1. Ngộ độc cá nóc là gì?

Ngộ độc cá nóc xảy ra khi một người ăn phải thịt, gan, trứng hoặc các bộ phận khác của cá nóc có chứa độc tố tetrodotoxin. Đây là một trong những chất độc mạnh nhất được tìm thấy trong tự nhiên, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và cơ.

1.1. Tetrodotoxin – độc tố gây ngộ độc cá nóc

Tetrodotoxin là chất độc không có nguồn gốc protein, tan trong nước, tập trung chủ yếu ở gan, ruột, trứng và da cá nóc. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), độc tố này gây độc bằng cách ức chế kênh natri trên màng tế bào thần kinh, làm gián đoạn quá trình dẫn truyền xung động thần kinh đến cơ. Hậu quả là cơ bắp, bao gồm cả cơ hô hấp, dần mất khả năng vận động.

Cơ chế này lý giải vì sao các triệu chứng ngộ độc cá nóc thường bắt đầu từ cảm giác tê, sau đó lan rộng và có thể tiến triển đến liệt toàn thân nếu không được can thiệp kịp thời.

Cá nóc là loài cá chứa độc tố nguy hiểm, không nên sử dụng làm thực phẩm dưới bất kỳ hình thức nào. 

1.2. Vì sao độc tố không mất đi khi chế biến?

Tetrodotoxin có tính bền nhiệt cao, không bị phân hủy ở nhiệt độ nấu ăn thông thường. Cục Quản lý chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm & Vụ điều trị tế cho biết độc tố này không bị phá hủy khi phơi khô hay chế biến theo cách thông thường, kể cả khi cá đã được nấu chín kỹ. Đây chính là lý do việc chế biến đúng cách để ăn được cá nóc chỉ có thể thực hiện bởi người có chuyên môn và trang thiết bị kiểm soát nghiêm ngặt, không phù hợp với việc chế biến tại gia đình.

2. Dấu hiệu nhận biết ngộ độc cá nóc

Triệu chứng ngộ độc cá nóc thường xuất hiện sớm, trong khoảng 10 - 45 phút sau khi ăn, nhưng cũng có trường hợp khởi phát muộn hơn tùy lượng độc tố ăn vào và cơ địa từng người.

2.1. Triệu chứng khởi phát

Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường có các biểu hiện:

• Tê môi, lưỡi, miệng, môi, mặt, tê ngón và bàn tay, ngón chân và bàn chân: đây là dấu hiệu đặc trưng và thường xuất hiện sớm nhất.
• Tăng tiết nước bọt, buồn nôn, nôn: kèm theo cảm giác chóng mặt, choáng váng.
• Đau bụng, tiêu chảy: có thể xuất hiện cùng lúc hoặc ngay sau các triệu chứng thần kinh.

Ở mức độ này, người bệnh vẫn tỉnh táo, các phản xạ còn tương đối bình thường.

Tê môi, lưỡi và đầu ngón tay, ngón chân là những triệu chứng thường gặp trong giai đoạn đầu ngộ độc cá nóc. 

2.2. Dấu hiệu chuyển nặng

Nếu độc tố tiếp tục hấp thu, tình trạng có thể chuyển nặng trong vòng vài giờ với các dấu hiệu:

•  Loạn ngôn, mất phối hợp, mệt lả.
• Yếu cơ, liệt cơ tiến triển, suy hô hấp, tím, ngừng thở, co giật.
• Mạch chậm, huyết áp hạ và hôn mê.
• Có thể xuất hiện: Tăng huyết áp do thiếu oxy hoặc ở người bệnh đã có bệnh tăng huyết áp từ trước. 

Trường hợp nặng nhất, người bệnh có thể rơi vào hôn mê, ngừng thở, ngừng tim nếu không được cấp cứu kịp thời.

3. Ngộ độc cá nóc nguy hiểm ở mức độ nào?

Mức độ nguy hiểm của ngộ độc cá nóc phụ thuộc vào lượng độc tố ăn vào, loài cá nóc và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Theo thông tin từ Bộ Y tế, ngộ độc tetrodotoxin có thể gây liệt cơ hô hấp và tử vong, trong khi hiện nay vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu được xác nhận hiệu quả rõ ràng. Việc điều trị chủ yếu dựa vào hỗ trợ chức năng sống, đặc biệt là hỗ trợ hô hấp, cho đến khi cơ thể tự đào thải độc tố.

Đáng chú ý, thịt cá nóc ở trạng thái tươi, nguyên vẹn thường ít độc tố hơn gan, trứng và ruột. Tuy nhiên, khi cá bị ươn, dập nát hoặc sơ chế không đúng cách, độc tố từ nội tạng có thể ngấm sang phần thịt và gây ngộ độc dù người ăn chỉ dùng phần thịt cá.

4. Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc cá nóc

Vì chưa có thuốc giải độc đặc hiệu, nguyên tắc xử trí là hạn chế hấp thu độc tố và hỗ trợ chức năng sống càng sớm càng tốt. Khi nghi ngờ ai đó ngộ độc cá nóc, bạn nên:

• Đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, không chờ triệu chứng nặng hơn mới đi khám.
• Nếu người bệnh còn tỉnh táo và mới ăn trong thời gian ngắn, có thể gây nôn để hạn chế độc tố hấp thu thêm, sau đó đặt nằm nghiêng đầu thấp để tránh sặc.
• Theo dõi sát nhịp thở trên đường di chuyển, vì suy hô hấp có thể diễn tiến nhanh.

Tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ chỉ định rửa dạ dày, dùng than hoạt tính để hấp phụ độc tố còn trong đường tiêu hóa, đồng thời theo dõi chỉ số sinh tồn và hỗ trợ hô hấp bằng thở máy nếu có dấu hiệu suy hô hấp. Đây là các biện pháp điều trị mang tính hỗ trợ, cần được thực hiện bởi nhân viên y tế, không nên tự ý áp dụng tại nhà ngoài bước sơ cứu ban đầu.

Trong trường hợp suy hô hấp, người bệnh có thể được chỉ định thở máy để hỗ trợ hô hấp. 

5. Phòng tránh ngộ độc cá nóc

Cách phòng tránh hiệu quả nhất vẫn là không ăn cá nóc dưới bất kỳ hình thức chế biến nào, kể cả khi đã có kinh nghiệm ăn trước đó mà không gặp vấn đề. Một số điểm cần lưu ý thêm bao gồm:

• Không đánh bắt, buôn bán hoặc chế biến cá nóc để làm thực phẩm cho gia đình hoặc kinh doanh.
• Kiểm tra kỹ mẻ cá đánh bắt được, loại bỏ cá nóc lẫn trong các loài cá thường trước khi chế biến.
• Không tin vào kinh nghiệm dân gian về cách nhận biết cá nóc "an toàn" hay cách sơ chế loại bỏ độc tố tại nhà, vì độc tố phân bố không đồng đều và khó xác định bằng mắt thường.
• Với cá khô hoặc các sản phẩm chế biến sẵn không rõ nguồn gốc, nên thận trọng nếu nghi ngờ có lẫn cá nóc.

Cần kiểm tra kỹ sản phẩm cá khô để tránh lẫn phải cá nóc 

6. Khi nào cần đưa người bệnh đi cấp cứu?

Bất kỳ ai xuất hiện cảm giác tê môi, lưỡi hoặc đầu chi sau khi ăn cá nóc, dù triệu chứng còn nhẹ, đều cần được đưa đến cơ sở y tế ngay, không nên chờ theo dõi tại nhà. Ngộ độc cá nóc có thể diễn tiến từ mức độ nhẹ sang suy hô hấp chỉ trong vài giờ, nên việc cấp cứu càng sớm càng làm tăng khả năng hồi phục.

Ngộ độc cá nóc là tình trạng nguy hiểm nhưng có thể phòng tránh được nếu mỗi người chủ động không sử dụng loại cá này làm thực phẩm. Khi nghi ngờ bản thân hoặc người thân có dấu hiệu bất thường sau khi ăn cá nóc, việc thăm khám kịp thời tại cơ sở y tế có khả năng cấp cứu, hồi sức là yếu tố quyết định đến kết quả điều trị.

Nếu cần tư vấn thêm về các dấu hiệu ngộ độc thực phẩm hoặc thực hiện các xét nghiệm, thăm khám khi có biểu hiện bất thường về sức khỏe, quý khách hàng có thể liên hệ Hệ thống Y tế MEDLATEC. Để được hỗ trợ tư vấn hoặc đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56.