1. Thành phần hóa học có trong thuốc lá

Để hiểu tác hại của thuốc lá có thể tàn phá mọi cơ quan trong cơ thể chúng ta cần định danh các độc chất có mặt trong làn khói thuốc:

1.1. Nicotine - Kẻ thao túng hệ thần kinh trung ương

Nicotine là một alkaloid tự nhiên có trong cây thuốc lá. Nó không trực tiếp gây ung thư, nhưng lại là chất chịu trách nhiệm cho sự lệ thuộc nặng nề của người hút.

• Cơ chế tác động: Chỉ mất 7 đến 10 giây sau khi hít vào, Nicotine vượt qua hàng rào máu não, liên kết đặc hiệu với các thụ thể acetylcholine nicotinic trên các tế bào thần kinh.
• Sự liên kết này kích hoạt việc giải phóng ồ ạt Dopamine - hormone tạo cảm giác sảng khoái, phần thưởng tạm thời.
• Tuy nhiên, lượng acetylcholine nicotinic sẽ nhanh chóng tăng lên về số lượng và giảm tính nhạy cảm, buộc người hút phải tăng liều lượng thuốc để tìm lại cảm giác cũ. Khi thiếu Nicotine, hội chứng cai thuốc sẽ bùng phát với các biểu hiện lo âu, trầm cảm, nhịp tim chậm và thèm khát dữ dội.

Nicotine trong khói thuốc lá tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, tạo cảm giác thư giãn, hưng phấn tạm thời nhưng rất dễ gây phụ thuộc

1.2. Khí Cacbon Monoxit – gây thiếu oxy 

Cacbon Monoxit là một chất khí không màu, không mùi nhưng có ái lực liên kết với Hemoglobin trong hồng cầu cao gấp 200 đến 250 lần so với Oxy 

Khi khói thuốc vào phổi, Cacbon Monoxit lập tức chiếm chỗ của oxi hình thành phức hợp bền vững Carboxyhemoglobin. Hệ quả là dòng máu của người hút thuốc luôn trong tình trạng thiếu oxy mãn tính. Để bù đắp, tim phải bóp mạnh hơn, nhanh hơn,ở một số người hút thuốc lâu năm tủy xương phải tăng sản xuất hồng cầu làm máu bị cô đặc, tăng độ nhớt, tạo tiền đề cho các huyết khối hình thành.

1.3. Hắc ín - “Nhựa đường” trong nang phổi

Hắc ín là hỗn hợp đặc quánh của các hợp chất hữu cơ đa vòng sinh ra do sự cháy không hoàn toàn của lá thuốc. Khi khói nguội đi, hắc ín ngưng tụ thành một lớp nhựa màu nâu sẫm bám chặt vào niêm mạc đường hô hấp, làm tê liệt và phá hủy các tế bào có lông chuyển - hàng rào chổi quét cơ học bảo vệ phổi khỏi bụi bẩn và vi khuẩn.

Người hút thuốc lá hắc ín ngưng tụ thành lớp nhựa màu nâu sẫm trong nang phổi

1.4. Các hóa chất gây ung thư đại thể 

• Polycyclic Aromatic Hydrocarbons (PAHs): Điển hình là Benzo[a]pyrene, chất có khả năng trực tiếp liên kết vào DNA của tế bào người, tạo ra các tổn thương DNA (DNA adducts), gây đột biến gen ức chế khối u.
• Tobacco-specific Nitrosamines: Như NNK và NNN, được hình thành trong quá trình sấy và lên men lá thuốc, có khả năng kích hoạt mạnh mẽ các tế bào ung thư biểu mô tuyến ở phổi.
• Kim loại nặng độc hại và chất phóng xạ: Thạch tín (Arsenic), Cadmium, Chì, và đặc biệt là Polonium-210 (một đồng vị phóng xạ phát xạ hạt alpha). Người hút 1,5 bao thuốc mỗi ngày sẽ phải chịu một lượng bức xạ da tương đương với việc chụp X-quang phổi khoảng 300 lần một năm.

2. Các số liệu thống kê và tác hại của thuốc lá đối với người hút thuốc

Theo số liệu thống kê từ các trung tâm ung bướu toàn cầu đã đưa ra những chỉ số thực chứng không thể chối cãi về tác hại của thuốc lá:

• Tỷ lệ tử vong quy thuộc: Thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu cho 90% tổng số ca tử vong do ung thư phổi, 75% số ca tử vong do bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), và 25% số ca tử vong do bệnh tim mạch thiếu máu cục bộ.

Người hút thuốc lá có thể mắc phải bệnh phổi mãn tính (COPD)

• Đột biến gen tích lũy: Quá trình giải trình tự gen ghi nhận, trung bình một người hút thuốc lá 1 bao/ngày suốt 1 năm sẽ tích lũy thêm 150 đột biến mới trong mỗi tế bào phổi, 97 đột biến ở tế bào thanh quản, 39 đột biến ở hầu họng và 18 đột biến ở bàng quang. Đây chính là những đột biến tích lũy có nguy cơ chuyển dạng thành tế bào ác tính về lâu dài. 
• Khoảng cách tuổi thọ mất đi: Các nghiên cứu cho thấy người hút thuốc lá thâm niên bị giảm trung bình 10 đến 12 năm tuổi thọ so với người không hút thuốc. Nếu cai thuốc trước tuổi 40, cơ thể có khả năng phục hồi và giảm tới 90% nguy cơ tử vong liên quan đến thuốc lá.

3. Những tác hại của thuốc lá với cơ thể con người

Dưới đây là những tác hại của thuốc lá với cơ thể con người: 

3.1. Hệ hô hấp

Phổi và đường dẫn khí là cơ quan đầu tiên tiếp xúc trực tiếp với độc chất khói thuốc với nồng độ cao nhất. Vì vậy, người hút thuốc lá có nguy cơ phải đối diện với nhiểu bệnh lý ở phổi.

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD):

COPD là sự kết hợp của hai trạng thái bệnh lý: Viêm phế quản mãn tính và khí phế thũng.

• Viêm phế quản mãn tính: Khói thuốc kích thích các tuyến tiết nhầy ở đường thở phình đại, tăng tiết dịch đờm đặc quánh, trong khi hệ thống lông chuyển đã bị độc chất làm tê liệt. Dịch nhầy ứ đọng tạo thành các nút đờm làm hẹp lòng phế quản, gây ho kéo dài và khó thở.
• Khí phế thũng: Khói thuốc kích hoạt các đại thực bào và bạch cầu trung tính giải phóng ra một lượng lớn enzyme Elastase. Enzyme này cấu xé, phá hủy các sợi đàn hồi (elastin) cấu tạo nên vách phế nang. Các phế nang nhỏ chứa khí bị mất vách ngăn, sáp nhập lại thành các túi khí lớn, mất khả năng co giãn và giảm diện tích tiếp xúc trao đổi khí. Phổi của bệnh nhân COPD nặng có thể mất khả năng co giãn đáng kể, khiến khí bị giữ lại bên trong và người bệnh thường xuyên rơi vào trạng thái thiếu oxy, lồng ngực có thể bị biến dạng hình thùng.

Ung thư phổi: 

Sự kích ứng cơ học và hóa học mãn tính từ các chất carcinogen buộc tế bào biểu mô đường hô hấp phải liên tục phân chia để sửa chữa thương tổn. Quá trình nhân đôi DNA quá nhanh trong môi trường ngập tràn gốc tự do dễ dẫn đến sai sót. Khi các gen tiền ung thư (Proto-oncogenes) bị kích hoạt và các gen ức chế khối u (như p53, Rb) bị bất hoạt, tế bào sẽ thoát khỏi chu trình chết lập trình, tăng sinh vô độ, hình thành khối u ác tính xâm lấn.

Người hút thuốc lá lâu năm có thể đối mặt với nguy cơ ung thư phổi

3.2. Hệ tim mạch 

Nhiều người nghĩ thuốc lá chỉ hại phổi, nhưng trên thực tế lâm sàng, số ca tử vong do bệnh tim mạch liên quan đến thuốc lá tương đương, thậm chí có thời điểm vượt trội so với tử vong do ung thư.

• Rối loạn chức năng nội mạc: Lớp nội mạc là màng tế bào mỏng lót trong lòng các mạch máu, có nhiệm vụ tiết ra Nitric Oxide để làm giãn mạch và điều hòa dòng máu. Các chất oxy hóa mạnh trong khói thuốc trung hòa Nitric Oxide phá hủy cấu trúc tế bào nội mạc, tạo ra các vết rách xước vi thể trên thành mạch.
• Tăng tốc xơ vữa động mạch: Tại vị trí nội mạc bị tổn thương, các phân tử Lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL- Cholesterol xấu) dễ dàng chui xuống dưới lớp niêm mạc, bị oxy hóa và bị đại thực bào nuốt chửng để biến thành các tế bào bọt. Chuỗi phản ứng này hình thành nên các mảng xơ vữa cứng, làm hẹp lòng mạch máu.
• Hội chứng mạch vành cấp và đột quỵ: Nicotine làm tăng nồng độ Catecholamine trong máu, gây co mạch hệ thống, đẩy huyết áp lên cao và tăng nhịp tim, ép tim phải làm việc nặng hơn trong môi trường thiếu oxy. Khi mảng xơ vữa bị nứt vỡ, tiểu cầu sẽ kết tập hình thành cục máu đông bít kín dòng máu. Nếu tắc ở mạch máu nuôi tim, bệnh nhân bị nhồi máu cơ tim cấp; nếu tắc ở mạch máu não, bệnh nhân bị đột quỵ nhồi máu não.

Người hút thuốc lá có nguy cơ bị hội chứng mạch vành và đột quỵ

3.3. Hệ tiêu hóa và chuyển hóa

Viêm loét dạ dày - tá tràng: Nicotine ức chế sự bài tiết prostaglandin - chất bảo vệ niêm mạc dạ dày tự nhiên, đồng thời kích thích dạ dày tăng tiết acid HCl. Sự mất cân bằng này khiến người hút thuốc rất dễ bị loét dạ dày, và các vết loét này cực kỳ khó lành, có tỷ lệ biến chứng thủng dạ dày hoặc chảy máu tiêu hóa cao gấp 2 lần bình thường.

Đề kháng Insulin và tiểu đường type 2: Các độc chất trong thuốc lá gây ra tình trạng viêm hệ thống mức độ thấp và kích ứng stress oxy hóa, làm suy giảm khả năng liên kết của Insulin với các thụ thể trên màng tế bào. Cơ thể rơi vào trạng thái đề kháng insulin, dẫn đến suy tuyến tụy và khởi phát bệnh tiểu đường type 2.

3.4. Hệ sinh sản và sức khỏe tình dục

Ở nam giới (rối loạn cương dương và suy giảm tinh trùng): 

Sự cương cứng của dương vật phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống mạch máu lành mạnh và khả năng giãn mạch của hệ hang dưới tác động của NO. Việc thuốc lá hủy hoại lớp nội mạc mạch máu làm giảm lưu lượng máu đến bộ phận sinh dục, gây ra hội chứng rối loạn cương dương hữu cơ. Đồng thời, độc chất làm biến dạng cấu trúc tinh trùng (đuôi ngắn, hai đầu), giảm độ di động và tăng tỷ lệ đứt gãy DNA tinh trùng, dẫn đến vô sinh nam.

Ở nữ giới (Suy buồng trứng sớm và biến chứng thai kỳ): Thuốc lá đẩy nhanh tốc độ phá hủy các nang noãn ở buồng trứng, khiến phụ nữ hút thuốc bị mãn kinh sớm hơn từ 1 đến 2 năm. Đối với phụ nữ mang thai, khói thuốc lá (kể cả hút thuốc thụ động) là một tội ác sinh học đối với thai nhi. Khí CO và Nicotine làm co thắt các mạch máu ở bánh nhau, cắt giảm nguồn dinh dưỡng và oxy nuôi thai nhi, dẫn đến các hội chứng: Thai chậm tăng trưởng trong tử cung, nhau tiền đạo, nhau bong non, sinh non và Hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS).

3.5. Hệ thống da, cơ xương 

• Làn da: Khói thuốc kích hoạt enzyme Matrix Metalloproteinase-1 (MMP-1), một loại enzyme chuyên trách việc chặt đứt và phân hủy các sợi Collagen và Elastin nâng đỡ biểu bì. Kết hợp với hiện tượng co mạch dưới da làm giảm máu nuôi dưỡng, làn da của người hút thuốc sẽ bị mất độ đàn hồi, hình thành các nếp nhăn sâu vùng quanh miệng, mắt, da trở nên xám xịt, khô ráp và chảy xệ cấp tốc.
• Loãng xương và chậm liền xương: Khói thuốc lá ức chế hoạt động của các nguyên bào xương (Osteoblasts - tế bào tạo xương) và kích thích các hủy cốt bào (Osteoclasts - tế bào phá hủy xương) hoạt động mạnh. Đồng thời, thuốc lá làm giảm khả năng hấp thu Canxi tại ruột. Người hút thuốc có mật độ xương thấp, rất dễ bị gãy xương (đặc biệt là cổ xương đùi) và nếu có chấn thương xương, thời gian liền xương sẽ kéo dài gấp đôi do thiếu máu nuôi.

4. Bảng tổng hợp lâm sàng tác hại của thuốc lá gây nên các bệnh ung thư

Để thấy rõ sức tàn phá không chừa một cơ quan nào của khói thuốc lá, dưới đây là bảng tổng hợp các loại bệnh lý ác tính đã được cơ quan nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC) định danh:

7. Cơ thể bạn sẽ ra sao sau khi cai thuốc lá?

Sau khi biết được các tác hại của thuốc lá với sức khỏe con người thì việc từ bỏ thuốc lá là việc làm cần thiết để bảo vệ cơ thể bạn và những người xung quanh khỏi hút thuốc lá thụ đông. Cơ thể con người có một khả năng tự sửa chữa diệu kỳ ngay khi bạn ngừng nạp độc chất. Dưới đây là dòng thời gian phục hồi của người hút thuốc sau khi cai thuốc: 

• Sau 20 phút: Nhịp tim và huyết áp của bạn bắt đầu giảm dần về mức bình thường. Các mạch ngoại vi ở đầu ngón tay, ngón chân bắt đầu ấm lên do máu lưu thông tốt trở lại.
• Sau 12 giờ: Nồng độ khí độc Cacbon Monoxit trong máu giảm về mức bình thường. Nồng độ Oxy trong máu tăng lên, các tế bào bắt đầu được "hít thở" trở lại.
• Sau 24 giờ: Nguy cơ bị nhồi máu cơ tim cấp bắt đầu giảm xuống. Cơ thể bắt đầu quá trình đào thải và dọn dẹp các độc chất qua hệ bài tiết.
• Sau 48 giờ: Các đầu mút dây thần kinh vị giác và khứu giác bắt đầu tái sinh. Bạn sẽ cảm nhận được mùi vị thức ăn một cách rõ rệt và tinh tế hơn hẳn. Nicotine và chất chuyển hóa chính của nó (cotinine) đã được đào thải phần lớn khỏi cơ thể. Tuy nhiên thời gian đào thải hoàn toàn có thể khác nhau tùy từng cá nhân.
• Sau 2 tuần đến 3 tháng: Hệ tuần hoàn cải thiện rõ rệt, lưu lượng máu nuôi các tạng tăng lên. Chức năng phổi (thể tích thở ra tối đa trong giây đầu tiên - tăng lên tới 30%. Các hoạt động thể lực, leo cầu thang không còn là cực hình.
• Sau 1 đến 9 tháng: Các triệu chứng ho, khò khè, khó thở giảm hẳn. Hệ thống lông chuyển trong đường hô hấp đã mọc lại toàn diện, bắt đầu thực hiện xuất sắc nhiệm vụ dọn dẹp dịch nhầy, đẩy bụi bẩn ra ngoài, giảm nguy cơ nhiễm trùng phổi.
• Sau 1 năm: Nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành giảm đi 50% so với một người tiếp tục hút thuốc.
• Sau 5 năm: Nguy cơ bị đột quỵ não giảm xuống mức tương đương với một người chưa từng hút thuốc (ở các mạch máu lớn). Nguy cơ ung thư khoang miệng, vòm họng, thực quản giảm đi một nửa.
• Sau 10 năm: Nguy cơ tử vong do ung thư phổi giảm đi 50% so với người tiếp tục hút thuốc. Nguy cơ ung thư bàng quang, thận, tuyến tụy cũng giảm đáng kể.
• Sau 15 năm: Nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành và đột quỵ của bạn trở về mức tương đương với một người hoàn toàn chưa từng chạm vào điếu thuốc trong đời.

Nhận thức được tác hại của thuốc lá sẽ giúp bạn điều chỉnh hoặc từ bỏ thói quen có hại này. Thuốc lá là "kẻ sát nhân thầm lặng" tàn phá toàn diện cơ thể từ sâu bên trong tế bào. Không bao giờ là quá muộn để từ bỏ ngay khi bạn từ bỏ thuốc lá, cơ thể bạn sẽ lập tức kích hoạt chu trình tự chữa lành và tái thiết lập sự sống. 

Quý khách hàng có nhu cầu tư vấn, tầm soát sức khỏe toàn diện, có thể liên hệ đặt lịch khám cùng bác sĩ chuyên khoa của Hệ thống Y tế MEDLATEC qua Hotline 1900 56 56 56.