Kẽm Sulfat

Kẽm sulfat được chỉ định trong các trường hợp sau:

• Điều trị và phòng ngừa tình trạng thiếu hụt kẽm do chế độ ăn không đủ, hấp thu kém hoặc nhu cầu tăng cao (phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ đang tăng trưởng).
• Bổ sung kẽm như một phần trong phác đồ điều trị hỗ trợ tiêu chảy cấp và tiêu chảy kéo dài ở trẻ em, thường phối hợp cùng dung dịch bù nước điện giải (ORS). Một số nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy bổ sung kẽm giúp rút ngắn đáng kể thời gian tiêu chảy và giảm tần suất đi ngoài ở trẻ nhỏ so với nhóm dùng giả dược.
• Cung cấp kẽm qua đường tiêm truyền tĩnh mạch cho bệnh nhân nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch (TPN) khi không thể ăn uống hoặc hấp thu qua đường tiêu hóa.
• Hỗ trợ trong các tình trạng mất kẽm qua đường tiêu hóa như rò ruột non, dẫn lưu hồi tràng kéo dài.

Bên cạnh những chỉ định chính thức trên, kẽm sulfat còn được dùng ngoài nhãn (off-label) cho một số mục đích khác theo chỉ định của bác sĩ, nhưng người dùng không nên tự ý áp dụng nếu chưa có tư vấn chuyên môn.

Liều kẽm sulfat luôn được biểu thị theo hàm lượng kẽm nguyên tố (elemental zinc), do các dạng bào chế (viên 220 mg, 110 mg, 66 mg…) có tỷ lệ kẽm nguyên tố khác nhau. Ví dụ, viên nang 220 mg kẽm sulfat tương đương khoảng 50 mg kẽm nguyên tố.

Liều bổ sung dinh dưỡng hằng ngày (RDA) theo đường uống

• Người lớn từ 19 tuổi trở lên: nam giới khoảng 11 mg/ngày, nữ giới khoảng 9 mg/ngày (giới hạn tối đa an toàn khoảng 34 mg/ngày).
• Phụ nữ mang thai: khoảng 11-12 mg/ngày (tối đa 40 mg/ngày).
• Phụ nữ cho con bú: khoảng 12-13 mg/ngày (tối đa 40 mg/ngày).
• Trẻ sơ sinh 0-6 tháng: khoảng 2 mg/ngày.
• Trẻ 7-12 tháng: khoảng 3 mg/ngày.
• Trẻ 1-3 tuổi: khoảng 3 mg/ngày.
• Trẻ 4-8 tuổi: khoảng 5 mg/ngày.
• Trẻ 9-13 tuổi: khoảng 8 mg/ngày.
• Trẻ 14-18 tuổi: nam khoảng 11 mg/ngày, nữ khoảng 9 mg/ngày.

Liều hỗ trợ điều trị tiêu chảy ở trẻ em

Theo khuyến cáo của WHO/UNICEF, khi phối hợp cùng dung dịch bù nước, liều tham khảo là:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi: 10 mg kẽm nguyên tố/ngày, dùng trong 10-14 ngày.
• Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên: 20 mg kẽm nguyên tố/ngày, dùng trong 10-14 ngày.

Một số dữ liệu gần đây ghi nhận liều thấp hơn (5-10 mg/ngày) trong 14 ngày cũng cho hiệu quả tương đương và ít gây nôn hơn, tuy nhiên việc lựa chọn liều cụ thể nên do bác sĩ nhi khoa quyết định dựa trên cân nặng và tình trạng của trẻ.

Liều dùng đường tiêm truyền tĩnh mạch (dành cho nhân viên y tế)

• Người lớn ổn định về chuyển hóa, nuôi ăn tĩnh mạch hoàn toàn (TPN): 2,5-4 mg kẽm/ngày.
• Người lớn trong giai đoạn dị hóa cấp: bổ sung thêm khoảng 2 mg kẽm/ngày.
• Người bệnh mất dịch từ ruột non: bổ sung thêm khoảng 12,2 mg kẽm cho mỗi lít dịch ruột non bị mất.
• Trẻ sơ sinh đủ tháng và trẻ dưới 5 tuổi: khoảng 100 mcg kẽm/kg/ngày.
• Trẻ sinh non (cân nặng lúc sinh dưới 1.500 g) đến khi đạt 3 kg: khoảng 300 mcg kẽm/kg/ngày.

Lưu ý: giữa các nguồn tham khảo, mức liều RDA và liều điều trị tiêu chảy khá đồng nhất; đối với liều tiêm truyền tĩnh mạch, đây là phác đồ dành riêng cho cơ sở y tế, không áp dụng tự điều trị tại nhà.

Cách dùng

Kẽm sulfat đường uống nên được uống với một cốc nước đầy. Thời điểm uống tối ưu là trước bữa ăn khoảng 1 giờ hoặc sau ăn khoảng 2 giờ để tăng khả năng hấp thu; tuy nhiên nếu gây kích ứng dạ dày, có thể uống cùng thức ăn để giảm khó chịu. Người dùng nên tránh dùng cùng lúc với các thực phẩm giàu canxi, phospho hoặc chất xơ (sữa, phô mai, sữa chua, các loại đậu, ngũ cốc nguyên cám…) vì các chất này làm giảm hấp thu kẽm. Với dạng tiêm truyền tĩnh mạch, chế phẩm không được tiêm trực tiếp mà phải pha loãng và truyền như một thành phần của dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch, do nhân viên y tế thực hiện.

Quên liều

Nếu quên một liều, nên bỏ qua liều đã quên và uống liều tiếp theo vào thời điểm thông thường nếu đã gần đến giờ dùng liều kế tiếp. Không nên uống gấp đôi liều để bù cho liều đã quên.

Quá liều và xử trí

Các triệu chứng quá liều kẽm sulfat có thể bao gồm buồn nôn, nôn nhiều, mất nước và bồn chồn. Ở liều rất cao, kẽm sulfat có tính ăn mòn, có thể gây kích ứng và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa. Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn xử trí kịp thời; không tự ý gây nôn hoặc rửa dạ dày tại nhà vì có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thực quản do tính ăn mòn của kẽm sulfat.

• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với kẽm sulfat hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm.
• Cần thận trọng đặc biệt và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng ở người có bệnh lý nền, đặc biệt là các vấn đề về thận, vì kẽm được đào thải phần lớn qua phân và một phần qua nước tiểu.
• Không tự ý phối hợp kẽm sulfat với các thuốc có khả năng tương tác nghiêm trọng (xem mục Tương tác thuốc) mà không có chỉ định của bác sĩ.

Đây là mục có tính rủi ro cao nên người bệnh cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng, đặc biệt nếu đang mang thai, cho con bú hoặc có bệnh mạn tính.

Thường gặp

• Buồn nôn.
• Rối loạn tiêu hóa, khó chịu dạ dày (đặc biệt khi uống lúc đói).

Ít gặp hơn, liên quan đến liều cao

• Tiêu chảy, đau quặn bụng, nôn - thường xuất hiện trong khoảng 3-10 giờ sau khi dùng liều cao và giảm nhanh sau khi ngừng thuốc.
• Kích ứng và viêm niêm mạc dạ dày ở liều rất cao hoặc dùng kéo dài.
• Mất khả năng ngửi mùi ở người sử dụng dạng xịt mũi chứa kẽm (không áp dụng cho dạng uống hoặc tiêm).
• Phản ứng dị ứng nghiêm trọng: nổi mề đay, khó thở, sưng mặt, môi, lưỡi hoặc họng - cần cấp cứu ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu này.

Đây không phải danh sách đầy đủ tất cả tác dụng phụ có thể xảy ra. Nếu gặp bất kỳ biểu hiện bất thường nào trong quá trình sử dụng, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn kịp thời.

• Phụ nữ mang thai: hiệu quả và độ an toàn của việc bổ sung kẽm sulfat liều cao chưa được chứng minh đầy đủ ở phụ nữ mang thai. Kẽm có khả năng qua được hàng rào nhau thai, vì vậy chỉ nên sử dụng khi có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
• Phụ nữ cho con bú: kẽm được bài tiết qua sữa mẹ, do đó cần thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trong giai đoạn cho con bú.
• Người suy thận: do kẽm được đào thải một phần qua đường tiết niệu, người có chức năng thận suy giảm cần được bác sĩ đánh giá và điều chỉnh liều phù hợp để tránh tích lũy quá mức.
• Dùng kéo dài: việc bổ sung kẽm liều cao trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu đồng của cơ thể, do đó không nên tự ý dùng kéo dài khi tình trạng thiếu kẽm đã được cải thiện mà không có chỉ định tiếp tục từ bác sĩ.
• Khả năng lái xe, vận hành máy móc: kẽm sulfat không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc ở liều điều trị thông thường.
• Luôn bảo quản kẽm sulfat xa tầm tay trẻ em và không dùng chung đơn thuốc của người khác.

Việc phối hợp kẽm sulfat với một số thuốc khác có thể làm giảm hấp thu của một hoặc cả hai loại thuốc, vì vậy cần lưu ý khoảng cách thời gian dùng thuốc hợp lý.

Trước khi phối hợp kẽm sulfat với bất kỳ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin hay sản phẩm thảo dược nào khác, người bệnh nên thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn về khoảng cách sử dụng an toàn.

Kẽm sulfat dạng viên nén, viên nang nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng, tránh ánh sáng trực tiếp, tránh ẩm và nhiệt độ cao; đậy kín nắp sau khi sử dụng và để xa tầm tay trẻ em. Với dạng dung dịch tiêm truyền, sau khi pha vào dung dịch dinh dưỡng cần bảo quản lạnh (2-8°C) nếu chưa dùng ngay và phải sử dụng trong thời gian giới hạn theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh ánh sáng.

Về giá bán, các chế phẩm chứa kẽm sulfat hoặc kẽm gluconat, kẽm amino acid chelate hiện có trên thị trường Việt Nam với mức giá dao động khá rộng tùy thương hiệu và hàm lượng, thường trong khoảng vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng cho một hộp/lọ sản phẩm bổ sung kẽm dùng trong khoảng 1 tháng. Người tiêu dùng nên tham khảo giá cụ thể tại các nhà thuốc uy tín hoặc sàn thương mại điện tử dược phẩm tại thời điểm mua để có thông tin cập nhật chính xác nhất, đồng thời kiểm tra nguồn gốc, hạn sử dụng trước khi mua.

Kẽm sulfat có dùng được cho trẻ nhỏ bị tiêu chảy không?

Có. Kẽm sulfat thường được phối hợp cùng dung dịch bù nước điện giải trong phác đồ hỗ trợ điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em. Nhiều nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ghi nhận việc bổ sung kẽm giúp giảm tần suất và lượng phân, rút ngắn thời gian tiêu chảy so với nhóm không dùng kẽm. Tuy nhiên, liều lượng và thời gian dùng cụ thể cho trẻ cần theo hướng dẫn của bác sĩ nhi khoa, không nên tự ý cho trẻ dùng liều cao kéo dài.

Uống kẽm sulfat lúc nào là tốt nhất, trước hay sau ăn?

Về nguyên tắc hấp thu, kẽm sulfat được khuyến nghị uống khi bụng đói, tốt nhất là trước bữa ăn khoảng 1 giờ hoặc sau ăn khoảng 2 giờ, để tránh thức ăn giàu canxi, phospho hay chất xơ làm giảm hấp thu kẽm. Tuy nhiên, nếu người dùng bị kích ứng dạ dày hoặc buồn nôn khi uống lúc đói, có thể chuyển sang uống cùng bữa ăn nhẹ để giảm khó chịu, dù hiệu quả hấp thu có thể giảm nhẹ.

Dùng kẽm sulfat kéo dài có gây hại gì không?

Việc bổ sung kẽm sulfat liều cao trong thời gian dài, đặc biệt khi tình trạng thiếu kẽm đã được khắc phục, có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu đồng của cơ thể do hai khoáng chất này cạnh tranh đường hấp thu. Vì vậy, kẽm sulfat nên được dùng theo đúng liều lượng và thời gian được bác sĩ chỉ định, không tự ý kéo dài việc sử dụng mà không có theo dõi y tế.

Người bị dị ứng có thể gặp phản ứng gì khi dùng kẽm sulfat?

Mặc dù hiếm gặp, phản ứng dị ứng với kẽm sulfat có thể biểu hiện bằng nổi mề đay, khó thở, sưng mặt, môi, lưỡi hoặc họng. Đây là tình trạng cấp cứu y tế, người bệnh cần ngừng thuốc và tìm kiếm sự trợ giúp y tế ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu này.