1. Colistin là gì?

Colistin là kháng sinh thuộc nhóm polymyxin, được sử dụng để điều trị các nhiễm khuẩn nặng do vi khuẩn Gram âm đa kháng thuốc, thường trong bệnh viện và khi các kháng sinh khác không còn hiệu quả.

Kháng sinh Colistin (hay polymyxin E) là một trong những kháng sinh đã được sử dụng từ lâu trong y học. Tuy nhiên, do đặc tính độc tính tương đối cao, thuốc từng bị hạn chế sử dụng trong một thời gian dài. Trong bối cảnh vi khuẩn ngày càng kháng nhiều loại kháng sinh hiện đại, colistin đã được đưa trở lại như một lựa chọn quan trọng trong điều trị các nhiễm khuẩn nặng.

Colistin được bào chế dưới nhiều dạng, phổ biến nhất là colistimethate sodium dùng đường tiêm tĩnh mạch để điều trị nhiễm khuẩn toàn thân. Colistin sulfate chủ yếu được dùng tại chỗ hoặc qua đường uống để khử khuẩn đường ruột trong một số tình huống đặc biệt tại bệnh viện, do dạng này hầu như không hấp thu qua đường tiêu hóa và không có tác dụng toàn thân. Colistin có phổ tác dụng chủ yếu trên vi khuẩn Gram âm, bao gồm các tác nhân gây bệnh nguy hiểm như Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii và Klebsiella pneumoniae.

Colistin là kháng sinh polymyxin được sử dụng trong điều trị vi khuẩn Gram âm đa kháng thuốc

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), colistin được xếp vào nhóm kháng sinh “cực kỳ quan trọng” đối với y học, cần được sử dụng hợp lý nhằm hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Việc hiểu rõ bản chất của colistin có ý nghĩa quan trọng trong thực hành lâm sàng, đặc biệt khi thuốc chỉ nên sử dụng trong những tình huống thật sự cần thiết.

2. Colistin hoạt động như thế nào? 

Colistin tiêu diệt vi khuẩn bằng cách phá hủy màng tế bào của vi khuẩn Gram âm, làm mất cấu trúc bảo vệ và khiến vi khuẩn chết. Cụ thể:

Cơ chế tác dụng

Khác với nhiều kháng sinh thông thường, colistin không tác động vào quá trình tổng hợp protein hay DNA của vi khuẩn. Thay vào đó, thuốc gắn trực tiếp vào thành phần lipid A trong lớp lipopolysaccharide (LPS) trên màng ngoài của vi khuẩn Gram âm, làm dịch chuyển các ion giúp ổn định màng tế bào.

Sự gắn kết này làm mất ổn định cấu trúc màng, dẫn đến tăng tính thấm của màng tế bào. Hậu quả là các ion và phân tử quan trọng bị rò rỉ ra ngoài, khiến vi khuẩn nhanh chóng bị tiêu diệt.

Các tài liệu từ Thư viện Y học Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) mô tả cơ chế này tương tự như tác động của một chất tẩy rửa, phá vỡ lớp màng bảo vệ của vi khuẩn.

Ý nghĩa lâm sàng

Cơ chế tác động trực tiếp lên màng tế bào giúp colistin vẫn có hiệu quả đối với nhiều vi khuẩn đã kháng các nhóm kháng sinh khác. Trong thực hành lâm sàng, colistin thường được phối hợp với kháng sinh khác để tăng hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ xuất hiện đề kháng. Tuy nhiên, đây cũng là nguyên nhân khiến thuốc có thể gây độc đối với tế bào người, đặc biệt là tế bào thận và hệ thần kinh.

Điều này giải thích vì sao colistin luôn được cân nhắc kỹ lưỡng trước khi sử dụng và cần theo dõi sát trong quá trình điều trị.

3. Khi nào cần sử dụng colistin?

Colistin được chỉ định trong các trường hợp nhiễm khuẩn nặng do vi khuẩn Gram âm đa kháng thuốc, khi các kháng sinh khác không còn hiệu quả. Cụ thể:

Nhiễm khuẩn bệnh viện nặng

Trong môi trường bệnh viện, đặc biệt là tại các khoa hồi sức tích cực, nhiều loại vi khuẩn có khả năng kháng đa thuốc có thể gây ra các tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng. Colistin thường được sử dụng trong các trường hợp như viêm phổi liên quan thở máy, nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm trùng ổ bụng nặng.

Những tình trạng này có nguy cơ tiến triển nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời bằng kháng sinh phù hợp.

Nhiễm vi khuẩn đa kháng thuốc

Colistin có vai trò đặc biệt trong điều trị các vi khuẩn như Acinetobacter baumannii, Pseudomonas aeruginosa và Klebsiella pneumoniae khi các vi khuẩn này đã kháng nhiều loại kháng sinh khác.

Đây là nhóm vi khuẩn thường gặp trong các ca nhiễm khuẩn bệnh viện và có liên quan đến tỷ lệ tử vong cao.

Acinetobacter baumannii là tác nhân thường phải điều trị bằng colistin

Các chỉ định khác của colistin

Ngoài các chỉ định chính, colistin có thể được sử dụng trong một số tình huống đặc biệt như nhiễm trùng đường tiết niệu phức tạp hoặc điều trị hỗ trợ trong bệnh xơ nang (dạng khí dung).

Theo khuyến cáo của WHO và CDC, colistin chỉ nên được sử dụng khi không còn lựa chọn điều trị hiệu quả khác, nhằm hạn chế tối đa nguy cơ kháng thuốc.

4. Các dạng bào chế và cách dùng colistin

Colistin có thể được sử dụng qua đường tiêm, khí dung hoặc đường uống (hiếm), tùy thuộc vào tình trạng bệnh và chỉ định của bác sĩ.

Các dạng sử dụng

Trong thực hành lâm sàng, colistin thường được dùng dưới dạng tiêm tĩnh mạch để điều trị các nhiễm khuẩn nặng toàn thân. Ngoài ra, thuốc cũng có thể được sử dụng dưới dạng khí dung để điều trị các bệnh lý hô hấp, đặc biệt ở bệnh nhân xơ nang.

Dạng uống của colistin hầu như không hấp thu qua đường tiêu hóa và không có tác dụng toàn thân ở người. Dạng này chỉ được dùng trong một số trường hợp đặc biệt tại bệnh viện để khử khuẩn đường ruột, hoặc phổ biến hơn trong lĩnh vực thú y và chăn nuôi.

Nguyên tắc sử dụng

Việc sử dụng colistin cần tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc điều trị:

• Chỉ sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ.
• Dựa trên kết quả xét nghiệm vi sinh và kháng sinh đồ.
• Điều chỉnh liều theo chức năng thận.
• Theo dõi sát các chỉ số sinh hóa trong quá trình điều trị.

Do đặc điểm dược động học phức tạp, việc dùng colistin đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị và giảm thiểu nguy cơ biến chứng.

5. Tác dụng phụ của colistin

Colistin có thể gây độc thận và độc thần kinh, đặc biệt khi sử dụng liều cao hoặc kéo dài.

Độc thận

Độc thận là tác dụng phụ thường gặp nhất khi sử dụng colistin. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng tăng creatinine máu, giảm chức năng lọc của thận và trong một số trường hợp có thể tiến triển thành suy thận cấp.

Tỷ lệ độc thận liên quan đến colistin thay đổi đáng kể tùy theo từng nghiên cứu, định nghĩa sử dụng và đặc điểm người bệnh. Nguy cơ cao hơn ở những bệnh nhân có yếu tố nguy cơ như người cao tuổi hoặc có bệnh thận từ trước.

Độc thần kinh

Colistin cũng có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, gây ra các biểu hiện như tê bì, yếu cơ, chóng mặt hoặc hiếm gặp hơn là co giật.

Trong một số trường hợp, thuốc có thể gây ức chế dẫn truyền thần kinh – cơ, dẫn đến suy hô hấp nếu không được phát hiện kịp thời.

Các tác dụng phụ khác

Ngoài hai nhóm tác dụng phụ chính, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như buồn nôn, nôn hoặc phản ứng dị ứng. Tuy nhiên, những biểu hiện này thường ít nghiêm trọng hơn.

Do nguy cơ tác dụng phụ cao, việc sử dụng colistin cần được cân nhắc kỹ lưỡng và theo dõi chặt chẽ. Bác sĩ sẽ đánh giá lợi ích và nguy cơ trước khi quyết định sử dụng thuốc, đặc biệt trong các trường hợp nhiễm khuẩn nặng.

Tác dụng phụ thần kinh của colistin có thể gây tê bì và yếu cơ

6. Những ai cần thận trọng khi dùng colistin?

Những đối tượng có nguy cơ cao gặp tác dụng phụ khi dùng colistin bao gồm:

• Người mắc bệnh thận mạn.
• Người cao tuổi.
• Bệnh nhân điều trị tại khoa hồi sức tích cực.
• Người đang sử dụng các thuốc có độc tính trên thận
• Bệnh nhân mắc bệnh nhược cơ: colistin có thể ức chế dẫn truyền thần kinh cơ, làm nặng thêm tình trạng bệnh và có nguy cơ gây suy hô hấp cấp.

Ở những nhóm này, khả năng đào thải thuốc bị giảm, dẫn đến tích lũy thuốc trong cơ thể và làm tăng nguy cơ độc tính.

Theo khuyến cáo của WHO, cần theo dõi chức năng thận thường xuyên trong quá trình điều trị bằng colistin. Các xét nghiệm cần theo dõi bao gồm creatinine máu, ure, điện giải và đánh giá lâm sàng về chức năng thần kinh. Đồng thời, việc điều chỉnh liều theo mức lọc cầu thận là cần thiết để đảm bảo an toàn cho người bệnh.

Một số đối tượng có nguy cơ cao gặp tác dụng phụ khi điều trị bằng colistin

7. Có nên tự ý sử dụng colistin không?

Không nên tự ý sử dụng colistin dưới bất kỳ hình thức nào. Bởi colistin là kháng sinh mạnh, chỉ phù hợp với một số loại vi khuẩn nhất định và cần được sử dụng trong điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Việc tự ý sử dụng không những không mang lại hiệu quả mà còn làm tăng nguy cơ:

• Gây độc cho cơ thể.
• Làm nặng thêm tình trạng bệnh.
• Tăng nguy cơ kháng kháng sinh.

Đặc biệt, việc lạm dụng colistin trong chăn nuôi và thú y là nguyên nhân góp phần làm xuất hiện các gen kháng thuốc lây lan nhanh giữa các vi khuẩn, điển hình là gen MCR-1. WHO đã kêu gọi hạn chế sử dụng colistin trong nông nghiệp trên toàn cầu vì lý do này. Trong thực tế, colistin thường chỉ được sử dụng trong bệnh viện, dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa và có theo dõi xét nghiệm đầy đủ.

Colistin thường chỉ được sử dụng trong bệnh viện, dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa

Colistin hiện được xem là lựa chọn điều trị quan trọng trong bối cảnh kháng kháng sinh gia tăng, nhưng cần sử dụng thận trọng do nguy cơ độc tính cao. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc sử dụng phổ biến mà chỉ được chỉ định trong những trường hợp đặc biệt, dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ. Việc sử dụng không đúng cách có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt là độc thận và nguy cơ kháng thuốc.

Khi có dấu hiệu nhiễm trùng kéo dài hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn nặng, người bệnh nên thăm khám tại cơ sở y tế uy tín như Hệ thống Y tế MEDLATEC để được chẩn đoán và điều trị phù hợp. Quý khách có thể liên hệ hotline 1900 56 56 56 của MEDLATEC để nhận tư vấn, đặt lịch khám.