Viêm tiểu phế quản bội nhiễm ở trẻ: Dấu hiệu và điều trị

1. Bản chất của tình trạng viêm tiểu phế quản bội nhiễm ở trẻ nhỏ là gì?

viêm tiểu phế quản cấp là bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính thường gặp ở trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, đặc biệt phổ biến trong giai đoạn thời tiết giao mùa khi độ ẩm tăng cao và nhiệt độ thay đổi đột ngột. Bệnh lý này đặc trưng bởi tình trạng sưng viêm, tiết nhiều dịch nhầy và tắc nghẽn ở các tiểu phế quản - hệ thống ống dẫn khí nhỏ nằm sâu trong nhu mô phổi.

Bội nhiễm là một biến chứng nhiễm trùng thứ phát xảy ra khi một tác nhân gây bệnh mới (thường là các chủng vi khuẩn cơ hội sống khu trú sẵn tại vùng mũi họng) xâm nhập và bùng phát ngay trên nền đường thở vốn đã bị tổn thương nghiêm trọng do đợt viêm virus cấp ban đầu.

Viêm tiểu phế quản bội nhiễm thường xảy ra với trẻ dưới 2 tuổi 

2. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng bội nhiễm ở trẻ

Cơ chế bùng phát của viêm tiểu phế quản bội nhiễm diễn biến phức tạp và được chia thành hai giai đoạn:

2.1. Giai đoạn 1: Nhiễm virus ban đầu

Tác nhân khởi phát hàng đầu là Virus hợp bào, trong đó RSV là tác nhân hay gặp, chiếm hơn phần lớn tổng số ca mắc viêm tiểu phế quản cấp ở trẻ dưới 2 tuổi. Ngoài ra, một số virus hô hấp khác cũng có thể là nguyên nhân ban đầu bao gồm: virus cúm (Influenza), Adenovirus, Parainfluenza và Rhinovirus. 

Các loại virus này tấn công trực tiếp vào lớp tế bào biểu bì lót lòng tiểu phế quản, gây tổn thương tế bào lông chuyển, sưng nề thành ống thở và tăng tiết dịch nhầy đặc quánh làm hẹp đáng kể đường kính tiểu phế quản.

2.2. Giai đoạn 2: Vi khuẩn tấn công gây bội nhiễm

Khi hàng rào bảo vệ tự nhiên của niêm mạc đường thở bị virus phá hủy, cơ chế tống xuất chất nhầy bằng hệ thống lông chuyển bị tê liệt hoàn toàn. Đây là điều kiện lý tưởng để các vi khuẩn cơ hội vốn thường trú lành tính ở vùng tỵ hầu di chuyển sâu xuống và phát triển mạnh mẽ. Các tác nhân vi khuẩn gây bội nhiễm thường là:

• Streptococcus pneumoniae (Phế cầu khuẩn) - tác nhân phổ biến nhất.
• Haemophilus influenzae (loại không định tuýp hoặc tuýp B).
• Moraxella catarrhalis.
• Staphylococcus aureus (Tụ cầu vàng, kể cả chủng kháng Methicillin - MRSA).

Tình trạng bội nhiễm đặc biệt dễ xảy ra ở nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ cao sau:

• Trẻ sơ sinh sinh non (dưới 36 tuần thai) hoặc có cân nặng khi sinh thấp dưới 2.5kg.
• Trẻ nhỏ dưới 3 tháng tuổi (đặc biệt từ 3 đến 6 tháng tuổi) do cấu tạo đường thở hẹp và hệ miễn dịch cực kỳ non yếu.
• Trẻ mắc các bệnh lý bẩm sinh kèm theo: Tim bẩm sinh có tăng áp lực động mạch phổi, loạn sản phế quản phổi (bệnh phổi mạn tính).
• Trẻ bị suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc chứng suy dinh dưỡng nặng.
• Trẻ thường xuyên phải tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá, ô nhiễm không khí hoặc không được chăm sóc vệ sinh tỵ hầu đúng cách trong giai đoạn đầu mắc bệnh.

3. Cách nhận diện sớm các triệu chứng cảnh báo trẻ bị viêm tiểu phế quản bội nhiễm

Việc phát hiện sớm sự chuyển biến từ viêm tiểu phế quản do virus đơn thuần sang thể bội nhiễm vi khuẩn giúp ngăn chặn các biến chứng nguy kịch đe dọa trực tiếp mạng sống của trẻ.

3.1. Triệu chứng khởi phát

Trong 2 - 3 ngày đầu, trẻ chỉ có các biểu hiện nhẹ giống như cảm lạnh thông thường: ho húng hắng, sổ mũi nước trong, đau rát họng nhẹ và có thể sốt nhẹ hoặc không sốt.

3.2. Triệu chứng có thể gặp khi có bội nhiễm vi khuẩn

Khi vi khuẩn xâm nhập sâu và gây viêm mủ thứ phát, dấu hiệu bệnh sẽ rõ rệt hơn:

• Sốt cao dai dẳng: Trẻ sốt cao liên tục trên 38.5 độ C - 39 độ C kéo dài trên 3 ngày và kém đáp ứng với các loại thuốc hạ sốt thông thường. Hoặc trẻ đã hết sốt vài ngày đột ngột sốt cao trở lại (dấu hiệu chỉ điểm nhiễm khuẩn mới).
• Ho tăng nặng kèm đờm đặc: Tiếng ho trở nên sâu, nặng ngực hơn; dịch mũi và đờm của trẻ chuyển từ trạng thái trong, loãng sang đặc quánh, có màu vàng chanh hoặc xanh đục.
• Khó thở và thở gấp tăng dần: Đường thở bị tắc nghẽn sâu khiến trẻ phải gắng sức để thở. Bố mẹ có thể nghe rõ tiếng thở khò khè, ran ẩm, ran nổ hoặc tiếng rít rít lặp đi lặp lại khi trẻ hít thở.
• Kết quả xét nghiệm: Các xét nghiệm CLS thấy bilan viêm tăng rõ như bạch cầu tăng , công thức BC chuyển trái, CRP tăng cao. 

Trẻ bị sốt dai dẳng, đáp ứng kém với thuốc hạ sốt thông thường

3.3. Những biểu hiện cảnh báo đỏ bố mẹ cần đưa trẻ tới bệnh viện khẩn cấp

Bố mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu báo động dưới đây:

• Nhịp thở nhanh bất thường đo khi trẻ nằm yên, không khóc: Trên 60 lần/phút đối với trẻ dưới 2 tháng tuổi, trên 50 lần/phút đối với trẻ từ 2 đến 12 tháng tuổi, trên 40 lần/phút đối với trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi.
• Gắng sức cơ hô hấp: Rút lõm lồng ngực rõ rệt (phần ngực dưới hóp sâu khi hít vào), cánh mũi phập phồng, cơ cổ co kéo.
• Rối loạn toàn thân: Trẻ lừ đừ, ngủ li bì, khó đánh thức, bỏ bú hoàn toàn hoặc nôn ói liên tục mọi thứ sau khi ăn uống.
• Thiếu oxy nặng: Tím tái quanh môi, đầu ngón tay, ngón chân (đây là tình trạng cực kỳ nguy kịch).

4. Quy trình chẩn đoán viêm tiểu phế quản bội nhiễm

Quy trình chẩn đoán viêm tiểu phế quản bội nhiễm đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng và các chỉ định cận lâm sàng khác:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ đánh giá toàn trạng của trẻ, đo nhịp thở, kiểm tra chỉ số bão hòa oxy trong máu ngoại vi (SpO2) và khám phổi phát hiện các tiếng ran bất thường ở phổi (ran ẩm, ran nổ, ran rít).
• Xét nghiệm máu: Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi (CBC) thường ghi nhận số lượng bạch cầu tăng cao, đặc biệt là tỷ lệ bạch cầu đa nhân trung tính (Neutrophil) tăng vọt. Định lượng chỉ số viêm CRP (C-Reactive Protein) trong huyết thanh tăng cao rõ rệt khẳng định có tình trạng nhiễm khuẩn hoạt động.
• Chụp X-quang phổi: Giúp bác sĩ quan sát rõ diện tích tổn thương nhu mô phổi, phát hiện các vùng ứ khí, xẹp phổi hoặc các ổ đông đặc của viêm phổi thùy kèm theo.
• Xét nghiệm tìm căn nguyên: Nuôi cấy dịch tỵ hầu hoặc đờm để làm kháng sinh đồ khi tình trạng nhiễm trùng diễn tiến nặng, giúp lựa chọn loại kháng sinh trúng đích hiệu quả.

5. Phác đồ điều trị viêm tiểu phế quản bội nhiễm

Nguyên tắc cốt lõi là cá thể hóa điều trị theo mức độ bệnh của từng trẻ. Trường hợp nhẹ, người bệnh có thể điều trị tại nhà dưới sự giám sát của bác sĩ như:

• Làm sạch đường thở: Nhỏ hoặc xịt nước muối sinh lý 0.9% và hút sạch dịch nhầy mũi cho trẻ.
• Hạ sốt: Dùng Paracetamol (10 - 15mg/kg mỗi 4 - 6 giờ) khi trẻ sốt trên 38.5 độ C, kết hợp lau ấm.
• Dinh dưỡng: Cho con bú nhiều cữ hơn, chia nhỏ bữa ăn và uống nhiều nước ấm để loãng đờm.
• Lưu ý: Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh, thuốc giảm ho mạnh hoặc thuốc giãn phế quản uống khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Trường hợp trung bình và nặng sẽ bắt buộc phải nhập viện điều trị:

• Hỗ trợ hô hấp: Thở oxy qua ống thông hoặc mặt nạ để duy trì SpO2 cao hơn 92 - 94%. Nếu suy hô hấp nặng, trẻ cần thở máy không xâm nhập (CPAP) hoặc đặt nội khí quản.
• Dùng kháng sinh (Bắt buộc): Bác sĩ chỉ định kháng sinh phổ rộng (như Amoxicillin kết hợp Axit Clavulanic, Cefuroxim hoặc nhóm Macrolid) theo căn nguyên gây bệnh.
• Bù dịch tĩnh mạch: Áp dụng khi trẻ mệt lả, khó thở nặng không thể ăn uống bằng đường miệng nhằm tránh sặc phổi và suy kiệt.

Phụ huynh nên đưa trẻ thăm khám sớm khi nhận thấy con ho và sốt kéo dài

Khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ viêm tiểu phế quản bội nhiễm, cha mẹ cần đưa con đến ngay các cơ sở y tế uy tín như chuyên khoa Nhi thuộc Hệ thống Y tế MEDLATEC để được thăm khám và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm. Quý khách có thể liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của MEDLATEC để đặt lịch khám trước và được hỗ trợ thông tin thêm.