1. Tác dụng và vai trò của viên uống vitamin A đối với cơ thể

Để sử dụng viên uống vitamin A một cách khoa học, chúng ta cần hiểu được các tác động sinh học của vi chất này đối với các cơ quan và chức năng sinh lý của cơ thể.

1.1. Bảo vệ giác mạc và ngăn ngừa chứng quáng gà

Tác dụng lớn nhất của vitamin A là bảo vệ mắt, giúp mắt sáng khỏe. Nếu cơ thể thiếu hụt vitamin A kéo dài có thể gây quáng gà, khô mắt, sừng hóa kết mạc và giác mạc, thậm chí làm tăng nguy cơ tổn thương giác mạc và mất thị lực nếu không được điều trị kịp thời. Bổ sung viên uống vitamin A đúng cách giúp phòng ngừa và cải thiện tình trạng thiếu vitamin A, từ đó bảo vệ chức năng thị giác.

Vitamin A giúp cho đôi mắt sáng và tăng cường hệ miễn dịch

1.2. Kích thích tái tạo tế bào da và củng cố hàng rào miễn dịch

Vitamin A (dưới dạng retinol hoặc axit retinoic) tham gia vào quá trình biệt hóa và tái tạo tế bào biểu mô da. Các dẫn xuất của vitamin A (retinoid) có khả năng kích thích quá trình tái tạo tế bào da, thúc đẩy tổng hợp collagen và điều hòa hoạt động của tuyến bã nhờn. Do đó, các phái sinh của vitamin A được ứng dụng rộng rãi trong da liễu như điều trị mụn trứng cá nặng, bệnh vảy nến và chống lão hóa da.

Đối với hệ miễn dịch, vitamin A duy trì cấu trúc khỏe mạnh của lớp niêm mạc bảo vệ ở đường hô hấp, đường tiêu hóa và đường tiết niệu. Lớp niêm mạc này hoạt động như một bức tường thành, góp phần ngăn cản các loại virus, vi khuẩn bám dính và xâm nhập sâu vào cơ thể.

2. Nhóm đối tượng cần bổ sung và liều lượng tham khảo

Việc sử dụng viên uống vitamin A cần dựa vào nhu cầu sinh học của từng độ tuổi và giới tính để tránh hiện tượng thiếu hụt hoặc bổ sung quá mức. Nhóm được khuyến cáo bổ sung loại vitamin này gồm những đối tượng như: 

• Trẻ em bị suy dinh dưỡng, thiếu vitamin A, trẻ sau khi mắc bệnh sởi hoặc tiêu chảy kéo dài. 
• Người mắc hội chứng kém hấp thu chất béo do các bệnh lý như xơ hóa nang tuyến tụy, viêm ruột mạn tính, hoặc người từng phẫu thuật cắt đoạn ruột,...
• Người có chế độ ăn chay trường nghiêm ngặt không tiêu thụ trứng, sữa, gan động vật.

Trẻ em dưới 6 tuổi bổ sung vitamin A dưới sự giám sát của nhân viên y tế

Liều lượng khuyến nghị hàng ngày an toàn cho các nhóm đối tượng như sau:

• Trẻ em dưới 6 tuổi: Trẻ có nguy cơ thiếu vitamin A có thể được bổ sung vitamin A liều cao theo chương trình phòng chống thiếu vitamin A của Bộ Y tế, với liều và lịch uống do nhân viên y tế hướng dẫn (thường 100.000 IU hoặc 200.000 IU tùy độ tuổi). 
• Nam giới trưởng thành: Nhu cầu vitamin A khoảng 900 µg RAE/ngày (tương đương khoảng 3.000 IU vitamin A dạng retinol).
• Nữ giới trưởng thành: Nhu cầu vitamin A khoảng 700 µg RAE/ngày (tương đương khoảng 2.300 IU vitamin A dạng retinol). 

3. Nguy cơ ngộ độc cấp và mạn tính do lạm dụng vitamin A quá liều

Do vitamin A là vitamin tan trong chất béo, lượng vitamin A dư thừa khi nạp vào cơ thể qua các dạng viên uống hàm lượng cao sẽ không thể tự đào thải ra ngoài qua đường nước tiểu giống như vitamin C hay vitamin nhóm B. Phần vitamin A dư thừa có thể được dự trữ chủ yếu tại gan, đặc biệt trong các tế bào hình sao của gan (hepatic stellate cells). Khi tích lũy quá mức trong thời gian dài, vitamin A có thể gây độc cho gan và ảnh hưởng đến một số cơ quan khác, dẫn đến các hệ lụy cho sức khỏe như: 

3.1. Các triệu chứng ngộ độc cấp tính và mạn tính ở người lớn

Ngộ độc cấp tính: 

• Thường xảy ra khi người bệnh uống một liều vitamin A cực cao trong thời gian ngắn. Một số tài liệu ghi nhận nguy cơ độc tính cấp tăng lên khi dùng khoảng trên 300.000 IU vitamin A dạng retinol trong một lần ở người trưởng thành, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào dạng vitamin A, tuổi, cân nặng và tình trạng sức khỏe của từng người. 
• Triệu chứng xuất hiện đột ngột bao gồm đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt, tăng áp lực nội sọ gây mờ mắt, nhìn đôi và một số biểu hiện trên da. 

Ngộ độc mạn tính:

• Thường xảy ra khi người bệnh uống viên uống vitamin A liều cao kéo dài liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Nguy cơ độc tính có thể tăng khi bổ sung trên 10.000 IU/ngày (3.000 µg RAE/ngày) ở người trưởng thành trong thời gian dài, đặc biệt khi vượt quá mức dung nạp tối đa (UL) 3.000 µg RAE/ngày theo khuyến cáo dinh dưỡng. 
• Lượng vitamin A dư thừa tích tụ sẽ gây ra các tổn thương nghiêm trọng: Đau nhức các xương dài, giảm mật độ xương, xơ gan, rụng tóc nhiều, da khô nứt nẻ, môi khô nứt chảy máu dai dẳng và tăng men gan rõ rệt.

Ngộ độc viên uống vitamin A liều cao có thể gây ra hiện tượng đau đầu chóng mặt

3.2. Cảnh báo đối với phụ nữ mang thai

Phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ không nên tự ý sử dụng viên uống vitamin A liều cao hoặc các sản phẩm chứa retinoid đường uống dùng trong điều trị mụn (như isotretinoin). Phụ nữ có kế hoạch mang thai cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm này.

Nồng độ vitamin A trong cơ thể mẹ bầu vượt quá ngưỡng 10.000 IU/ngày có thể làm tăng nguy cơ dị tật thai nhi. Các bất thường bẩm sinh có thể gặp bao gồm dị tật tim, khe hở môi - vòm miệng, bất thường sọ mặt và các rối loạn phát triển khác. Do đó, mẹ bầu chỉ nên bổ sung vitamin A qua các thực phẩm tự nhiên giàu beta-caroten (cà rốt, bí đỏ) hoặc sử dụng viên bổ sung khi có chỉ định của bác sĩ. 

Phụ nữ mang thai tuyệt đối không được sử dụng vitamin A liều cao

4. Tham khảo cách sử dụng viên uống vitamin A an toàn, tối ưu hấp thu

Để viên uống phát huy tác dụng bảo vệ sức khỏe mà không gây ra những rủi ro tích lũy, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Thời điểm uống tối ưu nhất: Nên uống viên vitamin A trong hoặc ngay sau bữa ăn, đặc biệt là bữa ăn có chứa một lượng chất béo như dầu thực vật, các loại hạt, trứng, sữa, cá hoặc thịt. Do vitamin A là vitamin tan trong chất béo nên sự hiện diện của chất béo trong bữa ăn sẽ kích thích tiết mật và hỗ trợ quá trình hòa tan, hấp thu vitamin A tại ruột non, từ đó giúp tăng sinh khả dụng của vitamin. Ngược lại, nếu uống khi bụng đói hoặc cùng bữa ăn quá ít chất béo, khả năng hấp thu vitamin A có thể giảm, làm ảnh hưởng đến hiệu quả bổ sung. 
• Không nên uống chung vitamin A với các loại thuốc làm giảm hấp thu chất béo (ví dụ: orlistat) hoặc thuốc hạ lipid máu nhóm cholestyramine. Các thuốc này có thể làm giảm hấp thu vitamin A tại ruột, từ đó làm giảm hiệu quả bổ sung. Nếu cần sử dụng đồng thời, nên uống cách nhau theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Ngoài ra, cần thận trọng khi dùng vitamin A liều cao cùng thuốc chống đông máu (đặc biệt warfarin) vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.

Hướng dẫn cách uống vitamin A an toàn, đưa lại hiệu quả tối ưu

Như vậy, bài viết đã giới thiệu đến bạn những thông tin cơ bản cần nắm khi muốn bổ sung viên uống vitamin A. Nếu cần tư vấn thêm về dinh dưỡng hoặc đặt lịch thăm khám sức khỏe, Quý khách có thể liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của Hệ thống Y tế MEDLATEC để được hỗ trợ chi tiết hơn.