Từ điển dược chất
Acid Boric
Tổng quan
Acid boric (axit boric), công thức hóa học H3BO3, còn được gọi là hydrogen borate hoặc orthoboric acid, là một acid Lewis đơn chức yếu có nguồn gốc từ nguyên tố bor. Về mặt phân loại dược lý, hoạt chất này thuộc nhóm sát khuẩn tại chỗ (topical anti-infective), đồng thời có hoạt tính kháng nấm và làm se da nhẹ (astringent).
Cơ chế tác dụng của acid boric hiện chưa được mô tả đầy đủ. Trên nấm Candida albicans, hoạt chất này được ghi nhận có khả năng ức chế quá trình hình thành màng sinh học (biofilm) và ức chế sự chuyển dạng sợi nấm (hyphal transformation) - hai yếu tố độc lực quan trọng giúp nấm bám dính và gây bệnh, từ đó làm chậm sự phát triển của nấm khi tiếp xúc ở nồng độ cao và kéo dài. Về mặt kháng khuẩn, acid boric chỉ có tác dụng kìm khuẩn yếu, hiệu lực thấp hơn nhiều so với các chất sát khuẩn hiện đại, nên hiện nay hoạt chất này chủ yếu giữ vai trò hỗ trợ hoặc dùng trong các trường hợp đã kháng thuốc kháng nấm thông thường.
Ở dạng dùng ngoài, acid boric hầu như không thấm qua da nguyên vẹn, nhưng lại hấp thu khá dễ dàng qua đường tiêu hóa, qua niêm mạc, vết thương hở hoặc vùng da đã bị tổn thương. Đây là lý do vì sao dù được xem là một chất sát khuẩn "cổ điển", acid boric vẫn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu dùng sai cách, sai liều hoặc sai đối tượng.
Công dụng và chỉ định
Acid boric được sử dụng trong một số chỉ định tại chỗ sau:
- Sát khuẩn nhẹ trong viêm mi mắt, hỗ trợ làm dịu mắt bị kích ứng hoặc có dị vật nhỏ (như bụi).
- Rửa mắt trong các trường hợp bỏng mắt do kiềm (dưới dạng dung dịch loãng).
- Làm dịu và bảo vệ da trong các tình trạng da nứt nẻ, khô ráp, nổi ban, cọ xát, cháy nắng, rát do gió hoặc côn trùng đốt (dạng thuốc mỡ nồng độ thấp).
- Hỗ trợ điều trị nhiễm nấm bề mặt ngoài da, tuy hiệu quả được xem là hạn chế và thường được thay thế bằng thuốc kháng nấm chuyên biệt.
- Làm chất đệm (buffer) phối hợp với natri borat trong các thuốc nhỏ mắt và chế phẩm dùng ngoài da.
- Hỗ trợ điều trị nhiễm trùng nấm men âm đạo (candida không phải chủng albicans) và viêm âm đạo do vi khuẩn (bacterial vaginosis) tái phát, đặc biệt khi đã thất bại với các thuốc kháng nấm/kháng sinh đường uống hoặc đặt âm đạo tiêu chuẩn.
- Hỗ trợ trong một số phác đồ điều trị nhiễm Trichomonas vaginalis kháng thuốc, thường phối hợp với liệu pháp khác theo chỉ định chuyên khoa.
Cần lưu ý rằng phần lớn các dạng dùng ngoài da và mắt của acid boric không được xem là đã được chứng minh đầy đủ hiệu quả lâm sàng theo tiêu chuẩn hiện đại, mà chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sử dụng lâu đời. Với dạng đặt âm đạo, acid boric được một số hướng dẫn lâm sàng quốc tế xem là lựa chọn thay thế cho các trường hợp nhiễm nấm không đáp ứng điều trị chuẩn, chứ không phải lựa chọn hàng đầu.
Liều dùng và cách dùng
Liều dùng ngoài da (bảo vệ da, hỗ trợ nhiễm nấm bề mặt)
- Người lớn: bôi thuốc mỡ chứa acid boric nồng độ 5% lên vùng da bị kích ứng, tần suất 3-4 lần/ngày để giảm khó chịu do da nứt nẻ, khô, cháy nắng.
- Khi dùng để hỗ trợ điều trị nấm da bề mặt: bôi một lớp mỏng thuốc mỡ nồng độ 0,5-5%, ngày 2 lần vào buổi sáng và tối, hoặc theo hướng dẫn của dược sĩ/bác sĩ.
- Không tự ý dùng thuốc mỡ acid boric cho nấm bàn chân (athlete's foot) quá 4 tuần, hoặc nấm bẹn quá 2 tuần; nếu tình trạng không cải thiện hoặc tái phát, cần đi khám.
- Trẻ em dưới 2 tuổi: không dùng chế phẩm ngoài da chứa acid boric trừ khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ, do làn da trẻ nhỏ hấp thu hoạt chất này mạnh hơn người lớn.
Liều dùng đường âm đạo (người lớn)
- Điều trị nhiễm nấm âm đạo tái phát hoặc do chủng Candida không phải albicans: đặt 1 viên nang/viên đặt chứa 600 mg acid boric vào âm đạo, mỗi ngày 1 lần vào buổi tối, liên tục trong 7-14 ngày.
- Duy trì phòng ngừa tái phát: đặt âm đạo 600 mg, 2 lần/tuần, có thể kéo dài nhiều tháng theo theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.
- Phối hợp điều trị viêm âm đạo do vi khuẩn tái phát: đặt âm đạo 600 mg mỗi tối trong 21 ngày, bắt đầu sau một đợt kháng sinh đường uống, theo chỉ định chuyên khoa.
- Đường dùng: chỉ đặt vào âm đạo, tuyệt đối không uống, không bôi lên vùng da có vết thương hở hoặc niêm mạc bị trầy xước.
- Đối tượng dưới 12 tuổi: chưa có đủ dữ liệu về tính an toàn khi dùng đường âm đạo, nên không sử dụng nếu không có chỉ định của bác sĩ.
Quên liều và xử trí quá liều
Nếu quên đặt một liều, nên đặt lại ngay khi nhớ ra trong cùng ngày và tiếp tục lịch dùng như bình thường; không đặt gấp đôi liều để bù. Đây là thông tin có thể áp dụng chung cho các chế phẩm đặt âm đạo dùng hằng ngày, tuy các nguồn tham khảo chuyên môn không mô tả chi tiết quy trình xử trí quên liều dành riêng cho acid boric.
Về quá liều, acid boric có thể gây ngộ độc nghiêm trọng nếu vô tình nuốt phải hoặc bôi/đặt sai cách với lượng lớn, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Ở người lớn, liều có khả năng gây tử vong ước tính vượt quá 30 g, nhưng đã có trường hợp tử vong ở liều thấp hơn; ở trẻ sơ sinh, đã ghi nhận tử vong với liều chỉ khoảng 4,5 g. Biểu hiện ngộ độc gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, ban đỏ da kèm bong tróc, kích thích thần kinh trung ương rồi chuyển sang ức chế, có thể co giật, rối loạn toan-kiềm, suy thận cấp. Khi nghi ngờ quá liều hoặc nuốt phải acid boric, cần liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc; xử trí chủ yếu là điều trị hỗ trợ, có thể cần rửa dạ dày, dùng than hoạt, bù dịch điện giải, và trong trường hợp nặng có thể cần lọc máu.
Chống chỉ định
- Người có tiền sử dị ứng hoặc quá mẫn với acid boric hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm.
- Không dùng đường âm đạo khi đang có vết thương hở, trầy xước, loét hoặc chảy máu vùng âm đạo.
- Không dùng khi đang có đau hoặc căng tức vùng chậu/bụng dưới chưa rõ nguyên nhân, sốt, ớn lạnh, buồn nôn không rõ nguyên nhân.
- Không dùng khi đang mắc bệnh viêm vùng chậu (PID) hoặc đang có bệnh lây truyền qua đường tình dục đang hoạt động.
- Không dùng cho phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai.
- Không dùng cho phụ nữ đang cho con bú.
- Không dùng đường âm đạo cho người dưới 12 tuổi.
- Tuyệt đối không uống, không tiêm, không dùng để súc miệng nuốt hoặc đưa vào bất kỳ khoang cơ thể nào ngoài chỉ định.
- Không bôi/đặt lên diện tích da hoặc niêm mạc rộng, da bị bỏng, trầy xước, tổn thương hở do nguy cơ hấp thu toàn thân và ngộ độc tăng cao.
- Thận trọng đặc biệt, không tự ý dùng ở người có bệnh lý tăng huyết áp, bệnh tim mạch, bệnh mạch máu hoặc suy giảm miễn dịch mà chưa có ý kiến bác sĩ.
Tác dụng phụ
Thường gặp
- Kích ứng nhẹ tại chỗ: nóng rát, châm chích khi mới bôi hoặc đặt.
- Ra khí hư hoặc dịch tiết âm đạo dạng nước sau khi đặt thuốc.
- Đỏ da, khô da hoặc cảm giác khó chịu nhẹ tại vùng bôi thuốc mỡ.
Hiếm gặp nhưng nghiêm trọng
- Phản ứng dị ứng/quá mẫn tại chỗ, phát ban lan rộng.
- Ngộ độc toàn thân khi hấp thu lượng lớn qua da tổn thương, vết thương hở hoặc do nuốt phải: buồn nôn, nôn nhiều, tiêu chảy, ban đỏ da kèm bong tróc, co giật, suy thận, rối loạn tuần hoàn; đây là biến chứng hiếm nhưng có thể đe dọa tính mạng nếu dùng sai cách hoặc quá liều.
Lưu ý khi dùng
- Phụ nữ có thai: acid boric chống chỉ định vì có thể gây hại cho thai nhi; dữ liệu trên người còn hạn chế nhưng các hướng dẫn lâm sàng đều khuyến cáo tránh dùng trong suốt thai kỳ.
- Phụ nữ cho con bú: chưa rõ acid boric có bài tiết qua sữa mẹ hay không, nên không khuyến cáo sử dụng trong giai đoạn cho con bú.
- Trẻ em: da và niêm mạc trẻ nhỏ hấp thu acid boric mạnh hơn người lớn, dễ dẫn đến ngộ độc toàn thân dù dùng tại chỗ; không dùng thuốc mỡ chứa hoạt chất này cho trẻ dưới 2 tuổi nếu không có chỉ định của bác sĩ, và không dùng viên đặt âm đạo cho người dưới 12 tuổi.
- Người có da hoặc niêm mạc bị tổn thương (bỏng, trầy xước, lở loét): nguy cơ hấp thu toàn thân tăng cao, cần tránh dùng acid boric lên các vùng này.
- Người suy gan, suy thận: do acid boric được đào thải chủ yếu qua thận dưới dạng không đổi, người suy thận có nguy cơ tích lũy thuốc và ngộ độc cao hơn; nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng, kể cả với chế phẩm dùng tại chỗ.
- Không sử dụng kéo dài liên tục quá thời gian khuyến cáo mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế.
- Bảo quản xa tầm tay trẻ em vì mức độ độc tính cao nếu nuốt phải, kể cả với các chế phẩm đặt âm đạo tưởng chừng an toàn.
Tương tác dược chất
Dữ liệu tương tác thuốc-thuốc của acid boric hiện được ghi nhận là khá hạn chế do hoạt chất chủ yếu dùng tại chỗ và ít hấp thu toàn thân khi dùng đúng cách. Tuy nhiên, một số điểm cần lưu ý được tổng hợp trong bảng dưới đây:
Thuốc/nhóm tương tác | Hậu quả có thể gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
Các thuốc/chế phẩm đặt âm đạo khác (kháng nấm, kháng sinh dạng gel, kem) dùng đồng thời | Giảm hấp thu tại chỗ hoặc tăng kích ứng niêm mạc âm đạo | Nên cách thời gian sử dụng hoặc hỏi ý kiến bác sĩ nếu cần phối hợp |
Các chế phẩm bôi da khác dùng đồng thời trên cùng vị trí | Có thể làm tăng kích ứng da hoặc ảnh hưởng đến hiệu quả của cả hai chế phẩm | Không nên bôi đồng thời nhiều loại thuốc bôi lên cùng một vùng da |
Thuốc/chất có khả năng gây độc thận (nhóm nephrotoxic) dùng toàn thân | Về lý thuyết có thể làm tăng nguy cơ tích lũy borat nếu acid boric được hấp thu hệ thống | Mức độ tương tác trên lâm sàng còn hạn chế, cần thận trọng ở người dùng đồng thời nhiều thuốc |
Rượu, bia | Không có bằng chứng về tương tác dược động học trực tiếp, nhưng rượu bia có thể làm thay đổi hệ vi sinh và pH âm đạo, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị nhiễm nấm/viêm âm đạo | Nên hạn chế trong thời gian điều trị để tối ưu hiệu quả |
Vì dữ liệu tương tác còn giới hạn, người bệnh nên chủ động thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và các sản phẩm thảo dược đang sử dụng trước khi dùng acid boric, đặc biệt là các chế phẩm dùng đường âm đạo hoặc đường toàn thân.
Cách bảo quản và giá bán tham khảo
Acid boric và các chế phẩm chứa hoạt chất này nên được bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, nhiệt độ phòng (dưới 30°C), tránh ánh nắng trực tiếp và để xa tầm tay trẻ em do độc tính cao nếu nuốt phải. Với dạng dung dịch hoặc thuốc mỡ đã mở nắp, cần đậy kín sau mỗi lần sử dụng và tuân theo hạn dùng sau khi mở của nhà sản xuất.
Trên thị trường quốc tế, một lọ bột acid boric dùng ngoài loại khoảng 113 g có giá tham khảo dao động quanh 18-25 USD (tương đương khoảng 450.000-620.000 VNĐ) tùy nhà thuốc và chương trình giảm giá. Tại Việt Nam, acid boric chủ yếu được lưu hành dưới dạng nguyên liệu dược dụng hoặc thành phần trong các chế phẩm rửa mắt, thuốc mỡ da liễu, dung dịch sát khuẩn ngoài da với hàm lượng thấp (1-10%); mức giá các chế phẩm này thường ở phân khúc bình dân, phổ biến trong khoảng vài chục nghìn đến hơn 100.000 VNĐ cho mỗi lọ/tuýp tùy dung tích và thương hiệu. Người mua nên chọn mua tại nhà thuốc uy tín, có giấy phép lưu hành, và kiểm tra hạn sử dụng trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Acid boric có dùng được cho phụ nữ mang thai không?
Không. Acid boric chống chỉ định ở phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai, dù ở dạng đặt âm đạo hay dùng ngoài da. Các hướng dẫn lâm sàng đều khuyến cáo tránh dùng hoạt chất này trong suốt thai kỳ do lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi, dù mức độ hấp thu toàn thân khi dùng tại chỗ thường không cao.
Vì sao acid boric được xem là "con dao hai lưỡi" trong y học?
Acid boric có phổ tác dụng sát khuẩn, kháng nấm nhẹ và được ứng dụng từ lâu đời, nhưng đồng thời cũng là chất có độc tính đáng kể nếu hấp thu vào cơ thể với lượng lớn. Chính vì khoảng cách giữa liều điều trị và liều gây độc không quá xa, nhiều chuyên gia khuyến cáo chỉ nên dùng acid boric khi thực sự cần thiết, đúng chỉ định, đúng liều lượng và đúng đường dùng, tuyệt đối không tự ý nuốt hoặc bôi lên vùng da/niêm mạc tổn thương.
Dùng acid boric đặt âm đạo trong bao lâu thì có cải thiện triệu chứng?
Với các trường hợp nhiễm nấm âm đạo tái phát hoặc do chủng kháng thuốc, người bệnh thường được chỉ định đặt acid boric liên tục 7-14 ngày. Một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tỷ lệ cải thiện triệu chứng khá cao ở nhóm bệnh nhân đã thất bại với điều trị kháng nấm thông thường, tuy nhiên hiệu quả có thể khác nhau tùy cơ địa và nguyên nhân gây bệnh. Nếu sau đợt điều trị đầu tiên mà triệu chứng không cải thiện hoặc tái phát nhanh, người bệnh nên quay lại khám để bác sĩ đánh giá lại và điều chỉnh phác đồ.
Nếu lỡ nuốt phải viên đặt âm đạo chứa acid boric thì phải làm gì?
Đây là tình huống cần được xử trí khẩn cấp vì acid boric có độc tính toàn thân đáng kể khi vào đường tiêu hóa. Người bệnh hoặc người nhà nên liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn xử trí kịp thời, không tự ý gây nôn hoặc dùng bất kỳ biện pháp xử trí tại nhà nào nếu chưa có chỉ dẫn của nhân viên y tế.
Tài liệu tham khảo:
- https://www.drugs.com/monograph/boric-acid.html
- https://go.drugbank.com/drugs/DB11326
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30184181/
Miễn trừ trách nhiệm
Các thông tin dược chất trên trang này được biên soạn nhằm mục đích tham khảo. Nội dung không thay thế tư vấn chuyên môn của bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia y tế. Người đọc không nên tự ý sử dụng, ngừng hoặc thay đổi dược chất dựa trên thông tin tại đây mà không có ý kiến của nhân viên y tế.
Lựa chọn dịch vụ
Quý khách hàng vui lòng lựa chọn dịch vụ y tế theo nhu cầu!