Acid Pantothenic

Acid pantothenic được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Bổ sung khi cơ thể thiếu hụt acid pantothenic, đặc biệt khi có kết hợp với bệnh pellagra hoặc thiếu hụt các vitamin nhóm B khác; thường được phối hợp trong các sản phẩm đa vitamin.
• Hỗ trợ điều trị viêm dây thần kinh ngoại biên.
• Giảm chuột rút cơ chân ở phụ nữ mang thai và người nghiện rượu.
• Hỗ trợ hội chứng nóng rát bàn chân (burning feet syndrome).
• Hỗ trợ viêm lưỡi không đáp ứng với các liệu pháp vitamin khác.
• Dùng tại chỗ (dạng kem chứa dexpanthenol) để giảm ngứa và một số bệnh da nhẹ.
• Dạng thuốc phun bọt dexpanthenol được dùng hỗ trợ điều trị bỏng da.
• Hỗ trợ liệt ruột sau phẫu thuật hoặc sau sinh (dùng đường tiêm dexpanthenol).
• Hỗ trợ điều trị xoắn tinh hoàn (theo phác đồ chuyên khoa).
• Hỗ trợ làm lành vết thương, hỗ trợ điều trị viêm loét do đái tháo đường.
• Đã được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ hạ lipid máu và giảm cholesterol, tuy nhiên bằng chứng lâm sàng còn hạn chế.

Cần lưu ý rằng nhiều công dụng khác thường được truyền miệng như điều trị tổn thương thần kinh, các vấn đề về hô hấp, ngăn ngừa tóc bạc, dị ứng, dị tật bẩm sinh hay cải thiện trí nhớ hiện chưa được chứng minh đầy đủ bằng bằng chứng khoa học và không phải là chỉ định chính thức của acid pantothenic.

Liều bổ sung dinh dưỡng hằng ngày

Với mục đích bổ sung dinh dưỡng thông thường, lượng acid pantothenic khuyến nghị theo độ tuổi (theo nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị) như sau:

• Trẻ sơ sinh đến 3 tuổi: 2 - 3 mg/ngày.
• Trẻ 4 - 6 tuổi: 3 - 4 mg/ngày.
• Trẻ 7 - 10 tuổi: 4 - 5 mg/ngày.
• Thanh thiếu niên và người lớn: 4 - 7 mg/ngày (một số tài liệu ghi mức trung bình khoảng 5 mg/ngày).
• Phụ nữ mang thai: khoảng 6 mg/ngày.
• Phụ nữ cho con bú: khoảng 7 mg/ngày.

Liều dùng đường uống để bổ sung/điều trị thiếu hụt

Người lớn và trẻ em có hấp thu tiêu hóa bình thường: uống 5 - 10 mg acid pantothenic mỗi ngày như một lượng bổ sung dinh dưỡng. Khi cần điều trị tình trạng thiếu hụt rõ rệt, liều cụ thể sẽ do bác sĩ chỉ định tùy theo mức độ thiếu hụt của từng người bệnh. Lưu ý quy đổi: 10 mg calci pantothenat tương đương khoảng 9,2 mg acid pantothenic.

Liều dùng đường tiêm và tại chỗ (dạng dexpanthenol)

• Điều trị hỗ trợ tăng nhu động ruột (liệt ruột): người lớn tiêm bắp liều khởi đầu 250 - 500 mg dexpanthenol, có thể nhắc lại sau 2 giờ, sau đó duy trì mỗi 4 - 12 giờ khi cần; trẻ em dùng khoảng 11 - 12,5 mg/kg tiêm bắp theo phác đồ tương tự.
• Truyền tĩnh mạch chậm (người lớn): khoảng 500 mg dexpanthenol; nếu không cải thiện tình trạng trướng bụng hoặc liệt ruột, cần chuyển sang phương pháp điều trị khác.
• Dùng tại chỗ: bôi kem chứa 2% dexpanthenol lên vùng da bị tổn thương, ngày 1 - 2 lần hoặc nhiều hơn nếu cần.

Cách dùng

Acid pantothenic và calci pantothenat dạng uống nên được dùng trong bữa ăn, uống cùng một cốc nước đầy để giảm thiểu khó chịu đường tiêu hóa. Dexpanthenol đường tiêm thường được tiêm bắp hoặc truyền tĩnh mạch chậm (pha loãng với dung dịch dextrose 5% hoặc Ringer lactat khi truyền); dạng kem bôi hoặc thuốc phun bọt chỉ dùng ngoài da.

Quên liều và quá liều

• Quên liều: nếu quên uống một liều, hãy uống ngay khi nhớ ra; tuy nhiên nếu đã gần đến giờ uống liều kế tiếp thì bỏ qua liều đã quên và tiếp tục theo lịch trình bình thường, không uống gấp đôi liều để bù.
• Quá liều: acid pantothenic nói chung không gây độc tính đáng kể ngay cả ở liều cao. Dexpanthenol dùng đường tiêm liều cao hiếm khi có thể gây phản ứng dị ứng nhẹ như ngứa hoặc tiêu chảy. Khi có dấu hiệu dị ứng, cần ngừng sử dụng dexpanthenol và liên hệ với bác sĩ hoặc dược sĩ để được xử trí phù hợp.

Theo dữ liệu hiện có, acid pantothenic dùng đường uống ở liều bổ sung dinh dưỡng thông thường không có chống chỉ định tuyệt đối nào được ghi nhận chính thức. Tuy nhiên, cần thận trọng và tránh sử dụng trong các trường hợp sau:

• Người có tiền sử quá mẫn (dị ứng) với acid pantothenic, calci pantothenat, dexpanthenol hoặc bất kỳ thành phần nào trong chế phẩm.
• Không tiêm dexpanthenol để điều trị tắc ruột cơ học (chỉ dùng cho tình trạng liệt ruột cơ năng).
• Người mắc bệnh ưa chảy máu (hemophilia) hoặc có nguy cơ chảy máu cần đặc biệt thận trọng khi dùng dexpanthenol, vì hoạt chất này có thể kéo dài thời gian chảy máu.

Vì đây là mục có rủi ro cao, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng nếu thuộc các nhóm nguy cơ nêu trên hoặc đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp.

Tác dụng phụ của acid pantothenic ở liều bổ sung dinh dưỡng thông thường rất hiếm gặp. Các dữ liệu hiện có ghi nhận chủ yếu ở nhóm hiếm gặp, gồm:

• Phản ứng dị ứng: phát ban, nổi mề đay, ngứa, da đỏ, sưng, phồng rộp hoặc bong tróc da, có hoặc không kèm sốt.
• Phản ứng hô hấp: thở khò khè, tức ngực hoặc tức họng, khó thở, khó nuốt, khó nói.
• Sưng bất thường ở mặt, môi, lưỡi, họng hoặc khàn giọng bất thường.
• Rối loạn tiêu hóa: khó chịu dạ dày, buồn nôn, tiêu chảy (thường gặp hơn khi dùng liều lớn).
• Với liều rất cao, acid pantothenic có thể ức chế phần nào sự hấp thu biotin do hệ vi khuẩn ruột già tổng hợp.

Phụ nữ có thai và cho con bú

Chưa có tài liệu ghi nhận tác động bất lợi đối với thai nhi khi dùng acid pantothenic ở liều bình thường cần thiết hằng ngày trong thai kỳ. Tương tự, chưa ghi nhận tác động bất lợi đến trẻ bú mẹ khi người mẹ dùng acid pantothenic ở liều thông thường trong thời gian cho con bú. Dù vậy, phụ nữ mang thai và cho con bú vẫn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ liều cao nào ngoài nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị.

Người có bệnh lý về đông máu

Do dexpanthenol có thể kéo dài thời gian chảy máu, người mắc bệnh ưa chảy máu hoặc có nguy cơ chảy máu khác cần thận trọng đặc biệt khi sử dụng, nhất là ở dạng tiêm.

Suy gan, suy thận

Hiện các nguồn tham khảo được sử dụng không cung cấp dữ liệu riêng về việc hiệu chỉnh liều acid pantothenic ở người suy gan hoặc suy thận. Đây là khoảng trống thông tin; người bệnh có bệnh lý gan thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng liều cao.

Ảnh hưởng đến khả năng lái xe, vận hành máy móc

Acid pantothenic không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc.

Acid pantothenic ở liều bổ sung dinh dưỡng nhìn chung ít tương tác thuốc quan trọng trên lâm sàng. Tuy nhiên, dạng dexpanthenol (dẫn chất dùng đường tiêm/tại chỗ) có một số tương tác cần lưu ý:

Ngoài ra, dexpanthenol dạng dung dịch tương kỵ với các chất kiềm mạnh và acid mạnh, cần lưu ý khi pha trộn hoặc phối hợp trong dịch truyền.

Acid pantothenic dạng viên nên được bảo quản trong bao bì kín, ở nhiệt độ phòng, tránh nhiệt độ cao, độ ẩm, ánh sáng trực tiếp và tránh để đông lạnh. Để xa tầm tay trẻ em và không sử dụng sản phẩm đã quá hạn hoặc không còn nhu cầu dùng.

Trên thị trường Việt Nam, acid pantothenic dạng đơn chất tinh khiết ít được bán riêng lẻ mà thường xuất hiện dưới hai dạng phổ biến: (1) thành phần trong các sản phẩm vitamin tổng hợp/vitamin nhóm B dạng viên hoặc viên sủi, và (2) dạng dexpanthenol trong các sản phẩm kem bôi da chăm sóc, phục hồi da. Tham khảo một số mức giá thực tế trên kênh bán lẻ trực tuyến tại thời điểm tra cứu:

• Kem dexpanthenol dạng bôi ngoài da (tuýp 30 g): khoảng 70.000 - 75.000 đồng/tuýp.
• Viên sủi đa vitamin có chứa vitamin B5 (tuýp 12 viên): khoảng 80.000 - 85.000 đồng/tuýp.
• Hộp viên đa vitamin - khoáng chất có chứa vitamin B5 (hộp 30 viên): khoảng 350.000 - 400.000 đồng/hộp, tùy thương hiệu và số lượng vi chất đi kèm.

Mức giá trên có thể thay đổi theo thời điểm, khu vực và chương trình khuyến mãi của từng nhà thuốc; người mua nên kiểm tra giá cập nhật trực tiếp tại nơi bán trước khi quyết định.

Acid pantothenic có phải là thuốc kê đơn không?

Không. Acid pantothenic (vitamin B5) ở dạng bổ sung dinh dưỡng thông thường là sản phẩm không kê đơn (OTC), có thể mua tự do tại các nhà thuốc. Tuy nhiên, dạng dexpanthenol đường tiêm dùng trong điều trị liệt ruột hoặc các chỉ định chuyên khoa khác cần có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.

Uống acid pantothenic liều cao có gây hại không?

Theo các dữ liệu hiện có, acid pantothenic nói chung không gây độc tính đáng kể ngay cả khi dùng liều cao, do đây là vitamin tan trong nước và phần lớn lượng dư thừa được đào thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, dùng liều rất lớn kéo dài có thể gây tiêu chảy hoặc ảnh hưởng nhẹ đến hấp thu biotin. Người dùng vẫn nên tuân theo liều khuyến nghị và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ nếu muốn bổ sung liều cao hơn nhu cầu dinh dưỡng thông thường.

Vì sao acid pantothenic thường xuất hiện trong các sản phẩm đa vitamin thay vì bán riêng lẻ?

Vì tình trạng thiếu hụt acid pantothenic đơn thuần ở người rất hiếm khi xảy ra do hoạt chất này có mặt trong hầu hết các loại thực phẩm hằng ngày. Do đó, acid pantothenic thường được phối hợp cùng các vitamin nhóm B khác trong một chế phẩm đa vitamin để hỗ trợ toàn diện, thay vì bào chế và bán riêng lẻ như một sản phẩm điều trị chuyên biệt.

Phụ nữ mang thai có thể dùng acid pantothenic không?

Có thể, ở liều bổ sung dinh dưỡng thông thường theo khuyến nghị (khoảng 6 mg/ngày trong thai kỳ). Các dữ liệu hiện có chưa ghi nhận tác động bất lợi đến thai nhi ở mức liều này. Dù vậy, phụ nữ mang thai nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào, đặc biệt nếu muốn dùng liều cao hơn mức khuyến nghị.