1. Bàn chân đái tháo đường là gì?

Đái tháo đường hay còn gọi là bệnh tiểu đường là một dạng rối loạn chuyển hóa khiến nồng độ glucose trong máu tăng cao. Tình trạng tăng đường máu kéo dài chính là nguyên nhân dẫn đến rối loạn chuyển hóa carbohydrate, lipid, protein và khiến nhiều cơ quan trong cơ thể bị tổn thương, đặc biệt là các mạch máu, tim mạch, thần kinh, thận, mắt. 

Bàn chân đái tháo đường là tên gọi chung cho các tổn thương ở chi dưới liên quan đến bệnh lý thần kinh và/hoặc bệnh mạch máu ngoại biên, bao gồm: nhiễm trùng, loét, tổn thương mô sâu và biến dạng xương khớp (bàn chân Charcot). Đây là biến chứng phức tạp, tiến triển chậm nhưng có thể dẫn đến cắt cụt chi nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời. Biến chứng bàn chân đái tháo đường thường xảy ra ở những trường hợp bị bệnh lâu năm nhưng cũng có thể xảy ra ở các trường hợp mới mắc bệnh, đặc biệt khi kiểm soát đường huyết kém. 

Triệu chứng bàn chân đái tháo đường

Khi gặp phải biến chứng này, bệnh nhân thường xuất hiện một số triệu chứng như sau: 

- Tê, ngứa ran hoặc mất cảm giác ở bàn chân. Đây là dấu hiệu sớm của bệnh lý thần kinh ngoại biên, gặp ở khoảng 50% người đái tháo đường và không có triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu. Một số người cảm thấy lạnh buốt bàn chân do giảm tưới máu, hoặc có cảm giác nóng rát, đau như kim châm ở lòng bàn chân. 

Người bệnh đái tháo đường nên cẩn trọng với triệu chứng mất cảm giác ở bàn chân

- Da bàn chân khô và nứt nẻ, teo cơ, rụng lông, mu bàn chân, xuất hiện phồng rộp hoặc vết chai dày bất thường. Đây thường là giai đoạn tiền loét, cần được xử lý trước khi tiến triển thành vết loét hở. 

- Vết loét xuất hiện ở lòng bàn chân, gót chân hoặc kẽ ngón chân dù không đau cũng không có nghĩa là không nguy hiểm. Ngược lại, mất cảm giác đau làm người bệnh dễ chủ quan và bỏ qua vết thương này. 

- Bàn chân sưng, nóng, đỏ nhưng da còn nguyên vẹn (không có vết loét): đây có thể là dấu hiệu của bệnh khớp Charcot - một biến chứng phá hủy xương bàn chân do thần kinh bị tổn thương. Charcot thường bị nhầm với nhiễm trùng, gây chậm trễ điều trị. Cần đến cơ sở y tế ngay để được chụp X - quang hoặc MRI.

- Biểu hiện nhiễm trùng tại vết loét: Dịch mủ, mùi hôi, da quanh vết loét sưng đỏ và lan rộng. Triệu chứng đi kèm có thể có sốt, mệt mỏi, chán ăn. Đây là dấu hiệu nhiễm trùng lan rộng, cần đến viện ngay. Hoại tử đen tại ngón chân hoặc bàn chân - người bệnh cần nhập viện khẩn cấp.

Nguyên nhân gây ra bàn chân đái tháo đường

Dưới đây là một số nguyên nhân phổ biến dẫn đến biến chứng bàn chân đái tháo đường: 

- Do bệnh lý thần kinh ngoại biên: Nếu không kiểm soát tốt lượng đường máu, dây thần kinh của bệnh nhân có thể bị tổn thương nghiêm trọng, bao gồm dây thần kinh ở bàn chân, khiến người bệnh khó cảm nhận rõ được cơn đau, mức độ nóng hay lạnh ở vùng này. 

Khi người bệnh không cảm nhận được và không phát hiện sớm được vết thương ở bàn chân, tình trạng sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn và dẫn đến tăng nguy cơ bị nhiễm trùng. Hơn nữa, khi dây thần kinh vận động bị tổn thương ở bàn chân, các cơ bắp sẽ mất cân bằng, dẫn đến biến dạng bàn chân (ví dụ: ngón chân búa, chai lòng bàn chân) và tạo ra các điểm chịu lực cao bất thường - đây là tiền đề hình thành vết loét. 

- Do bệnh mạch máu ngoại biên: Đái tháo đường đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch, làm giảm lượng máu đến bàn chân. Máu lưu thông đến ít khiến vết thương khó lành, đặc biệt khi đã có nhiễm trùng, thiếu máu nặng có thể dẫn đến hoại tử. 

- Ngoài ra, một số yếu tố làm tăng nguy cơ gây ra tình trạng bàn chân đái tháo đường có thể kể tới như: 

• Vệ sinh bàn chân kém, thường xuyên đi chân trần. 
• Mang giày dép quá cứng hoặc quá chật, không phù hợp với bàn chân bị biến dạng.
• Chăm sóc bàn chân không đúng cách: Ngâm nước nóng, bôi dầu nóng, tự cạo chai hoặc tự xử lý vết chai bằng dụng cụ sắc nhọn,...
• Hút thuốc lá. 
• Kiểm soát đường máu kém. 
• Béo phì. 
• Suy giảm miễn dịch.
• Tiền sử loét hoặc cắt cụt chi - đây là yếu tố nguy cơ tái phát cao nhất.

2. Điều trị bàn chân đái tháo đường

Có thể nói rằng, biến chứng bàn chân đái tháo đường là vấn đề rất phức tạp và có nguy cơ gây ra những biến chứng nghiêm trọng đến sức khỏe của người bệnh. Điều trị bàn chân đái tháo đường cần tiếp cận đa chuyên khoa: bác sĩ nội tiết, bác sĩ ngoại mạch máu hoặc chấn thương chỉnh hình... tùy theo mức độ tổn thương. Dưới đây là một số phương pháp giúp người bệnh kiểm soát, khắc phục vấn đề này: 

Giảm tải áp lực là ưu tiên hàng đầu

Đây là can thiệp quan trọng nhất đối với loét bàn chân do biến chứng thần kinh, nhưng lại thường bị xem nhẹ trong thực tế lâm sàng. Các thiết bị giảm tải áp lực cố định tầm gối (người bệnh không tự tháo được) điển hình là kỹ thuật bó bột tiếp xúc toàn diện. Đây là lựa chọn ưu tiên hàng đầu để loại bỏ hoàn toàn áp lực lên vết loét khi người bệnh đứng hoặc đi lại.

Trong trường hợp bệnh nhân có chống chỉ định hoặc không thể thích nghi với thiết bị cố định này, có thể thay thế bằng các thiết bị giảm áp tháo lắp được loại cao đến gối hoặc cổ chân (như giày, bốt, nẹp chuyên dụng cho người tiểu đường).

Lưu ý: Tuyệt đối không để người bệnh tự đi lại, dẫm chân trực tiếp lên vết loét nếu không có các thiết bị bảo vệ nêu trên.

Chăm sóc tại chỗ vết thương

Bác sĩ sẽ hướng dẫn người bệnh chăm sóc vết thương để kiểm soát nhiễm trùng và dịch tiết. Các phương pháp cụ thể gồm:

- Cắt lọc mô hoại tử, nhằm loại bỏ mô chết để kích thích vết thương sinh ra mô hạt mới.

- Chọn loại băng gạc chuyên dụng phù hợp với đặc điểm vết thương (vết thương khô, ướt, có mủ...)

- Dung dịch rửa vết thương và thuốc hỗ trợ lành thương theo chỉ định của bác sĩ.

Lưu ý: nếu vết thương không giảm kích thước ≥50% sau 4 tuần điều trị đúng cách, cần đánh giá và xem xét các phương pháp điều trị nâng cao theo hướng dẫn của ADA 2025. 

Người bệnh cần chăm sóc tại vị trí vết thương đúng cách theo hướng dẫn của bác sĩ

Chăm sóc toàn thân

Không phải tất cả vết loét đều cần kháng sinh. Kháng sinh chỉ sử dụng khi có bằng chứng lâm sàng của nhiễm trùng:

- Nếu nhiễm trùng nhẹ (sưng đỏ tại chỗ < 2cm, không sốt): kháng sinh đường uống, điều trị ngoại trú.

- Nếu nhiễm trùng trung bình đến nặng (nhiễm trùng lan rộng, sốt, rét run, đường huyết mất kiểm soát): Cần nhập viện, kháng sinh đường tĩnh mạch, loại trừ viêm tủy xương.

- Đường huyết cao làm chậm lành vết thương và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Người bệnh cần duy trì đường huyết ổn định theo mục tiêu bác sĩ đề ra.

- Đánh giá mạch máu ngoại biên (đo ABI - chỉ số cổ chân cánh tay): nếu có thiếu máu chi nặng, có thể cần can thiệp tái thông mạch để vết thương có thể lành.

3. Cách ngăn ngừa bàn chân đái tháo đường

Để hạn chế gặp phải biến chứng bàn chân đái tháo đường, người bệnh cần lưu ý những vấn đề sau: 

- Tuân thủ theo phác đồ điều trị của bác sĩ, uống thuốc đều đặn, đúng giờ, đúng liều. 

- Tái khám định kỳ theo đúng lịch hẹn của bác sĩ để có thể phát hiện sớm những thay đổi bất thường và có hướng điều trị kịp thời. 

- Người bệnh nên áp dụng chế độ ăn uống và sinh hoạt khoa học để kiểm soát tốt lượng đường máu 

- Theo dõi đường huyết hằng ngày.

Bệnh nhân cần theo dõi đường huyết thường xuyên

- Kiểm tra bàn chân mỗi ngày: rửa chân bằng nước ấm vừa phải, lau khô vùng kẽ ngón. Sau đó quan sát toàn bộ bàn chân để phát hiện vết nứt da, phồng rộp, vùng đỏ bất thường. Dùng gương hoặc nhờ người thân nếu không tự nhìn được.

- Không tự cạo vết chai, không dùng dao hay dụng cụ sắc nhọn để xử lý bàn chân tại nhà. Cắt móng chân theo chiều ngang, không cắt sát khóe.

- Lựa chọn giày dép vừa với chân, tránh đi chân trần, kể cả trong nhà.

- Bỏ thói quen hút thuốc lá.

- Đến khám ngay khi: 

• Phát hiện bất kỳ vết thương, phồng rộp hoặc thay đổi bất thường nào ở bàn chân dù không đau. 
• Bàn chân sưng, nóng, đỏ hoặc tê đột ngột xuất hiện. 

Trên đây là những thông tin giúp bạn hiểu rõ hơn về biến chứng bàn chân đái tháo đường. Đây là biến chứng phức tạp mà người bệnh không nên chủ quan. Nếu có vấn đề bất thường, người bệnh nên đi khám sớm để được bác sĩ chẩn đoán, điều trị chuyên sâu để người bệnh kiểm soát bệnh hiệu quả. 

Bệnh nhân cần tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ để phát hiện sớm biến chứng của bệnh đái tháo đường

Mọi thắc mắc liên quan đến bệnh đái tháo đường hoặc có nhu cầu đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa, mời quý khách liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của Hệ thống Y tế MEDLATEC để được tư vấn cụ thể.