Praziquantel

Praziquantel được chỉ định cho người từ 1 tuổi trở lên để điều trị các bệnh nhiễm ký sinh trùng sau:

• Sán máng (schistosomiasis) do tất cả các loài Schistosoma gây bệnh ở người, bao gồm S. mekongi, S. japonicum, S. mansoni và S. haematobium.
• Bệnh sán lá gan nhỏ do Clonorchis sinensis (clonorchiasis) và Opisthorchis viverrini (opisthorchiasis).
• Một số loại sán lá khác như sán lá phổi Paragonimus westermani, sán lá ruột Fasciolopsis buski và Heterophyes heterophyes.
• Các loại sán dây gây bệnh ở người: sán dây bò (Taenia saginata), sán dây lợn (Taenia solium), sán cá (Diphyllobothrium latum), sán chó/mèo (Dipylidium caninum) và sán lùn (Hymenolepis nana).
• Một số trường hợp ấu trùng sán lợn (cysticercosis), bao gồm cả thể thần kinh, tuy đây thường là chỉ định ngoài nhãn thuốc và cần phối hợp điều trị chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa.

Đáng chú ý, Praziquantel không có hiệu quả đối với sán lá gan lớn Fasciola hepatica, và không được dùng để điều trị ký sinh trùng khu trú trong mắt. Với hiệu quả cao, phổ tác dụng rộng và giá thành thấp, Praziquantel là công cụ chủ lực trong các chương trình điều trị hàng loạt bệnh sán máng của Tổ chức Y tế Thế giới.

Liều Praziquantel được tính theo cân nặng và tùy thuộc loại ký sinh trùng gây bệnh. Dưới đây là các mức liều phổ biến được ghi nhận trong nhãn thuốc và các tài liệu chuyên môn.

Liều điều trị sán máng (Schistosomiasis)

• Liều khuyến cáo chung: 20 mg/kg thể trọng, uống 3 lần/ngày, mỗi lần cách nhau 4-6 giờ, dùng trong 1 ngày duy nhất (tổng liều 60 mg/kg/ngày).
• Một số phác đồ chuyên gia đưa ra lựa chọn khác tùy loài sán: với S. haematobium và S. mansoni có thể dùng 40 mg/kg/ngày chia 2 lần; với S. japonicum, S. mekongi và S. intercalatum thường cần liều cao hơn, khoảng 60 mg/kg/ngày chia 3 lần, cũng dùng trong 1 ngày.
• Liều áp dụng như nhau cho cả người lớn và trẻ em từ 1 tuổi trở lên, tính theo cân nặng thực tế.

Liều điều trị sán lá gan nhỏ và sán lá khác

• Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini: khoảng 25 mg/kg, uống 3 lần/ngày, cách nhau 4-6 giờ, trong 1 ngày.
• Với các sán lá ruột, sán lá phổi, liều và số ngày điều trị có thể thay đổi theo chỉ định của bác sĩ dựa trên mức độ nhiễm.

Cách dùng

• Praziquantel nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn, cùng một cốc nước đầy (khoảng 240 ml) để giảm nguy cơ khó chịu đường tiêu hóa.
• Viên thuốc có 3 rãnh chia sẵn để bẻ liều chính xác theo chỉ định của bác sĩ; nên dùng ngón tay ấn vào rãnh để bẻ, không dùng dụng cụ cắt.
• Tuyệt đối không nhai hoặc ngậm viên thuốc lâu trong miệng vì vị đắng có thể gây nôn hoặc buồn nôn; nên nuốt trọn viên hoặc phần viên đã bẻ với nước.
• Nếu người bệnh (đặc biệt là trẻ nhỏ) không thể nuốt được viên nguyên, có thể nghiền thuốc và trộn với thức ăn mềm hoặc chất lỏng, dùng ngay sau khi trộn.

Quên liều và quá liều

Do Praziquantel thường chỉ dùng trong một ngày duy nhất với các liều cách nhau vài giờ, nếu quên một liều trong ngày điều trị, người bệnh nên liên hệ ngay với bác sĩ để được hướng dẫn cách xử lý phù hợp, không tự ý uống gấp đôi liều. Trường hợp nghi ngờ dùng quá liều Praziquantel, cần gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay lập tức để được hỗ trợ kịp thời.

Praziquantel chống chỉ định trong các trường hợp sau:

• Người có tiền sử quá mẫn hoặc dị ứng với Praziquantel hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
• Người mắc bệnh nang sán (cysticercosis) khu trú trong mắt, vì thuốc có thể gây tổn thương không hồi phục khi ký sinh trùng chết trong nhãn cầu.
• Người đang dùng hoặc đã dùng rifampin trong vòng 4 tuần trước đó, vì rifampin làm cảm ứng mạnh enzyme gan, khiến nồng độ Praziquantel trong máu giảm xuống dưới mức có hiệu quả điều trị.

Ngoài ra, cần đặc biệt cẩn trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng Praziquantel nếu người bệnh có tiền sử động kinh, co giật hoặc các dấu hiệu tổn thương thần kinh trung ương liên quan đến sán máng hoặc ấu trùng sán lợn thần kinh, vì đây là mục có rủi ro cao và cần được đánh giá kỹ trước khi điều trị.

Phần lớn tác dụng phụ của Praziquantel liên quan đến phản ứng miễn dịch của cơ thể khi ký sinh trùng chết đi, thường ở mức độ nhẹ và tự hết.

Thường gặp

• Chóng mặt, đau đầu, cảm giác khó chịu toàn thân (malaise).
• Buồn nôn, khó chịu vùng bụng.
• Sốt nhẹ.
• Phát ban da.

Ít gặp hơn nhưng cần theo dõi

• Sốt cao, ớn lạnh, đau họng, đau nhức cơ thể, mệt mỏi bất thường.
• Nhịp tim chậm hoặc không đều.
• Đau quặn bụng, chướng bụng, tiêu chảy hoặc táo bón.
• Co giật.
• Khó tập trung, đổ mồ hôi lạnh, kích ứng da.

Nếu xuất hiện dấu hiệu phản ứng dị ứng nghiêm trọng như phát ban kèm khó thở, sưng mặt, môi, lưỡi hoặc họng, người bệnh cần được cấp cứu y tế ngay lập tức. Nhìn chung, danh sách tác dụng phụ trên không đầy đủ tất cả các phản ứng có thể xảy ra khi dùng Praziquantel; nên thông báo cho bác sĩ về bất kỳ triệu chứng bất thường nào gặp phải trong quá trình điều trị.

• Phụ nữ mang thai: cần thông báo cho bác sĩ nếu đang mang thai trước khi dùng Praziquantel; quyết định sử dụng cần dựa trên cân nhắc lợi ích – nguy cơ cụ thể của bác sĩ điều trị.
• Phụ nữ cho con bú: cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng, vì Praziquantel có khả năng đi qua sữa mẹ.
• Người suy gan: ở người suy gan mức độ trung bình đến nặng, thời gian bán thải, nồng độ đỉnh và diện tích dưới đường cong của Praziquantel đều tăng so với người có chức năng gan bình thường, do đó cần theo dõi sát các tác dụng không mong muốn trong quá trình điều trị.
• Người suy thận: theo thông tin từ nhãn thuốc, không cần điều chỉnh liều ở người suy thận vì Praziquantel và chất chuyển hóa không được ghi nhận gây độc cho thận.
• Người có bệnh tim mạch: người có rối loạn nhịp tim cần được theo dõi tim mạch trong thời gian dùng Praziquantel.
• Người có tiền sử động kinh, co giật hoặc tổn thương thần kinh trung ương: cần thận trọng đặc biệt, vì Praziquantel có thể làm nặng thêm các biểu hiện thần kinh do ký sinh trùng chết gây ra.
• Ảnh hưởng đến khả năng lái xe, vận hành máy móc: Praziquantel có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, nên tránh lái xe hoặc vận hành máy móc trong ngày dùng thuốc và trong vòng 24 giờ sau đó.
• Với mọi đối tượng đặc biệt kể trên, người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi quyết định sử dụng Praziquantel để đảm bảo an toàn.

Praziquantel được chuyển hóa chủ yếu qua các enzyme gan thuộc họ cytochrome P450, đặc biệt là CYP3A4, nên dễ bị ảnh hưởng bởi các thuốc cùng chuyển hóa qua enzyme này.

Vì danh sách trên không thể bao quát hết mọi tương tác có thể xảy ra, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về tất cả các thuốc, vitamin và sản phẩm thảo dược đang sử dụng trước khi bắt đầu điều trị với Praziquantel.

Praziquantel dạng viên nén nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng, tránh ẩm và tránh nhiệt độ cao, để xa tầm tay trẻ em và không dùng chung thuốc với người khác.

Về giá bán, Praziquantel (biệt dược phổ biến Biltricide, Distocide) là thuốc kê đơn, giá bán có thể dao động khá lớn tùy quốc gia, nhà sản xuất và quy cách đóng gói. Theo dữ liệu giá thuốc công khai tại một số thị trường, một vỉ 4 viên 600 mg có giá tham khảo tương đương khoảng 45.000-70.000 đồng mỗi viên khi quy đổi (dựa trên mức giá bán lẻ tại Ấn Độ khoảng 150-180 rupee/vỉ 4 viên), trong khi tại Úc mức chi phí theo danh mục bảo hiểm y tế cho một liệu trình khoảng 6-8 viên vào khoảng 140 đô la Úc trước khi trừ trợ giá. Tại Việt Nam, giá bán cụ thể tại các nhà thuốc có thể chênh lệch theo thời điểm và nơi bán; người bệnh nên liên hệ trực tiếp nhà thuốc hoặc cơ sở y tế để có mức giá chính xác và cập nhật nhất, đồng thời chỉ nên mua thuốc khi có chỉ định và đơn của bác sĩ.

Praziquantel có dùng được cho trẻ em không?

Được. Praziquantel được chỉ định cho cả người lớn và trẻ em từ 1 tuổi trở lên, với liều tính theo cân nặng tương tự như người lớn. Với trẻ nhỏ khó nuốt viên thuốc, có thể nghiền thuốc và trộn với thức ăn mềm hoặc chất lỏng, dùng ngay sau khi trộn để tránh vị đắng làm trẻ nôn hoặc gagging.

Uống Praziquantel có cần nhịn ăn không?

Không cần nhịn ăn, ngược lại nên uống Praziquantel trong hoặc ngay sau bữa ăn cùng một cốc nước đầy. Thức ăn giúp tăng khả năng hấp thu của thuốc và giảm nguy cơ khó chịu đường tiêu hóa như buồn nôn, đau bụng trong quá trình điều trị.

Praziquantel có điều trị được sán lá gan lớn (Fasciola hepatica) không?

Không. Praziquantel không có hiệu quả đối với sán lá gan lớn Fasciola hepatica (loại sán lá gan thường gặp ở cừu, gia súc và có thể lây sang người qua rau sống thủy sinh). Đây là điểm khác biệt quan trọng cần lưu ý, vì với nhiễm Fasciola hepatica, bác sĩ thường sẽ chỉ định thuốc khác phù hợp hơn.

Nếu quên uống một liều Praziquantel trong ngày điều trị thì phải làm sao?

Vì phác đồ điều trị bằng Praziquantel thường chỉ kéo dài trong một ngày với 2-3 liều cách nhau vài giờ, nếu quên một liều, người bệnh không nên tự ý uống bù gấp đôi mà cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn cách xử lý phù hợp với tình trạng cụ thể của mình.