Dấu hiệu mẹ sắp mất sữa và những thay đổi dễ bị hiểu nhầm

1. Vì sao sữa mẹ có thể giảm dần?

Sữa mẹ được tạo ra theo cơ chế “cung – cầu”. Mỗi lần bé bú hoặc mẹ vắt sữa, tuyến vú nhận tín hiệu để tiếp tục sản xuất. Khi sữa không được lấy ra đủ thường xuyên, tuyến vú sẽ dần giảm lượng sữa tạo ra.

Quá trình tạo và tiết sữa chịu sự điều hòa của nhiều hormone, trong đó prolactin đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích sản xuất sữa, còn oxytocin giúp các tế bào cơ biểu mô quanh nang sữa co bóp, đẩy sữa vào các ống dẫn sữa để bé bú hoặc mẹ hút sữa ra ngoài. Đây được gọi là phản xạ xuống sữa. 

Mẹ cũng nên phân biệt ít sữa và mất sữa. Ít sữa là khi lượng sữa mẹ sản xuất thấp hơn nhu cầu của bé. Mất sữa là khi lượng sữa tiết ra rất ít hoặc gần như không còn. Trong nhiều trường hợp, mất sữa là hệ quả của tình trạng ít sữa kéo dài mà không được xử trí. Vì vậy, khi nghi ngờ lượng sữa giảm, mẹ nên sớm đánh giá hiệu quả bú, theo dõi số tã ướt và mức tăng cân của bé, đồng thời điều chỉnh cách cho bú hoặc hút sữa phù hợp.

Mẹ có thể nhận biết sớm tình trạng sữa giảm qua những thay đổi trong các cữ bú hằng ngày.

2. Những dấu hiệu mẹ sắp mất sữa cần lưu ý

Để đánh giá nguồn sữa mẹ có đáp ứng đủ nhu cầu của trẻ hay không, cần kết hợp nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là mức tăng cân, số lần đi tiểu và hiệu quả bú của bé. 

2.1. Dấu hiệu từ phía bé

• Bé chậm tăng cân: Trẻ sơ sinh thường sụt giảm một phần cân nặng do mất nước sinh lý trong những ngày đầu sau sinh. Sau đó bé tăng cân trở lại và thường đạt lại cân nặng lúc sinh vào khoảng 2 tuần tuổi. Nếu bé chậm lấy lại cân nặng hoặc tăng ít qua các lần kiểm tra, mẹ nên lưu ý.
• Bé đi tiểu ít: Từ khoảng ngày thứ 5 sau sinh, bé bú đủ thường có ít nhất 6 tã ướt nặng mỗi ngày, nước tiểu vàng nhạt hoặc trong. Nếu bé đi tiểu ít hơn mức này, nước tiểu sẫm màu hoặc có khoảng thời gian dài không đi tiểu, mẹ cần lưu ý nguy cơ trẻ chưa nhận đủ sữa.
• Bé vẫn đói sau hầu hết các cữ bú: Bé thường xuyên tìm vú, quấy khóc sau bú hoặc muốn bú liên tục có thể là dấu hiệu ít sữa mẹ cần lưu ý.

Bé chậm tăng cân là một trong những dấu hiệu cho thấy bé có thể chưa nhận đủ sữa mẹ.

2.2. Dấu hiệu từ phía mẹ

Bên cạnh việc theo dõi biểu hiện của bé, mẹ cũng nên chú ý đến những thay đổi trong quá trình cho con bú hoặc hút sữa. Một số dấu hiệu có thể gợi ý nguồn sữa đang giảm gồm: 

• Lượng sữa hút được giảm rõ rệt: Nếu lượng sữa hút được thấp hơn đáng kể so với trước trong nhiều ngày liên tiếp, đây cũng là dấu hiệu ít sữa cần lưu ý. Tuy nhiên, mẹ nên xem xét các yếu tố có thể ảnh hưởng đến lượng sữa như tần suất hút sữa, thời gian hút, độ phù hợp của phễu hút và tình trạng hoạt động của máy hút sữa. 
• Cữ bú thưa dần hoặc giảm số lần hút sữa: Khi mẹ đi làm, xa con hoặc cho bé bú bình nhiều hơn nhưng không hút sữa thay thế, lượng sữa được lấy ra khỏi bầu ngực có thể giảm. 
• Ít cảm nhận phản xạ xuống sữa: Một số mẹ thấy cảm giác râm ran ở ngực hoặc sữa rỉ ra ở bên còn lại khi bé bú trở nên mờ nhạt. Tuy nhiên, không phải ai cũng cảm nhận rõ phản xạ này.

Khi những thay đổi trên xuất hiện cùng lúc với tình trạng bé chậm tăng cân hoặc ít tiểu, đó là những dấu hiệu mẹ sắp mất sữa không nên bỏ qua.

3. Những thay đổi dễ bị nhầm là sắp mất sữa

Trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ, một số thay đổi ở bầu ngực, hành vi bú của trẻ hoặc lượng sữa hút được có thể khiến mẹ lo lắng về nguồn sữa. Tuy nhiên, những biểu hiện này không phải lúc nào cũng cho thấy mẹ đang thiếu sữa hoặc sắp mất sữa:

• Ngực mềm hơn sau vài tuần: Những ngày đầu, ngực căng tức do sữa về nhiều và có hiện tượng cương sữa. Khi cơ thể đã điều chỉnh lượng sữa theo nhu cầu của bé, ngực thường mềm hơn dù sữa vẫn đủ.
• Bé đòi bú liên tục vào một số thời điểm: Bé có thể bú dồn nhiều cữ sát nhau, thường vào buổi tối hoặc giai đoạn phát triển nhanh.
• Bé bú nhanh hơn, nhả vú sớm: Khi lớn hơn, bé bú hiệu quả hơn nên cần ít thời gian hơn cho mỗi cữ.
• Hút sữa được ít: Máy hút thường không lấy sữa hiệu quả bằng bé bú trực tiếp. Lượng sữa hút ra vì vậy không phản ánh chính xác lượng sữa bé nhận được.

Nếu bé vẫn tăng cân đều, đủ tã ướt và tỉnh táo khi thức, những thay đổi trên thường không đáng lo. Khi còn băn khoăn, bạn có thể trao đổi thêm với bác sĩ hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ.

Lượng sữa hút bằng máy có thể thấp hơn lượng sữa bé nhận được khi bú trực tiếp.

4. Nguyên nhân khiến sữa mẹ giảm dần

Nguyên nhân phổ biến nhất là sữa không được lấy ra đủ thường xuyên hoặc đủ hiệu quả. Các tình huống thường gặp bao gồm:

• Cữ bú thưa hoặc ngắn: Mẹ giới hạn thời gian bú, kéo dài khoảng cách giữa các cữ hoặc bỏ cữ bú đêm.
• Bé ngậm bắt vú chưa đúng: Bé bú nông nên lấy được ít sữa, dù thời gian bú có thể kéo dài.
• Bổ sung sữa công thức sớm hoặc nhiều: Bé bú mẹ ít đi, tuyến vú nhận ít kích thích hơn.
• Mẹ con xa nhau: Mẹ đi làm nhưng không vắt sữa trong thời gian xa con.

Một số vấn đề sức khỏe của mẹ cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo sữa. Có thể kể đến suy giáp, hội chứng buồng trứng đa nang, sót nhau sau sinh, mô tuyến vú kém phát triển hoặc từng phẫu thuật ngực. Băng huyết sau sinh có thể làm giảm prolactin, từ đó ảnh hưởng đến lượng sữa.

Ngoài ra, mang thai lại trong thời gian cho con bú, dùng một số loại thuốc (trong đó có một số thuốc tránh thai nội tiết), hút thuốc lá hoặc uống nhiều rượu bia cũng có liên quan đến tình trạng giảm sữa.

5. Mẹ nên làm gì khi nhận thấy sữa đang giảm?

Khi nhận thấy lượng sữa có dấu hiệu giảm, mẹ nên sớm đánh giá hiệu quả bú của bé và điều chỉnh cách cho bú hoặc hút sữa phù hợp. Việc lấy sữa ra khỏi bầu ngực thường xuyên, hiệu quả giúp tạo tín hiệu duy trì sản xuất sữa. Mẹ có thể áp dụng một số biện pháp sau:

• Cho bé bú thường xuyên hơn: Trẻ sơ sinh thường bú khoảng 8 - 12 lần mỗi 24 giờ. Mẹ nên cho bú khi bé có dấu hiệu đói và duy trì các cữ bú đêm.
• Điều chỉnh tư thế và khớp ngậm: Đầu, cổ và thân bé hướng về phía ngực mẹ. Bé mở miệng rộng, cằm chạm vào ngực, mũi thông thoáng.
• Vắt hoặc hút sữa khi xa con: Việc này giúp giữ nhịp lấy sữa đều đặn trong thời gian mẹ đi làm.
• Tiếp xúc da kề da: Bế bé áp sát ngực giúp bé gần vú mẹ hơn và thường bú nhiều hơn.
• Nghỉ ngơi và ăn uống đủ chất: Mẹ có thể nhờ người thân hỗ trợ việc nhà, chăm bé để có thêm thời gian ngủ.

Mẹ không nên tự ý dùng thuốc hoặc thảo dược lợi sữa khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ. Nhiều sản phẩm chưa có đủ bằng chứng về hiệu quả và độ an toàn, một số còn có thể tương tác với thuốc khác. Nếu bé chưa tăng cân tốt, bác sĩ có thể hướng dẫn bổ sung sữa vắt hoặc sữa công thức tạm thời, song song với việc duy trì nguồn sữa mẹ.

Tư thế bế và khớp ngậm đúng giúp bé lấy sữa hiệu quả hơn trong mỗi cữ bú.

6. Khi nào mẹ và bé cần đi khám?

Nếu dấu hiệu mẹ sắp mất sữa vẫn kéo dài sau vài ngày điều chỉnh cách cho bú, mẹ nên đưa bé đi khám. Bé cần được thăm khám sớm khi có một trong các biểu hiện sau:

• Số tã ướt ít hơn kỳ vọng theo độ tuổi, nước tiểu sẫm màu hoặc bé không đi tiểu trong thời gian dài. Nếu trẻ sơ sinh không đi tiểu trong khoảng 8 giờ, đặc biệt khi kèm bú kém, cần được đánh giá y tế sớm. 
• Miệng khô, li bì, khó đánh thức hoặc bú yếu.
• Da hoặc mắt vàng.
• Chưa lấy lại cân nặng lúc sinh khi được khoảng 2 tuần tuổi, hoặc tiếp tục sụt cân.

Khi thăm khám, bác sĩ sẽ khai thác tiền sử mang thai, sinh nở và quá trình nuôi con bằng sữa mẹ; đánh giá cân nặng, tình trạng mất nước và khả năng bú của trẻ; đồng thời kiểm tra bầu ngực và sức khỏe của mẹ khi cần thiết.

Tùy kết quả đánh giá, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm như chức năng tuyến giáp hoặc các xét nghiệm khác để tìm nguyên nhân. Không phải trường hợp nào nghi ngờ giảm sữa cũng cần xét nghiệm. 

Phần lớn dấu hiệu mẹ sắp mất sữa có thể nhận ra sớm qua cân nặng, số lần đi tiểu, đi ngoài và cách bé bú. Ngực mềm hay hút được ít sữa chưa đủ để kết luận mẹ thiếu sữa. Khi nguồn sữa giảm thực sự, can thiệp sớm giúp mẹ có nhiều cơ hội duy trì việc nuôi con bằng sữa mẹ.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn địa chỉ uy tín như Hệ thống Y tế MEDLATEC. Tại MEDLATEC, mẹ có thể khám Sản phụ khoa, bé được khám Nhi, kết hợp các xét nghiệm cần thiết để bác sĩ tìm nguyên nhân giảm tiết sữa và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.