Sỏi bàng quang là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

1. Sỏi bàng quang là gì?

Sỏi bàng quang (bladder stone) là sỏi nằm trong lòng bàng quang, được tạo thành khi nước tiểu đặc lại và các chất khoáng như acid uric, canxi lắng xuống thành hạt nhỏ rồi dính dần vào nhau. Sỏi có thể chỉ to bằng hạt gạo hoặc lớn vài centimet, có khi một viên, có khi nhiều viên cùng lúc.

Sỏi bàng quang chiếm khoảng 5% tổng số ca sỏi đường tiết niệu, có tỷ lệ gặp thấp hơn so với sỏi thận. Tùy vào cơ địa của mỗi người, sỏi bàng quang sẽ có thành phần khác nhau. Các loại thường gặp nhất là sỏi canxi, sỏi acid uric và sỏi struvite (loại sỏi hình thành do nhiễm trùng đường tiểu kéo dài). Chính vì vậy, việc xét nghiệm phân tích viên sỏi sau khi lấy ra là cực kỳ quan trọng, giúp bác sĩ biết chính xác bạn mắc loại sỏi nào để tư vấn cách phòng ngừa tái phát hiệu quả nhất. 

Sỏi bàng quang khác sỏi thận ở chỗ phần lớn sỏi tự hình thành ngay trong bàng quang do nước tiểu không được đẩy ra hết. Một số ít trường hợp là sỏi thận nhỏ trôi xuống theo niệu quản rồi kẹt lại và lớn dần trong bàng quang.

2. Vì sao sỏi hình thành trong bàng quang?

Sỏi bàng quang hình thành chủ yếu do bàng quang không làm rỗng được hoàn toàn sau mỗi lần đi tiểu, khiến một lượng nước tiểu nằm lại lâu và khoáng chất có thời gian kết tinh. Vì vậy, sỏi bàng quang thường là hậu quả của một bệnh khác gây cản trở dòng tiểu.[BV1] [BV2] 

2.1. Phì đại tuyến tiền liệt ở nam giới

Phì đại tuyến tiền liệt lành tính (benign prostatic hyperplasia) là nguyên nhân hay gặp nhất ở nam giới trên 50 tuổi. Khi đó tuyến tiền liệt to ra và chèn vào niệu đạo, tức ống dẫn nước tiểu ra ngoài. Đây cũng là lý do sỏi bàng quang gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới khoảng 4 - 10 lần.

Hình ảnh sỏi bàng quang trên siêu âm

2.2. Các bệnh khác gây ứ đọng nước tiểu

Các bệnh khác làm tăng nguy cơ sỏi bàng quang gồm hẹp niệu đạo sau chấn thương hoặc viêm, túi thừa bàng quang, nhiễm khuẩn tiết niệu kéo dài, bàng quang thần kinh. Bàng quang thần kinh là tình trạng bàng quang không còn co bóp bình thường do tổn thương tủy sống, đột quỵ hay đái tháo đường lâu năm. Ở nữ giới, sa bàng quang sau sinh nhiều lần hoặc sau mãn kinh cũng có thể khiến nước tiểu ứ lại.

2.3. Dị vật trong bàng quang và thói quen uống ít nước

Dị vật trong bàng quang là nơi để khoáng chất bám vào và tạo sỏi. Người phải đặt ống thông tiểu lâu ngày, người có chỉ khâu hoặc dụng cụ sau phẫu thuật vùng chậu có nguy cơ cao hơn. Người uống ít nước, dưới 1,5 lít mỗi ngày, có nước tiểu đặc hơn nên khoáng chất dễ kết tinh thành sỏi hơn.

3. Dấu hiệu nhận biết sỏi bàng quang

Sỏi bàng quang nhỏ thường không gây triệu chứng, chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm ổ bụng. Triệu chứng chỉ xuất hiện khi sỏi đủ lớn để cọ xát vào thành bàng quang hoặc chặn lối ra của nước tiểu.

3.1. Các triệu chứng thường gặp

Nhiều người thắc mắc các triệu chứng thường gặp khi bị sỏi bàng quang là gì. Thực tế, sỏi bàng quang có kích thước lớn có thể gây cho người bệnh các biểu hiện sau:

• Vùng bụng dưới đau tức, ở nam giới cơn đau có thể lan xuống dương vật hoặc tinh hoàn.
• Người bệnh đi tiểu nhiều lần, buồn tiểu gấp và phải dậy đi tiểu 2 - 3 lần mỗi đêm.
• Mỗi lần đi tiểu có cảm giác buốt, rát hoặc tiểu không hết.
• Dòng nước tiểu đang chảy bỗng ngừng đột ngột rồi tiểu tiếp được khi đổi tư thế.
• Nước tiểu đục, có mùi hôi hoặc có máu, thường rõ nhất ở cuối bãi tiểu. Các triệu chứng trên thường nặng hơn về cuối bãi tiểu hoặc khi vận động mạnh. 

Dòng tiểu ngừng giữa chừng rồi chảy lại khi đổi tư thế là biểu hiện khá đặc trưng của sỏi bàng quang. Viên sỏi di chuyển tới chặn lối ra của bàng quang nên nước tiểu dừng lại, khi người bệnh nghiêng người hoặc nằm xuống, sỏi rời chỗ đó và nước tiểu lại chảy được. Ngoài ra, nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát nhiều lần đôi khi là biểu hiện duy nhất của sỏi bàng quang. 

Vùng bụng dưới đau tức là một trong những dấu hiệu của sỏi bàng quang

3.2. Triệu chứng dễ nhầm với bệnh khác

Các triệu chứng tiểu nhiều lần, tiểu khó và tiểu máu không chỉ gặp ở sỏi bàng quang. Viêm bàng quang, phì đại tuyến tiền liệt, sỏi niệu quản, lao đường tiết niệu và ung thư bàng quang đều có thể gây biểu hiện tương tự, nên bạn cần đi khám để được chẩn đoán đúng.

4. Sỏi bàng quang có nguy hiểm không?

Sỏi bàng quang không đe dọa tính mạng ngay, nhưng nếu để lâu có thể gây biến chứng ảnh hưởng tới chức năng tiết niệu. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào kích thước sỏi, thời gian sỏi tồn tại và bệnh gây ứ đọng nước tiểu đi kèm.

Nhiễm khuẩn đường tiết niệu tái phát là biến chứng thường gặp nhất của sỏi bàng quang, vì viên sỏi làm trầy xước niêm mạc và là nơi vi khuẩn trú ẩn. Sỏi lớn chặn cổ bàng quang có thể gây bí tiểu cấp. Khi đó bàng quang căng đầy nhưng người bệnh không đi tiểu được, cần đến cơ sở y tế ngay để được xử trí, có thể phải đặt ống thông tiểu.

Sỏi bàng quang tồn tại nhiều năm có thể khiến nước tiểu dồn ngược lên thận, làm thận bị ứ nước và giảm chức năng. Vì vậy, khi phát hiện sỏi bàng quang, bạn cần được xử trí sớm dù sỏi chưa gây ra đau đớn.

5. Sỏi bàng quang được chẩn đoán và điều trị thế nào?

Sỏi bàng quang thường được phát hiện đầu tiên bằng siêu âm. Khi cần, bác sĩ chỉ định thêm X-quang hệ tiết niệu, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc nội soi bàng quang, sau đó điều trị bằng cách lấy sỏi ra và xử lý nguyên nhân gây ứ đọng nước tiểu. Hướng điều trị cụ thể do bác sĩ tiết niệu quyết định dựa trên kích thước, số lượng sỏi và bệnh nền.

5.1. Chẩn đoán sỏi bàng quang

Siêu âm là phương tiện nên chọn đầu tiên khi nghi ngờ sỏi bàng quang. Tuy nhiên, siêu âm có thể bỏ sót sỏi, nên nếu triệu chứng vẫn gợi ý sỏi mà siêu âm không thấy, bác sĩ có thể chỉ định thêm CT, X-quang hoặc nội soi bàng quang. Sỏi acid uric không hiện rõ trên phim X-quang, nên khi cần, bác sĩ có thể chỉ định chụp cắt lớp vi tính (CT). Xét nghiệm nước tiểu giúp phát hiện máu và vi khuẩn, còn nội soi bàng quang vừa giúp nhìn trực tiếp viên sỏi vừa kiểm tra niệu đạo, tuyến tiền liệt.

Bác sĩ có thể chỉ định chụp CT khi nghi ngờ sỏi acid uric

5.2. Các cách điều trị sỏi bàng quang là gì?

Sỏi nhỏ trôi xuống từ thận có thể tự ra theo nước tiểu khi đường tiểu thông thoáng và bàng quang hoạt động bình thường, nên đôi khi bác sĩ chỉ cần theo dõi. Ngược lại, sỏi hình thành ngay tại bàng quang do ứ đọng nước tiểu thường ít khả năng tự ra và cần được điều trị chủ động. Bạn không nên tự chờ sỏi ra khi chưa được bác sĩ đánh giá. 

Tán sỏi nội soi qua niệu đạo là phương pháp được khuyến cáo ưu tiên cho người lớn khi có thể thực hiện. Bác sĩ đưa ống soi nhỏ qua niệu đạo vào bàng quang, dùng laser hoặc các nguồn năng lượng khác như khí nén, siêu âm phá sỏi thành mảnh nhỏ rồi hút ra. Thời gian nằm viện thường ngắn, khoảng 1 - 2 ngày tùy từng người. Khi không thể tán sỏi qua niệu đạo, bác sĩ có thể tán sỏi qua da. Sỏi rất lớn có thể cần mổ hở để lấy sỏi. Nếu người bệnh có phì đại tuyến tiền liệt và sỏi bàng quang, bác sĩ có thể xử lý cả hai vấn đề trong cùng một lần mổ hoặc điều trị phì đại bằng thuốc trước, tùy từng người. Với sỏi acid uric, bác sĩ có thể cân nhắc kê đơn thuốc làm kiềm hóa nước tiểu để làm tan sỏi. Cách này cần được bác sĩ theo dõi độ pH nước tiểu định kỳ, bạn không nên tự ý dùng thuốc. 

Sau khi lấy sỏi, bác sĩ sẽ điều trị cả bệnh gây ứ nước tiểu. Nếu phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hay bàng quang thần kinh không được xử lý, sỏi bàng quang có thể dễ tái phát. Uống đủ nước và tái khám theo hẹn cũng giúp giảm nguy cơ này. 

6. Khi nào cần đi khám sỏi bàng quang?

Bạn nên đi khám chuyên khoa tiết niệu khi rối loạn tiểu tiện kéo dài trên 1 - 2 tuần hoặc khi có bất kỳ dấu hiệu nặng nào dưới đây:

• Bạn không đi tiểu được dù bụng dưới căng tức, cần đến cơ sở y tế ngay.
• Nước tiểu có máu, kể cả chỉ xuất hiện một lần và không kèm đau.
• Bạn sốt trên 38,5°C kèm rét run, tiểu buốt hoặc đau hông lưng.
• Dòng tiểu ngắt quãng, phải rặn hoặc đổi tư thế mới tiểu hết.
• Bạn đã điều trị nhiễm khuẩn tiết niệu nhưng tái phát từ 2 lần trở lên trong 6 tháng.
• Tiểu máu nhìn thấy bằng mắt thường ở bất kỳ độ tuổi nào đều cần được kiểm tra nguyên nhân. Nguy cơ ung thư tiết niệu cao hơn ở người lớn tuổi và người hút thuốc lá, nên không nên mặc định tiểu máu là do sỏi. 

Tiểu máu không đau ở người trên 40 tuổi cần được kiểm tra để loại trừ ung thư bàng quang, không nên mặc định là do sỏi.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền như đái tháo đường, chấn thương tủy sống dễ gặp biến chứng hơn, nên đi khám sớm ngay khi có triệu chứng tiết niệu. Ở trẻ nhỏ, sỏi bàng quang có thể gây tiểu khó, đau khi đi tiểu, tiểu dầm hoặc trẻ hay kéo dương vật, cần đưa trẻ đi khám. 

Người bệnh nên đi khám sớm khi xuất hiện tình trạng không đi tiểu được dù bụng dưới căng tức

Hy vọng bạn đã có câu trả lời cho câu hỏi sỏi bàng quang là gì và hiểu vì sao cần xử lý cả viên sỏi lẫn bệnh gây cản trở dòng tiểu. Nếu bạn bị bí tiểu, tiểu ra máu, dòng tiểu ngắt quãng hoặc sốt trên 38,5°C kèm tiểu buốt, hãy đi khám tiết niệu sớm để được siêu âm và chẩn đoán chính xác. Mọi thắc mắc hoặc có nhu cầu đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu của Hệ thống Y tế MEDLATEC, quý khách vui lòng liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 để được tư vấn cụ thể.