Cây insulin có giúp hạ đường huyết không? Bằng chứng và rủi ro

1. Cây insulin là gì?

Costus igneus là cây thân thảo lâu năm thuộc họ Mía dò (Costaceae), có nguồn gốc từ Nam và Trung Mỹ. Loài cây này được đưa vào Ấn Độ như một vị thuốc dân gian hỗ trợ bệnh đái tháo đường. Từ đó, cây có tên tiếng Anh phổ biến là "insulin plant". Tại Việt Nam, tên gọi này được dịch thẳng thành cây insulin, đôi khi kèm thêm chữ "Ấn Độ".

Tên gọi chỉ phản ánh kinh nghiệm sử dụng trong dân gian. Lá cây không phải là insulin và không thể thay thế vai trò của hormone này trong điều trị.

1.1. Đặc điểm nhận biết

Cây mọc thẳng, thường cao khoảng 60 cm. Lá màu xanh đậm, bóng, xếp theo hình xoắn ốc quanh thân. Mặt dưới lá nhạt màu hơn mặt trên. Hoa màu cam, mọc ở ngọn. Ở miền nam Ấn Độ, loài cây này thường được trồng làm cảnh trong vườn nhà.

Cây insulin có lá xanh đậm, xếp xoắn ốc quanh thân, thường được trồng làm cảnh trong vườn nhà. 

1.2. Vì sao dễ nhầm lẫn giữa các loài?

Trong tài liệu khoa học, Costus igneus còn được ghi dưới tên Chamaecostus cuspidatus, là tên được chấp nhận hiện nay. Nhiều tài liệu y học Ấn Độ cũng dùng lẫn tên Costus pictus. Tuy nhiên, đây là một loài riêng, có nguồn gốc từ Mexico đến Trung Mỹ. Việc phân loại các loài trong họ Mía dò vốn khá phức tạp. Một nghiên cứu định danh thực hiện tại Việt Nam đã dựa trên đặc điểm hình thái và giải trình tự gen. Kết quả xác định các mẫu "insulin Ấn Độ" nhập nội là loài Costus pictus.

Điều này có ý nghĩa thực tế: cây giống hoặc sản phẩm bạn mua chưa chắc là đúng loài đã được nghiên cứu. Một số loại trà trên thị trường còn gắn tên "insulin" cho thảo dược khác, chẳng hạn dây thìa canh (Gymnema sylvestre).

2. Những tác dụng đã được nghiên cứu

Phân tích hóa thực vật cho thấy lá Costus igneus chứa nhiều nhóm hợp chất. Các nhóm chính gồm flavonoid, saponin, triterpenoid, alkaloid, tanin, steroid và protein. Phần lớn nghiên cứu hiện nay tập trung vào khả năng hạ đường huyết của lá.

2.1. Tác dụng hạ đường huyết trên động vật

Một nghiên cứu công bố năm 2010 được thực hiện trên chuột bị tăng đường huyết do dexamethasone (một loại thuốc corticoid). Kết quả cho thấy bột lá giúp giảm đường huyết lúc đói và cả sau khi nạp glucose. Ở liều 500 mg/kg, mức giảm được đánh giá là tương đương glibenclamide, một thuốc điều trị đái tháo đường. Kết quả tương tự cũng xuất hiện ở các mô hình chuột được gây bệnh bằng alloxan hoặc streptozotocin.

Về cơ chế, một nhóm nghiên cứu tại Ấn Độ đã tách được một loại protein từ lá. Protein này có hoạt tính hạ đường huyết khi dùng đường uống, cả trong ống nghiệm và trên chuột. Tuy vậy, kết quả giữa các nghiên cứu không hoàn toàn đồng nhất. Một thử nghiệm trong ống nghiệm với chiết xuất lá Costus pictus không ghi nhận tác động trực tiếp lên quá trình hấp thu glucose vào tế bào ở nồng độ được khảo sát.

2.2. Các tác dụng khác

Các tổng quan khoa học còn nhắc đến khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, lợi tiểu, hạ mỡ máu và ức chế hình thành sỏi thận. Những dữ liệu này chủ yếu đến từ phòng thí nghiệm hoặc thử nghiệm trên động vật. Chúng chưa đủ cơ sở để áp dụng trong điều trị cho người.

3. Bằng chứng trên người còn hạn chế

Nghiên cứu trên người được trích dẫn nhiều nhất là một khảo sát tại bang Karnataka, Ấn Độ. Nhóm tác giả thu thập lại kết quả xét nghiệm của những người bệnh đái tháo đường đã ăn lá cây ít nhất một tháng. Những người này vẫn đồng thời dùng thuốc điều trị thông thường. Kết quả ghi nhận đường huyết của họ được cải thiện.

Tuy nhiên, nghiên cứu này có nhiều giới hạn. Vì người tham gia vẫn dùng thuốc, rất khó tách riêng tác dụng của lá cây với tác dụng của thuốc, chế độ ăn hay mức độ tuân thủ điều trị. Đây là nghiên cứu cắt ngang với dữ liệu hồi cứu. Nghiên cứu đã loại trừ người điều trị không đều, người có bệnh tim mạch hoặc bệnh thận, trẻ em và phụ nữ mang thai. Vì vậy, kết quả không áp dụng được cho các nhóm này. Theo các tài liệu hiện có, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn nào xác nhận hiệu quả và độ an toàn của loài cây này.

Với thực phẩm bổ sung nói chung, Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp (NCCIH) thuộc NIH cho rằng chưa đủ bằng chứng để khẳng định bất kỳ sản phẩm nào giúp kiểm soát hay phòng ngừa đái tháo đường type 2. Cơ quan này cũng lưu ý một số thực phẩm bổ sung có thể tương tác với thuốc điều trị đái tháo đường hoặc làm tăng nguy cơ bệnh thận. Vì vậy, cây insulin chỉ nên được xem là một thảo dược đang được nghiên cứu, chưa phải phương pháp điều trị.

4. Rủi ro khi tự ý sử dụng

4.1. Nguy cơ hạ đường huyết

Lá Costus igneus có thể gây hại nếu dùng quá nhiều hoặc dùng cùng các thuốc hạ đường huyết khác. Năm 2024, một công bố đã mô tả hai ca hạ đường huyết liên quan đến cây này. Các dấu hiệu hạ đường huyết thường gặp bao gồm run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt, đói cồn cào, bứt rứt hoặc khó tập trung. Khi đường huyết giảm sâu, người bệnh có thể nói khó, nhìn mờ, lú lẫn, co giật hoặc mất ý thức.

Run tay, vã mồ hôi và chóng mặt có thể là dấu hiệu hạ đường huyết khi dùng thảo dược cùng thuốc. 

4.2. Nhóm cần đặc biệt thận trọng

Một số nhóm đối tượng nên trao đổi kỹ với bác sĩ trước khi dùng, bao gồm:

• Người đang dùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết: Dùng thêm một thảo dược có cùng tác dụng có thể làm đường huyết giảm quá mức.
• Người có bệnh thận: Một số báo cáo đã ghi nhận tổn thương thận liên quan đến thực phẩm bổ sung. Hiện chưa rõ cây insulin có thuộc nhóm này hay không.
• Người từng hạ đường huyết nhiều lần hoặc mắc đái tháo đường lâu năm: Một số người giảm khả năng nhận biết triệu chứng hạ đường huyết, nên tình trạng dễ trở nặng. Vì vậy, nên đo đường huyết khi nghi ngờ, kể cả khi chưa có triệu chứng rõ.
• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em: Hiện chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn ở các nhóm này.

Dữ liệu về độc tính hiện chủ yếu đến từ thử nghiệm ngắn hạn trên động vật. Tác động khi dùng kéo dài ở người vẫn chưa được đánh giá đầy đủ.

5. Người bệnh đái tháo đường nên lưu ý gì?

Nếu đang cân nhắc dùng cây insulin, bạn nên báo với bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu. Điều này áp dụng cả khi bạn dùng ở dạng trà, bột hay viên nang. Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ tương tác và điều chỉnh kế hoạch theo dõi cho phù hợp.

Một số lưu ý giúp hạn chế rủi ro bao gồm:

• Không tự ý giảm hoặc ngừng thuốc: Nguyên tắc này vẫn áp dụng ngay cả khi bạn thấy đường huyết giảm sau vài ngày dùng lá cây.
• Theo dõi đường huyết sát hơn: Nhất là trong những tuần đầu. Bạn nên ghi lại kết quả để trao đổi với bác sĩ ở lần tái khám.
• Chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng: Hạn chế dùng sản phẩm không ghi rõ thành phần, tên khoa học hoặc nơi sản xuất.
• Duy trì nền tảng điều trị: Nền tảng này gồm ăn uống hợp lý, vận động đều đặn, dùng thuốc đúng chỉ định và xét nghiệm định kỳ như đường huyết lúc đói, HbA1c (chỉ số phản ánh đường huyết trung bình khoảng 2 - 3 tháng).

6. Khi nào cần đi khám?

Bạn nên đi khám sớm nếu bị hạ đường huyết nhiều lần sau khi dùng thảo dược. Tương tự, bạn nên đi khám nếu chỉ số đường huyết dao động bất thường dù không thay đổi thuốc.

Có những người chưa được chẩn đoán đái tháo đường nhưng xuất hiện các biểu hiện như khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài hay nhìn mờ. Những người này nên được làm xét nghiệm thay vì tự dùng lá cây để kiểm soát.

Nếu người bệnh có biểu hiện lú lẫn, co giật hoặc mất ý thức, người nhà cần gọi cấp cứu ngay.

Cây insulin là thảo dược có tiềm năng hỗ trợ hạ đường huyết. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ nghiên cứu trên động vật và một số khảo sát nhỏ trên người. Thảo dược này không thể thay thế thuốc điều trị và có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết khi dùng chung với thuốc. Trao đổi với bác sĩ và theo dõi đường huyết đều đặn vẫn là cách an toàn để kiểm soát bệnh.

Nếu cần kiểm tra đường huyết hoặc cần tư vấn về việc dùng thảo dược, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại MEDLATEC, người bệnh có thể làm xét nghiệm đường huyết, HbA1c tại cơ sở hoặc đặt lịch lấy mẫu tại nhà. Kết quả xét nghiệm giúp bác sĩ đánh giá mức độ kiểm soát bệnh và điều chỉnh kế hoạch điều trị. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.