Tin tức
Nghiện mạng xã hội: Dấu hiệu nhận biết và cách kiểm soát
Tóm tắt nhanh
- Đây là tình trạng mất kiểm soát khi dùng mạng xã hội, gây ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, công việc và các mối quan hệ.
- Hiện tình trạng này chưa phải chẩn đoán y khoa chính thức. Giới chuyên môn thường gọi là “sử dụng mạng xã hội có vấn đề”.
- Thời gian online nhiều chưa đủ để kết luận. Điều đáng lưu ý là khó dừng, bứt rứt khi không dùng và hậu quả trong đời sống.
- Có thể cải thiện bằng cách tắt thông báo, đặt khung giờ không dùng điện thoại và cất thiết bị trước giờ ngủ.
- Nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi tình trạng kéo dài kèm mất ngủ, lo âu, buồn chán hoặc tự cô lập.
1. Nghiện mạng xã hội là gì?
Nghiện mạng xã hội là cách gọi phổ biến của tình trạng dùng mạng xã hội quá mức và khó tự kiểm soát. Người gặp tình trạng này vẫn tiếp tục sử dụng dù đã nhận thấy ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống.
Tình trạng này hiện chưa được công nhận là một chẩn đoán y khoa riêng biệt trong nhiều hệ thống phân loại bệnh. Tuy vậy, nhiều chuyên gia xếp nó vào nhóm nghiện hành vi, tương tự nghiện game hoặc cờ bạc.
Trong các nghiên cứu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khu vực châu Âu dùng thuật ngữ “sử dụng mạng xã hội có vấn đề”. Thuật ngữ này chỉ những biểu hiện giống nghiện, như không kiểm soát được việc sử dụng, bỏ bê các hoạt động khác hoặc gặp hậu quả tiêu cực trong đời sống hằng ngày.
Theo khảo sát của WHO châu Âu, dựa trên dữ liệu từ Health Behaviour in School-aged Children (HBSC), tỷ lệ thanh thiếu niên được phân loại là có biểu hiện sử dụng mạng xã hội có vấn đề tăng từ 7% năm 2018 lên 11% năm 2022. Tỷ lệ được báo cáo ở nữ cao hơn nam, lần lượt khoảng 13% và 9%. Dữ liệu này được thu thập từ gần 280.000 thanh thiếu niên 11, 13 và 15 tuổi tại 44 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Bạn có thể đang lệ thuộc mạng xã hội nếu thường xuyên lướt điện thoại mà không kiểm soát được thời gian.
2. Vì sao mạng xã hội dễ khiến người dùng lệ thuộc?
2.1. Cơ chế “phần thưởng” của não bộ
Mỗi lượt thích, bình luận hay video mới đều mang lại một chút cảm giác dễ chịu. Cảm giác này liên quan đến hệ thống tạo động lực và khoái cảm của não, trong đó dopamine là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng.
Điểm đáng chú ý là những “phần thưởng” này xuất hiện không theo quy luật. Bạn không biết video tiếp theo có thú vị hay không, nên thường muốn lướt thêm một lần nữa.
2.2. Thiết kế ứng dụng và yếu tố tâm lý cá nhân
Nhiều nền tảng có tính năng tự động phát video, cuộn trang không giới hạn và gửi thông báo liên tục. Khi không có điểm dừng tự nhiên, người dùng dễ kéo dài thời gian sử dụng mà không nhận ra.
Yếu tố cá nhân cũng góp phần không nhỏ. Người đang căng thẳng, cô đơn hoặc sợ bỏ lỡ thông tin (FOMO) dễ dùng mạng xã hội như một cách giải tỏa cảm xúc.
Thanh thiếu niên là nhóm cần được quan tâm nhiều hơn. Độ tuổi 10–19 là giai đoạn não bộ phát triển nhạy cảm, đặc biệt dễ bị tác động bởi áp lực xã hội, ý kiến và sự so sánh với bạn bè.
3. Dấu hiệu nhận biết lệ thuộc mạng xã hội
3.1. Dùng nhiều chưa chắc đã là nghiện
Thời gian online nhiều không đồng nghĩa với nghiện. Khảo sát của WHO châu Âu ghi nhận những thanh thiếu niên dùng mạng xã hội nhiều nhưng không có biểu hiện bất thường lại có sự hỗ trợ và kết nối với bạn bè tốt hơn.
Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc luôn nghĩ đến mạng xã hội và nhu cầu dùng ngày càng lâu có thể chưa đủ để phân biệt người dùng tích cực với người dùng có vấn đề. Vì vậy, điều cần quan tâm là mức độ mất kiểm soát và hậu quả trong cuộc sống, hơn là chỉ số giờ trên màn hình.
3.2. Các dấu hiệu cần lưu ý
Các nghiên cứu thường đánh giá tình trạng này dựa trên sáu nhóm biểu hiện của nghiện hành vi, bao gồm:
- Luôn nghĩ đến mạng xã hội: Mạng xã hội trở thành mối bận tâm lớn nhất trong ngày.
- Cần dùng lâu hơn: Bạn phải dành nhiều thời gian hơn trước mới thấy thỏa mãn.
- Dùng để giải tỏa cảm xúc: Bạn tìm đến mạng xã hội mỗi khi buồn chán, căng thẳng hoặc muốn quên đi vấn đề cá nhân.
- Bứt rứt khi không được dùng: Bạn dễ cáu gắt, lo lắng hoặc bồn chồn khi không truy cập được.
- Ảnh hưởng đến cuộc sống: Việc học, công việc hoặc mối quan hệ với người thân bị ảnh hưởng.
- Nhiều lần cố giảm nhưng không thành: Bạn đã tự đặt giới hạn nhưng nhanh chóng quay lại thói quen cũ.
Nghiện mạng xã hội thường được nghĩ đến khi nhiều dấu hiệu trên cùng xuất hiện, kéo dài và gây ảnh hưởng rõ rệt. Nếu chỉ thỉnh thoảng lướt quá giờ, bạn chưa cần quá lo lắng.
4. Ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và thể chất
Việc sử dụng mạng xã hội có thể làm xao nhãng việc học, vận động và các hoạt động gia đình, đồng thời làm rối loạn giấc ngủ. Thói quen dùng điện thoại đến khuya có thể khiến bạn khó ngủ, ngủ không sâu và mệt mỏi vào ngày hôm sau.
Về tâm trạng, cảnh báo năm 2023 của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ dẫn số liệu cho thấy thanh thiếu niên dùng mạng xã hội hơn 3 giờ mỗi ngày có nguy cơ xuất hiện triệu chứng trầm cảm và lo âu cao gấp đôi so với nhóm sử dụng ít hơn.
Cách sử dụng cũng ảnh hưởng không kém thời gian sử dụng. Thói quen so sánh bản thân với người khác trên mạng có thể làm tăng cảm giác tự ti. Mạng xã hội còn có thể góp phần gây không hài lòng về cơ thể, rối loạn hành vi ăn uống và giảm lòng tự trọng, nhất là ở trẻ gái tuổi vị thành niên.
Về thể chất, ngồi lâu với điện thoại làm giảm thời gian vận động. Tư thế cúi đầu kéo dài cũng có thể gây mỏi mắt và đau mỏi vùng cổ vai gáy.
Việc so sánh bản thân với người khác trên mạng có thể khiến bạn dễ tự ti, căng thẳng.
5. Cách kiểm soát thói quen sử dụng mạng xã hội
5.1. Điều chỉnh từ thói quen hằng ngày
Giảm dần thời gian sử dụng thường dễ duy trì hơn so với việc bỏ hẳn ngay lập tức. Một số cách bạn có thể áp dụng bao gồm:
- Theo dõi thời gian sử dụng: Hầu hết điện thoại đều có tính năng thống kê thời gian dùng. Con số thực tế giúp bạn nhìn rõ thói quen của mình.
- Tắt thông báo không cần thiết: Cách này giúp hạn chế những lần mở ứng dụng theo phản xạ.
- Đặt khung giờ không dùng điện thoại: Bạn có thể bắt đầu với bữa ăn và thời gian trước khi ngủ. Nên hạn chế thiết bị điện tử ít nhất 1 giờ trước khi đi ngủ.
- Để điện thoại ngoài phòng ngủ: Cách này giúp giảm thói quen lướt mạng ngay khi vừa thức dậy hoặc lúc nửa đêm.
- Thay thế bằng hoạt động khác: Vận động, đọc sách hoặc gặp gỡ bạn bè trực tiếp giúp lấp khoảng trống thời gian và cải thiện tâm trạng.
5.2. Hỗ trợ trẻ em và thanh thiếu niên
Với trẻ, cấm đoán hoàn toàn thường dễ gây phản ứng ngược. Cha mẹ có thể cùng con thống nhất quy tắc sử dụng và trò chuyện về những gì con xem trên mạng. Ở những năm đầu tuổi vị thành niên, cha mẹ cũng nên thường xuyên xem lại việc sử dụng mạng xã hội của con.
Cha mẹ nên làm gương trong cách dùng mạng xã hội và xây dựng kế hoạch sử dụng thiết bị cho cả gia đình. Kế hoạch này giúp tạo không gian trao đổi và đặt ra giới hạn rõ ràng. Khi trẻ có biểu hiện lo âu hoặc trầm cảm liên quan đến mạng xã hội, bạn nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn.
Cha mẹ có thể cùng con xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị điện tử trong gia đình.
6. Khi nào cần tìm đến hỗ trợ chuyên môn?
Không phải ai sử dụng mạng xã hội nhiều cũng cần điều trị. Tuy nhiên, nếu đã chủ động điều chỉnh thói quen nhưng vẫn khó kiểm soát việc sử dụng mạng xã hội hoặc tình trạng này bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, bạn nên cân nhắc tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Điều này càng cần thiết khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Mất ngủ kéo dài, mệt mỏi thường xuyên.
- Buồn chán, lo âu, cáu gắt rõ rệt khi không được dùng mạng xã hội.
- Thành tích học tập giảm sút, bỏ học hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc.
- Thu mình, hạn chế giao tiếp với gia đình và bạn bè.
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất hoặc người đáng tin cậy để được hỗ trợ kịp thời.
Bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể tìm hiểu thói quen sử dụng mạng xã hội, mức độ khó kiểm soát, mục đích sử dụng và những ảnh hưởng đối với giấc ngủ, học tập, công việc và các mối quan hệ.
Đồng thời, chuyên gia có thể đánh giá các vấn đề sức khỏe đi kèm như lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc các khó khăn tâm lý khác. Điều này quan trọng vì đôi khi việc sử dụng mạng xã hội quá mức có thể là cách một người đối phó với căng thẳng hoặc những vấn đề tâm lý đang tồn tại.
Tùy từng trường hợp, hướng hỗ trợ có thể bao gồm tư vấn tâm lý, liệu pháp tâm lý, điều chỉnh thói quen sử dụng thiết bị và xử trí các vấn đề sức khỏe tâm thần đi kèm. Không phải trường hợp nào cũng cần dùng thuốc và cũng không có một phác đồ điều trị duy nhất dành cho “nghiện mạng xã hội”.
Nghiện mạng xã hội có thể cải thiện khi được nhận diện sớm và điều chỉnh đúng cách. Điều quan trọng không chỉ nằm ở số giờ online, mà ở việc bạn còn làm chủ được thói quen của mình hay không. Khi thấy mạng xã hội bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, cảm xúc hoặc các mối quan hệ, bạn nên chủ động thay đổi và tìm hỗ trợ khi cần.
Nếu thói quen sử dụng mạng xã hội kéo theo Mất ngủ, mệt mỏi kéo dài hoặc căng thẳng, bạn có thể đến Hệ thống Y tế MEDLATEC để được bác sĩ thăm khám và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Để đặt lịch hoặc cần giải đáp thêm, bạn vui lòng liên hệ hotline 1900 56 56 56.
Bác sĩ duyệt bài:BSCKI. Dương Ngọc Vân
Đã kiểm duyệt
Tốt nghiệp Bác sĩ tại Học viện Quân Y và Chuyên khoa I Sản phụ khoa tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương, có hơn 15 năm kinh nghiệm khám chữa bệnh. Hiện là bác sĩ Sản phụ khoa tại Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC. Xem thêm thông tin chi tiết>>
Nội dung được kiểm duyệt chặt chẽ bởi đội ngũ chuyên gia y tế theo đúng Công bố quy trình duyệt bài MEDLATEC.
Bình luận ()
Lựa chọn dịch vụ
Quý khách hàng vui lòng lựa chọn dịch vụ y tế theo nhu cầu!