1. Cơ chế tổng hợp và bài tiết sữa mẹ

Để hiểu rõ dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất chúng ta phải thấu hiểu cơ chế hoạt động của các tế bào biểu mô tuyến vú (Lactocytes) trong việc tổng hợp và bài tiết sữa từ các chất chất dinh dưỡng có trong máu mẹ:

1.1. Chu trình chuyển dịch dưỡng chất từ máu mẹ vào sữa mẹ

Tế bào biểu mô tuyến vú vận hành như một màng lọc chọn lọc cực kỳ tinh vi. Các chất dinh dưỡng từ máu mẹ được vận chuyển vào sữa qua 5 con đường cốt lõi:

• Con đường bài tiết: Tổng hợp và bài tiết các thành phần dinh dưỡng quan trọng của sữa như protein sữa (casein, alpha-lactalbumin), lactose và một phần khoáng chất như canxi.
• Con đường chuyển vận lipid: Các acid béo và glycerol được tế bào tuyến vú sử dụng để tổng hợp triglycerid. Sau đó, các giọt mỡ được bao bọc bởi màng tế bào tạo thành các cầu mỡ sữa (milk fat globules) và được giải phóng vào sữa mẹ.
• Con đường xuyên bào: Vận chuyển trực tiếp các immunoglobulin (IgA), yếu tố tăng trưởng và các protein miễn dịch từ máu mẹ vào sữa.
• Con đường vận chuyển ion và nước: Điều hòa áp suất thẩm thấu thể tích và sự ổn định thành phần của sữa mẹ.
• Con đường kẽ bào : Chỉ mở ra khi tuyến vú bị viêm, tắc tia sữa,... cho phép bạch cầu và các kháng thể đi qua trực tiếp.

1.2. Phân loại vi chất trong sữa mẹ theo mức độ phụ thuộc vào chế độ ăn của mẹ

Y học dinh dưỡng hiện đại chia các vi chất trong sữa mẹ thành hai nhóm rõ rệt, đây chính là chìa khóa để giải bài toán sữa mẹ thiếu chất gì:

• Vi chất nhóm I (Hàm lượng trong sữa phụ thuộc 100% vào chế độ ăn của mẹ): Bao gồm các Vitamin nhóm B (B1, B2, B6, B12), Vitamin A, D Choline, Iodine (I-ốt) và Selen. Nếu chế độ ăn của người mẹ nghèo nàn, cơ thể mẹ không có cơ chế bù trừ lấy từ mô dự trữ cho nhóm này. Sữa mẹ sẽ bị thiếu hụt chất nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ thiếu vi chất ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, chức năng thần kinh, miễn dịch và quá trình tăng trưởng của trẻ trong những tháng đầu đời.

• Vi chất nhóm II (Hàm lượng trong sữa ổn định, ưu tiên rút từ mô dự trữ của mẹ): Bao gồm Canxi, Sắt, Kẽm, Folate, và Đồng. Khi khẩu phần ăn của mẹ không đáp ứng đủ nhu cầu, cơ thể sẽ huy động các nguồn dự trữ nội sinh nhằm duy trì nồng độ các dưỡng chất này trong sữa ở mức phù hợp cho sự phát triển của trẻ. nếu tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài, cơ thể mẹ sẽ phải liên tục sử dụng các nguồn dự trữ của mình, làm tăng nguy cơ giảm mật độ xương, thiếu máu do thiếu sắt, mệt mỏi, suy nhược và ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài.

Thành phần dinh dưỡng trong sữa mẹ

2. Các dấu hiệu sữa mẹ bị thiếu chất dễ nhận biết nhất

Như đã khẳng định, bạn không thể dùng mắt thường nhìn màu sữa trong hay đục để kết luận sữa thiếu chất. Màu sắc sữa thay đổi tự nhiên theo thời gian của một cữ bú: Sữa đầu nhiều nước và lactose, vitamin và các yếu tố miễn dịch nên có màu trắng trong hoặc hơi xanh nhạt; Sữa sau chứa hàm lượng chất béo cao hơn nên có màu trắng đục hoặc vàng kem. Cả hai loại sữa này đều chất lượng.

Để nhận biết sữa mẹ có thiếu chất hay không, các bác sĩ Nhi khoa sẽ theo dõi các dấu hiệu khách quan trên cơ thể bé và các phản ứng sinh lý của mẹ:

2.1. Nhóm dấu hiệu từ trẻ “phản ánh” sữa mẹ thiếu chất

Khi nguồn dinh dưỡng từ sữa mẹ không đủ đáp ứng nhu cầu chuyển hóa và tăng trưởng, cơ thể trẻ sẽ phát ra các tín hiệu lâm sàng sau:

Biểu đồ tăng trưởng cân nặng và chiều cao bị chững lại hoặc đi xuống

Đây là chỉ số khách quan và quan trọng nhất.

• Trong 3 tháng đầu đời, trẻ bú mẹ hoàn toàn phải tăng trung bình từ 600g đến 1000g/tháng (tối thiểu 150g - 200g/tuần). Chiều cao tăng khoảng 3cm/tháng.
• Từ tháng thứ 4 đến tháng thứ 6, tốc độ tăng trưởng cân nặng chậm lại, đạt khoảng 400g - 600g/tháng.
• Nếu trẻ bú mẹ liên tục, đúng cữ, ngủ tốt nhưng biểu đồ cân nặng nằm ngang (không tăng cân) hoặc sụt cân trong vòng 3 - 4 tuần liên tiếp, đây là dấu hiệu chỉ điểm cực mạnh cho thấy dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất béo (Lipid) và năng lượng tổng thể.

 Trẻ bú mẹ đều nhưng cân nặng không tăng có thể là dấu hiệu cảnh báo sữa mẹ thiếu chất

Trẻ luôn trong trạng thái đói, quấy khóc, giấc ngủ bị đứt đoạn

Sữa mẹ đầy đủ chất béo và protein sẽ mất khoảng 1.5 đến 2 tiếng để dạ dày trẻ tiêu hóa hết. Nếu sữa mẹ bị thiếu hụt chất béo - thành phần chính tạo ra cảm giác no lâu thì trẻ sẽ nhanh đói. Dấu hiệu là trẻ bú liên tục (vừa bú xong 30 - 45 phút lại đòi bú), thời gian bú quá kéo dài (trên 45 phút/cữ), khi bú xong không tự nhả ti mà quấy khóc, giấc ngủ không sâu, hay giật mình, ngủ vặt chỉ 20 - 30 phút là tỉnh.

Trẻ quấy khóc, ngủ không yên giấc cũng cảnh báo dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất

Tần suất và tính chất chất thải của trẻ không đạt chuẩn

Hệ tiêu hóa của trẻ phản ứng rất nhạy với cấu trúc sữa mẹ:

• Trẻ bú đủ lượng và chất thường thay từ 6 đến 8 chiếc tã ướt/ngày, nước tiểu phải có màu vàng nhạt hoặc trong suốt, không có mùi khai nồng. Nước tiểu màu vàng đậm, ít tã ướt là dấu hiệu trẻ chưa nhận đủ lượng sữa cần thiết hoặc đang có tình trạng thiếu nước.

- Tính chất phân: Trẻ bú mẹ hoàn toàn thường đi tiêu phân sệt phân màu vàng, mềm, sệt hoặc hơi lỏng, có thể lẫn các hạt nhỏ màu trắng giống "hoa cà hoa cải". Nếu trẻ đi tiêu phân rắn, lổn nhổn, hoặc nhiều ngày mới đi (táo bón sơ sinh) hoặc phân quá lỏng màu xanh kéo dài kèm chậm tăng cân, đó là dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất.

Dấu hiệu thiếu hụt các Vitamin và Khoáng chất 

• Thiếu Canxi và Vitamin D: Trẻ có biểu hiện đổ mồ hôi trộm rất nhiều ngay cả khi phòng mát (đặc biệt là vùng đầu), rụng tóc vành khăn sau gáy, hay quấy khóc đêm khóc rên, giật mình thon thót, rướn người, gồng mình đỏ gay, chậm đóng thóp đầu, răng mọc chậm.
• Thiếu Sắt và Vitamin B12: Niêm mạc môi, mắt của trẻ nhợt nhạt, lòng bàn tay bàn chân trắng bợt, hay mệt mỏi, kém linh hoạt, bú kém, tăng cân chậm, Chậm đạt các mốc phát triển vận động và nhận thức .

- Thiếu Vitamin K: Dấu hiệu xuất huyết dưới da bầm tím không rõ nguyên nhân, chảy máu rốn kéo dài. Đây là biến chứng cực kỳ nguy hiểm có thể dẫn đến xuất huyết não màng não ở trẻ sơ sinh.

2.2. Dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất biểu hiện trên cơ thể người mẹ

Sức khỏe và tình trạng dinh dưỡng của người mẹ là nền tảng quan trọng để duy trì quá trình sản xuất sữa. Các triệu chứng dưới đây cảnh báo cơ thể mẹ đã cạn kiệt dưỡng chất dự trữ và cũng là dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất. (Thiếu chất nhóm II):

• Mẹ bị sụt cân quá nhanh hoặc suy nhược cơ thể: Việc sản xuất sữa tiêu tốn khoảng 500 - 600 calo của người mẹ mỗi ngày. Nếu mẹ ăn uống kiêng cữ không đủ bù năng lượng, cơ thể sẽ tự tiêu cơ và mỡ của mẹ. Mẹ sụt cân nhanh chóng, mặt hốc hác, da xanh xao, luôn mệt mỏi bủn rủn tay chân, hụt hơi khi đi lại.

Cơ thể mẹ suy nhược cũng là dấu hiệu cảnh báo sữa mẹ thiếu chất

• Tình trạng rụng tóc, loãng xương, đau nhức cơ xương khớp:Trong giai đoạn cho con bú, cơ thể người mẹ phải đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cao hơn bình thường để duy trì quá trình sản xuất sữa. Nếu khẩu phần ăn không cung cấp đủ dưỡng chất trong thời gian dài, cơ thể sẽ huy động các nguồn dự trữ nội sinh nhằm bảo đảm nhu cầu của cả mẹ và trẻ. dẫ đến mẹ hay gặp phải các dấu hiệu như: Đau nhức cơ bắp và xương khớp, chuột rút, tóc rụng nhiều.. .
• Nguồn sữa giảm dần hoặc không có cảm giác xuống sữa: Quá trình sản xuất và bài tiết sữa chịu sự điều hòa của nhiều yếu tố, đặc biệt là hormone prolactin và oxytocin. Nếu mẹ bị thiếu chất, suy nhược, cơ thể sẽ tự động bật chế độ sinh tồn, cắt giảm năng lượng cho việc tạo sữa. Mẹ nhận thấy lượng sữa vắt ra giảm đáng kể, trẻ bú xong vẫn có dấu hiệu đói và chậm tăng cân.Mẹ ít cảm nhận được phản xạ xuống sữa hơn trước...

3. Những trường hợp trẻ chậm tăng cân không phải do sữa mẹ thiếu chất

Nhiều người mẹ vội vã đổ lỗi cho sữa mình "nghèo chất" khi thấy con còi cọc. Thực tế trên lâm sàng, có nhiều trường hợp trẻ chững cân nhưng dòng sữa mẹ hoàn toàn đạt chuẩn do 3 nguyên nhân cốt lõi sau:

• Sai khớp ngậm và kỹ thuật cho bú (Con chỉ bú được sữa đầu): Trẻ ngậm ti quá nông (chỉ ngậm núm vú thay vì ngầng sâu vào quầng vú). Kỹ thuật sai này khiến trẻ tốn quá nhiều sức nhưng chỉ mút được lớp sữa đầu (nhiều nước, nhanh tiêu). Trẻ nhanh mệt, dễ ngủ gật giữa cữ bú và không nhận đủ lượng sữa cần thiết cho tăng trưởng.

       + Dấu hiệu nhận biết: Mẹ rất nhiều sữa, con bú liên tục nhưng cữ bú kéo dài quá 45 phút, vừa  bú xong đã nhanh chóng có nhu cầu bú lại , giấc ngủ ngắn, ngủ vặt và chững cân.

Cho trẻ bú sai kĩ thuật cũng dẫn đến việc trẻ thiếu chất

• Hội chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD):Trong những tháng đầu đời, hệ tiêu hóa của trẻ còn chưa hoàn thiện. Dạ dày có dung tích nhỏ, góc nối giữa thực quản và dạ dày chưa phát triển hoàn toàn, khiến nhiều trẻ xuất hiện hiện tượng trớ sữa hoặc ọc sữa sau bú.

+ Dấu hiệu nhận biết: Trẻ thường xuyên ọc sữa qua mũi/miệng sau bú, hay vặn mình, hay khóc thét đột ngột khi đang nằm, lười bú dần ở các cữ sau.

• Rối loạn tiêu hóa hoặc kém hấp thu: Một trong những nguyên nhân có thể gặp là tình trạng thiếu men lactase thứ phát sau nhiễm trùng đường ruột, tổn thương niêm mạc ruột hoặc một số bệnh lý tiêu hóa.

+ Dấu hiệu nhận biết: Trẻ đi tiêu rất nhiều lần/ngày, phân lỏng chua loét, có bọt hoặc nhầy mủ, sặc mùi nồng, da quanh hậu môn bị hăm đỏ loét kéo dài kèm theo sụt cân.

4. Các phương pháp cải thiện chất lượng sữa mẹ

Khi đã xác định chính xác các dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất, sản phụ cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều dưỡng dưới đây cải thiện chất lượng dòng sữa của mình trong vòng 2 - 4 tuần:

Bổ sung 4 nhóm chất trong thực đơn - Nói không với kiêng cữ quá mức

Người mẹ cho con bú cần nạp thêm từ 500 - 600 kcal/ngày so với lúc bình thường, chia làm 3 bữa chính và 2 bữa phụ.

• Protein (Chất đạm): Đạt mức 75g - 80g/ngày. Ưu tiên thịt bò thăn, thịt lợn nạc, ức gà, trứng gà, tôm, cua và các loại cá lành tính (cá lóc, cá hồi). Chất đạm giúp tổng hợp các globulin miễn dịch và casein trong sữa.
• Lipid (Chất béo): Đây là chất quyết định độ dẻo bùi, thơm đặc của sữa sau. Tuyệt đối không kiêng chất béo. Hãy sử dụng chất béo không bão hòa từ dầu ô liu, dầu hướng dương, quả bơ và các loại hạt dinh dưỡng (macca, hạnh nhân, óc chó).
• Glucid (Chất bột đường): Ăn cơm trắng, gạo lứt, yến mạch, khoai lang để cung cấp năng lượng nền tảng bền bỉ cho cơ thể.
• Vitamin và chất xơ: Ăn nhiều rau có màu xanh đậm (rau ngót, bông cải xanh, rau cải bó xôi) để cung cấp sắt và folate tự nhiên; ăn trái cây tươi không quá chua (chuối, na, đu đủ chín, vú sữa).

Mẹ cho con bú cần bổ sung đầy đủ dưỡng chất trong thực đơn

Liệu pháp bổ sung vi chất trực tiếp 

Bên cạnh chế độ ăn đa dạng và cân đối, sản phụ nuôi con bằng sữa mẹ được khuyến nghị duy trì uống các viên bổ sung tối thiểu trong 6 tháng đầu sau sinh:

• Viên sắt: Kết hợp axit folic để phòng ngừa thiếu máu cho cả mẹ và con.
• Canxi kết hợp Vitamin D3: Hàm lượng canxi nguyên tố đạt 1200 mg - 1500mg/ngày.
• Viên uống DHA: Hàm lượng tối thiểu 200mg DHA/ngày để làm giàu lớp lipid não bộ cho sữa.

Bổ sung đủ nước để tăng tiết sữa

Sữa mẹ cấu tạo từ 88% là nước. Nếu mẹ không uống đủ nước, thể tích sữa sẽ sụt giảm nghiêm trọng trước khi chất lượng sữa bị ảnh hưởng. Sản phụ nên uống từ 2.5 đến 3 lít nước mỗi ngày.

Lưu ý: Sản phụ nên uống nước ấm, uống từng ngụm nhỏ chia thành nhiều lần trong ngày. Đặc biệt, hãy uống 1 ly nước ấm lớn 300ml trước khi cho con bú hoặc trước khi hút sữa 20 phút để kích hoạt mạch máu tuyến vú giãn nở, giúp sữa về nhanh và nhiều hơn. Bạn có thể thay thế một phần nước lọc bằng sữa tươi ấm, nước canh thịt hầm, nước lá đinh lăng hoặc nước ngũ cốc lợi sữa.

Ngủ đủ giấc, giữ tư tưởng thoải mái để điều hòa hormone Prolactin và Oxytocin 

Quá trình sản xuất và bài tiết sữa được điều hòa bởi nhiều cơ chế nội tiết, trong đó hai hormone quan trọng nhất là prolactin (kích thích tạo sữa) và oxytocin (hỗ trợ phản xạ xuống sữa).

Sản phụ cần giữ tư tưởng thoải mái, tránh stress gây trầm cảm sau sinh: Tâm lý lo âu, căng thẳng, khóc lóc sẽ kích hoạt cơ thể tiết ra hormone Cortisol và Adrenaline. Hai chất này gây co thắt mạch máu, chặn đứng hoạt động của Oxytocin, khiến sữa bị tắc nghẽn bên trong các nang sữa không thể phun ra ngoài, lâu ngày gây tiêu sữa, mất sữa.

Tuyến yên giải phóng Prolactin mạnh nhất vào ban đêm khi người mẹ ngủ sâu. Mẹ cần được gia đình hỗ trợ để ngủ đủ 7 - 8 tiếng/ngày, tranh thủ ngủ trưa và ngủ cùng giấc với con. Một giấc ngủ sâu 2 tiếng buổi đêm có giá trị kích sữa cao hơn bất kỳ loại thực phẩm bổ dưỡng nào.

Khi nhận thấy các dấu hiệu sữa mẹ thiếu chất như: trẻ có dấu hiệu tăng cân chậm, chững cân hoặc sụt cân kéo dài,bú kém, tiểu ít, quấy khóc nhiều hoặc chậm đạt các mốc phát triển. Hãy chủ động đưa mẹ và bé đến các hệ thống y tế lớn để được tư vấn chuyên sâu.

Mọi thắc mắc có liên quan hoặc nhu cầu thăm khám sau sinh hoặc chăm sóc sức khỏe Nhi khoa, chị em vui lòng liên hệ tới Hệ thống Y tế MEDLATEC qua Tổng đài 1900 56 56 56 để được hỗ trợ kịp thời.