà tình trạng chấy vẫn không cải thiện, đây có thể là dấu hiệu chấy đã kháng thuốc; lúc này nên đến gặp bác sĩ để được đánh giá lại và cân nhắc phương án điều trị thay thế.