Anh trai mắc bệnh, mẹ và em gái đi khám phát hiện mang biến thể di truyền 

Mới đây, chị H.T.N. (37 tuổi, quê Lạng Sơn) cùng con gái 7 tuổi đến Phòng khám Di truyền, Hệ thống Y tế MEDLATEC để khám và tư vấn di truyền, do trong gia đình đã có thành viên được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber trước đó. 

Theo khai thác tiền sử, gia đình chị N. có hai người con, con trai 15 tuổi và con gái 7 tuổi. Con trai 15 tuổi đã được chẩn đoán mắc bệnh này cách đây 2 năm tại Bệnh viện Mắt Trung ương. Kết quả xét nghiệm khi đó xác định bệnh nhân mang biến thể gây bệnh trên gen MT-ND4 – là biến thể gây bệnh thường gặp nhất trong bệnh lý thần kinh thị giác di truyền Leber. 

Nhận thấy nguy cơ di truyền trong gia đình, chị N. và con gái đến MEDLATEC để thăm khám. Tại đây, các bác sĩ đã chỉ định thực hiện xét nghiệm gen ti thể (mtDNA) - đây là kỹ thuật phân tích 37 gen ti thể nhằm phát hiện các biến thể di truyền liên quan đến các bệnh lý ti thể, trong đó có bệnh lý thần kinh thị giác di truyền Leber. 

Kết quả xét nghiệm cho thấy, cả hai mẹ con đều mang cùng một biến thể gây bệnh trên gen MT-ND4, tương tự với con trai. Biến thể này đã được phân loại là gây bệnh và liên quan trực tiếp đến bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber. 

Kết quả xét nghiệm gen ti thể của hai mẹ con đều mang cùng một biến thể gây bệnh trên gen MT-ND4 

Từ kết quả này, bác sĩ xác định gia đình có 3 thành viên cùng mang biến thể di truyền gây bệnh. Hai mẹ con hiện chưa có biểu hiện lâm sàng nhưng được đánh giá có nguy cơ cao phát triển bệnh trong tương lai. Do đó, bác sĩ đã tiến hành tư vấn di truyền. 

Cụ thể: Đối với người con trai đã được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber, hiện nay chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, việc quản lý chủ yếu tập trung vào hỗ trợ thị giác và phục hồi chức năng nghề nghiệp nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống. Do bệnh di truyền theo dòng mẹ (ti thể), người con trai khi trưởng thành nếu sinh con sẽ không truyền biến thể gây bệnh cho thế hệ sau. 

Đối với người mẹ và con gái, có nguy cơ bị mất thị lực trong tương lai, tuy nhiên tỷ lệ thấp (dưới 10%). Dù vậy, hai mẹ con cần theo dõi sức khỏe định kỳ và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường về thị lực để được can thiệp kịp thời. Về mặt sinh sản, gen ti thể chỉ di truyền theo dòng mẹ nên người mẹ và con gái nếu sinh con thì chắc chắn sẽ truyền biến thể này cho con. Trong trường hợp vẫn có nhu cầu sinh con, bác sĩ khuyến nghị có thể cân nhắc các giải pháp hỗ trợ sinh sản như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) kết hợp xin trứng để giảm nguy cơ di truyền. 

Ngoài ra, người mẹ còn có hai chị gái. Bác sĩ cũng lưu ý, hai chị gái của người mẹ có khả năng mang cùng biến thể di truyền. Nếu mang gen bệnh, con của họ cũng có nguy cơ di truyền và biểu hiện bệnh. Vì vậy, các thành viên này được khuyến cáo nên thực hiện xét nghiệm gen để xác định tình trạng mang biến thể, từ đó có kế hoạch theo dõi và tư vấn sinh sản phù hợp. 

Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber – Căn bệnh nguy hiểm chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu 

Theo ThS.BS Luyện Thị Thanh Nga - Chuyên khoa Y sinh học di truyền, Trung tâm Xét nghiệm MEDLATEC, bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (LHON) là một bệnh lý ti thể hiếm gặp, gây thoái hóa dây thần kinh thị giác và dẫn đến mất thị lực trung tâm. Bệnh thường khởi phát ở người trẻ tuổi, biểu hiện dưới dạng suy giảm thị lực cấp hoặc bán cấp, tiến triển nhanh nhưng không gây đau. Đây là bệnh di truyền theo dòng mẹ, liên quan đến các đột biến trong DNA ti thể. 

Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber chỉ di truyền theo dòng mẹ, không di truyền theo dòng bố 

Về dịch tễ, tỷ lệ người mang biến thể gây bệnh ước tính khoảng 1/8.500, trong khi tỷ lệ mắc bệnh khoảng 1/30.000 đến 1/50.000 dân. Đáng chú ý, nam giới có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nữ giới từ 4–5 lần, dù cả hai giới đều có thể mang gen bệnh. 

Hiện nay, chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng thống nhất cho LHON, tuy nhiên một số dấu hiệu mang tính gợi ý bao gồm: suy giảm thị lực trung tâm không đau, thường xảy ra ở cả hai mắt (có thể lần lượt), tiến triển trong giai đoạn thanh thiếu niên hoặc người trẻ. Phần lớn các trường hợp có mức độ suy giảm thị lực nghiêm trọng. Khi kiểm tra thị trường có thể phát hiện ám điểm trung tâm. Ở giai đoạn sớm có thể gặp phù gai thị và giãn mạch, trong khi giai đoạn muộn thường xuất hiện teo gai thị. Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể kèm theo các biểu hiện thần kinh khác như run tư thế, bệnh lý thần kinh ngoại biên hoặc rối loạn vận động. 

Trên hình ảnh học, chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não thường không phát hiện bất thường rõ rệt, tuy nhiên trong một số trường hợp có thể ghi nhận tổn thương chất trắng hoặc tín hiệu bất thường tại dây thần kinh thị giác.  

Xét nghiệm gen ti thể đóng vai trò then chốt trong chẩn đoán xác định, giúp phát hiện các biến thể gây bệnh. Ba biến thể phổ biến nhất gồm m.11778G>A (gen MT-ND4), m.14484T>C (gen MT-ND6) và m.3460G>A (gen MT-ND1), chiếm khoảng 90% các trường hợp mắc bệnh. Trong đó, biến thể m.11778G>A là thường gặp nhất, đặc biệt phổ biến ở người châu Á. 

Xét nghiệm gen ti thể giúp phát hiện các biến thể gây bệnh LHON. Ảnh minh họa 

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho LHON. Việc quản lý chủ yếu tập trung vào các biện pháp hỗ trợ như sử dụng dụng cụ trợ giúp thị giác, phục hồi chức năng nghề nghiệp và kết nối với các dịch vụ hỗ trợ xã hội nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Tiên lượng bệnh thường nặng, với tình trạng suy giảm thị lực tiến triển từ vài tuần, vài tháng đến vài năm, có thể dẫn đến mất thị lực hoàn toàn ở cả hai mắt. 

Vai trò của xét nghiệm gen ti thể trong chẩn đoán bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber 

ThS.BS Luyện Thị Thanh Nga cho biết thêm, không phải tất cả những người mang biến thể gây bệnh đều biểu hiện lâm sàng. Các đột biến mtDNA gây LHON có đặc điểm thấm không hoàn toàn, nghĩa là chỉ khoảng 50% nam giới và 10% nữ giới mang gen bệnh thực sự phát triển triệu chứng mất thị lực. Điều này nhấn mạnh vai trò quan trọng của tư vấn di truyền và theo dõi định kỳ đối với những người mang biến thể, nhằm phát hiện sớm và có chiến lược quản lý phù hợp. 

Hiện nay, xét nghiệm gen ti thể (mtDNA) giữ vai trò then chốt trong chẩn đoán xác định LHON. Trên thực tế, một người được chẩn đoán mắc bệnh khi có các biểu hiện lâm sàng nghi ngờ, đồng thời phát hiện dương tính với một trong ba biến thể mtDNA gây bệnh phổ biến gồm gen MT-ND4, gen MT-ND6 hoặc gen MT-ND1 thông qua xét nghiệm di truyền phân tử. Bên cạnh đó, các biến thể hiếm hơn cũng có thể được phát hiện bằng các panel gen bệnh lý ti thể, bao gồm nhiều gen liên quan như MT-ND1, MT-ND2, MT-ND3, MT-ND4, MT-ND4L, MT-ND5 và MT-ND6. 

Trong trường hợp kết quả xét nghiệm gen đơn lẻ hoặc panel cơ bản chưa phát hiện được biến thể gây bệnh nhưng lâm sàng vẫn nghi ngờ cao, bác sĩ có thể chỉ định giải trình tự toàn bộ hệ gen ti thể để tăng khả năng phát hiện. Xét nghiệm mtDNA hiện đại cho phép khảo sát toàn diện 37 gen ti thể, bao gồm các gen MT-ND1, MT-ND2, MT-ND3, MT-ND4, MT-ND4L, MT-ND5, MT-ND6 giúp phát hiện chính xác các biến thể di truyền liên quan đến bệnh. 

Kỹ thuật được sử dụng phổ biến hiện nay là giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), cho độ chính xác cao và khả năng phát hiện đồng thời nhiều biến thể.  

Trung tâm Xét nghiệm MEDLATEC với hệ thống máy móc hiện đại hàng đầu Việt Nam 

Tại Hệ thống Y tế MEDLATEC, xét nghiệm gen ti thể được triển khai thường quy với quy trình hiện đại, chất lượng đảm bảo theo tiêu chuẩn quốc tế CAP (Hoa Kỳ) và ISO 15189:2022. Bệnh cạnh đó, hệ thống cũng có đội ngũ chuyên gia, bác sĩ Di truyền giàu kinh nghiệm, không chỉ giúp chẩn đoán chính xác bệnh mà còn hỗ trợ tư vấn di truyền, định hướng theo dõi và đưa ra các giải pháp dự phòng hoặc điều trị phù hợp cho người bệnh và gia đình.  

Đặt lịch thăm khám tại MEDLATEC, người dân vui lòng liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 để được tư vấn và hỗ trợ.