Phytosterol

• Hỗ trợ giảm LDL-cholesterol ở người có cholesterol máu tăng nhẹ đến trung bình, thường phối hợp cùng chế độ ăn kiêng và thay đổi lối sống, theo khuyến nghị sử dụng phytosterol khoảng 2 g/ngày.
• Chế phẩm phối hợp phytosterol ester với DHA và EPA (biệt dược Vayarol) được chỉ định hạ chỉ số triglyceride máu.
• Là lựa chọn hỗ trợ dinh dưỡng bên cạnh thuốc hạ lipid máu kê đơn như statin, ezetimibe, dành cho người không dung nạp tốt thuốc điều trị.

Nhìn chung, phytosterol làm giảm LDL-cholesterol rõ rệt khi dùng phytosterol đều đặn, nhưng chưa có đủ bằng chứng dài hạn khẳng định phytosterol làm giảm nguy cơ biến cố tim mạch hay tử vong do tim mạch.

Liều tham khảo để giảm cholesterol

Nhiều hướng dẫn y khoa khuyến nghị mức dùng 2 g phytosterol hoặc phytostanol mỗi ngày để giảm LDL-cholesterol có ý nghĩa lâm sàng. Chế độ ăn thông thường chỉ cung cấp khoảng 300 mg phytosterol/ngày, nên thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung tăng cường phytosterol thường được dùng để đạt mức khuyến nghị dùng phytosterol nêu trên.

Liều phytosterol theo chế phẩm phối hợp

Với chế phẩm phối hợp phytosterol ester, DHA và EPA dùng hạ triglyceride, liều phytosterol cụ thể cần theo chỉ định của bác sĩ vì có thể thay đổi tùy tình trạng lipid máu. Liều phytosterol chi tiết theo từng đối tượng (người lớn, trẻ em, người cao tuổi) chưa được nêu đầy đủ trong nguồn tham khảo được phép sử dụng.

Cách dùng

• Có thể uống phytosterol cùng thức ăn hoặc không; nên uống cùng bữa ăn nếu gây khó chịu dạ dày.
• Dùng phytosterol theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhãn sản phẩm, không tự ý tăng giảm liều.
• Nếu dùng đồng thời colesevelam, colestipol, cholestyramine, cần uống cách phytosterol tối thiểu 4 giờ để tránh ảnh hưởng hấp thu.

Quên liều

Nếu quên một liều phytosterol, có thể uống ngay khi nhớ ra. Nếu đã gần đến liều kế tiếp, nên bỏ qua liều đã quên, không uống gộp hai liều phytosterol cùng lúc.

Quá liều

Nếu nghi ngờ quá liều phytosterol, cần liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Nên chuẩn bị thông tin về sản phẩm, hàm lượng phytosterol đã dùng và thời điểm sử dụng.

• Người có tiền sử dị ứng với phytosterol hoặc bất kỳ thành phần nào trong chế phẩm chứa phytosterol; đây là chống chỉ định tuyệt đối khi dùng phytosterol.
• Chế phẩm phối hợp phytosterol ester, DHA, EPA: chống chỉ định cho phụ nữ đang mang thai.
• Chế phẩm phối hợp phytosterol ester, DHA, EPA: chống chỉ định cho phụ nữ đang cho con bú.
• Không dùng phytosterol cho trẻ em, trừ khi có chỉ định và theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.
• Người mắc sitosterol máu (sitosterolemia) - rối loạn di truyền hiếm gặp do đột biến gen ABCG5/ABCG8 khiến phytosterol hấp thu quá mức, tích lũy trong máu và mô, làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch sớm. Nhóm này tuyệt đối không nên bổ sung thêm phytosterol.

Phản ứng cần xử trí y tế khẩn cấp

Ngưng dùng phytosterol và tìm hỗ trợ y tế ngay nếu có dấu hiệu dị ứng nghiêm trọng:

• Phát ban, nổi mề đay, ngứa da.
• Da đỏ, sưng, phồng rộp hoặc bong tróc, có thể kèm sốt.
• Thở khò khè, tức ngực hoặc tức họng, khó thở, khó nuốt hoặc khó nói.
• Khàn giọng bất thường, sưng miệng, mặt, môi, lưỡi hoặc họng.

Tác dụng phụ thường gặp hơn

• Mệt mỏi hoặc suy nhược khi dùng phytosterol.
• Đau vùng bụng.

Nguồn tham khảo chưa phân loại chi tiết tác dụng phụ của phytosterol theo tần suất thường gặp/hiếm gặp; đây là các tác dụng phụ được ghi nhận trên chế phẩm phối hợp có chứa phytosterol, người dùng phytosterol nên theo dõi cơ thể và báo bác sĩ nếu có bất thường.

• Phụ nữ có thai: chế phẩm phối hợp chứa phytosterol ester, DHA, EPA không nên dùng trong thai kỳ. Với thực phẩm bổ sung phytosterol khác, nên hỏi ý kiến bác sĩ vì chưa đủ dữ liệu an toàn.
• Phụ nữ cho con bú: không nên dùng chế phẩm phối hợp phytosterol ester, DHA, EPA khi cho con bú.
• Trẻ em: không tự ý cho trẻ dùng phytosterol nếu không có chỉ định bác sĩ.
• Người dị ứng đậu nành hoặc cá: cần trao đổi với bác sĩ trước khi dùng phytosterol, vì hoạt chất này thường chiết xuất từ dầu đậu nành và một số chế phẩm phối hợp có thêm dầu cá.
• Người mắc sitosterol máu: tuyệt đối tránh bổ sung phytosterol vì có thể làm nặng thêm tình trạng tích lũy sterol.
• Dùng phytosterol kéo dài: có thể ảnh hưởng khả năng hấp thu vitamin tan trong dầu và carotenoid, nên duy trì chế độ ăn đa dạng và hỏi ý kiến bác sĩ nếu dùng phytosterol lâu dài.
• Luôn thông báo cho bác sĩ, dược sĩ, nha sĩ về việc đang dùng phytosterol trước khi thực hiện can thiệp y tế khác.

Về tương tác giữa phytosterol với rượu bia hoặc thực phẩm khác, nguồn tham khảo được phép sử dụng chưa ghi nhận dữ liệu cụ thể cho phytosterol. Người dùng phytosterol nên báo đầy đủ cho bác sĩ, dược sĩ tất cả thuốc, vitamin đang dùng để đánh giá nguy cơ tương tác, vì danh sách tương tác của phytosterol nêu trên có thể chưa đầy đủ.

Bảo quản phytosterol ở nhiệt độ phòng hoặc trong tủ lạnh tùy hướng dẫn từng chế phẩm chứa phytosterol; không để đông đá, tránh ánh sáng trực tiếp, để nơi khô ráo, không bảo quản phytosterol trong phòng tắm. Để phytosterol xa tầm tay trẻ em, vật nuôi. Không đổ sản phẩm phytosterol hết hạn xuống bồn cầu hay cống thoát nước; nên hỏi dược sĩ về chương trình thu hồi phytosterol và thuốc an toàn tại địa phương.

Trên thị trường, thực phẩm bổ sung phytosterol dạng viên (thường 60-90 viên/hộp, hàm lượng phổ biến 300-700 mg phytosterol/viên) có giá tham khảo khoảng 250.000-650.000 VNĐ/hộp tùy thương hiệu, xuất xứ, hàm lượng phytosterol. Giá có thể thay đổi theo thời điểm và nhà phân phối, nên so sánh giá phytosterol tại nhiều nhà thuốc hoặc sàn thương mại điện tử uy tín trước khi mua.

Phytosterol có phải thuốc kê đơn không?

Phần lớn sản phẩm chứa phytosterol được bán dưới dạng thực phẩm bổ sung phytosterol không kê đơn, hỗ trợ kiểm soát cholesterol máu. Tuy nhiên chế phẩm phối hợp phytosterol ester với DHA, EPA dùng hạ triglyceride cần dùng theo chỉ định bác sĩ. Dù ở dạng nào, nên hỏi ý kiến bác sĩ, dược sĩ trước khi bổ sung phytosterol, đặc biệt nếu đang có bệnh tim mạch hoặc rối loạn lipid máu.

Phytosterol có thay thế được thuốc statin không?

Không. Statin vẫn là nhóm thuốc ưu tiên hàng đầu để hạ LDL-cholesterol nhờ hiệu quả mạnh (khoảng 25-55%) và bằng chứng lâm sàng vững chắc về giảm biến cố tim mạch. Trong khi đó phytosterol chỉ giảm LDL-cholesterol ở mức khiêm tốn hơn (khoảng 8-10%) và chưa đủ bằng chứng cho thấy phytosterol làm giảm nguy cơ biến cố tim mạch. Phytosterol nên được xem là biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng đi kèm, không thay thế thuốc đã được bác sĩ chỉ định.

Người có cholesterol bình thường có nên bổ sung phytosterol mỗi ngày không?

Với người có chỉ số cholesterol trong giới hạn bình thường, việc bổ sung thêm phytosterol liều cao mỗi ngày không phải lúc nào cũng cần thiết. Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ phytosterol trong máu tăng cao có thể liên quan nguy cơ xơ vữa động mạch ở nhóm nhạy cảm, đặc biệt người mắc sitosterol máu. Quyết định dùng phytosterol nên dựa trên tình trạng lipid máu thực tế và ý kiến bác sĩ, thay vì tự ý dùng phytosterol dài hạn mà không theo dõi.

Dùng phytosterol bao lâu thì thấy hiệu quả giảm cholesterol?

Nguồn tham khảo chưa nêu cụ thể mốc thời gian đánh giá, nhưng các nghiên cứu về phytosterol thường đánh giá thay đổi LDL-cholesterol sau nhiều tuần dùng đều đặn ở liều khuyến nghị khoảng 2 g phytosterol/ngày. Hiệu quả thực tế khác nhau tùy cơ địa, chế độ ăn kèm theo và mức cholesterol nền, nên xét nghiệm lipid máu định kỳ theo hẹn bác sĩ để theo dõi khi dùng phytosterol.