Thuốc kháng virus là gì? Khi nào cần dùng và lưu ý an toàn

1. Thuốc kháng virus là gì và hoạt động như thế nào?

1.1. Cơ chế tác động lên virus

Virus là tác nhân gây bệnh có kích thước rất nhỏ. Virus không tự sinh sôi được. Chúng phải xâm nhập vào tế bào người, rồi sử dụng bộ máy của tế bào để tạo ra các bản sao mới. Thuốc kháng virus được thiết kế để can thiệp vào một hoặc nhiều giai đoạn trong chu trình này.

Tùy từng loại, thuốc có thể tác động theo những cách sau:

• Ngăn virus xâm nhập: Thuốc cản trở virus bám vào tế bào khỏe mạnh hoặc đi vào bên trong tế bào.
• Ức chế quá trình nhân lên: Thuốc làm bất hoạt các enzyme mà virus cần để sao chép. Nhờ đó, tải lượng virus (lượng virus đang hoạt động trong cơ thể) giảm xuống.
• Hỗ trợ hệ miễn dịch: Một số thuốc như interferon kích thích cơ thể tăng cường phản ứng chống lại virus.

Thuốc có nhiều dạng bào chế, gồm viên uống, bột hít, thuốc nhỏ mắt, kem bôi da, thuốc tiêm hoặc truyền tĩnh mạch. Phần lớn là thuốc kê đơn. Bác sĩ chỉ định thuốc sau khi đã đánh giá tình trạng bệnh.

huốc kháng virus giúp ức chế quá trình nhân lên của virus trong cơ thể 

1.2. Phân biệt với thuốc kháng sinh

Kháng sinh dùng để điều trị nhiễm khuẩn và không có tác dụng với virus. Vì vậy, uống kháng sinh khi bị cảm lạnh hay cúm không giúp bệnh nhanh khỏi hơn. Người bệnh vẫn có thể gặp tác dụng phụ của kháng sinh. Ngược lại, thuốc chống virus cũng không điều trị được nhiễm khuẩn.

Hai nhóm thuốc còn khác nhau về phạm vi tác dụng. Một loại kháng sinh phổ rộng thường điều trị được nhiều loại vi khuẩn. Trong khi đó, mỗi thuốc chống virus chỉ tác động lên một hoặc một vài loại virus. Hiện nay, số virus gây bệnh nhiều hơn đáng kể so với số thuốc có thể điều trị chúng.

2. Các nhóm thuốc chống virus thường gặp

Thuốc thường được phân loại theo loại virus mà chúng điều trị. Một số nhóm phổ biến bao gồm:

• Thuốc điều trị cúm: Nhóm này gồm oseltamivir (dạng uống), zanamivir (dạng hít), peramivir (dạng tiêm) và baloxavir. Zanamivir không được khuyến cáo cho người có bệnh đường thở nền như hen hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), vì có thể gây co thắt phế quản. Amantadine và rimantadine là hai thuốc cũ hơn. Hiện nay các thuốc này không còn được khuyến cáo, vì các chủng cúm A đang lưu hành đã kháng thuốc. Hai thuốc này cũng không có tác dụng với cúm B. 
• Thuốc điều trị nhóm virus herpes: Nhóm này gồm acyclovir, valacyclovir và famciclovir. Các thuốc được dùng cho mụn rộp môi, herpes sinh dục, thủy đậu và zona thần kinh. Thuốc giúp tổn thương lành nhanh hơn và làm giảm mức độ của đợt bùng phát. Tuy nhiên, thuốc không loại bỏ hoàn toàn virus khỏi cơ thể nên bệnh vẫn có thể tái phát. 
• Thuốc điều trị viêm gan B: Tenofovir và entecavir giúp kiểm soát sự nhân lên của virus HBV. Điều trị giúp giảm nguy cơ tiến triển thành xơ gan và ung thư gan. Tuy nhiên, thuốc không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ này, vì vậy người bệnh vẫn cần tầm soát ung thư gan định kỳ. Người bệnh thường phải dùng thuốc trong nhiều năm.
• Thuốc điều trị viêm gan C: Nhóm thuốc này tác động trực tiếp lên virus (DAA), điển hình là sofosbuvir và daclatasvir. Theo WHO, DAA có thể chữa khỏi cho hơn 95% người nhiễm viêm gan C.
• Thuốc điều trị HIV (ARV): Bác sĩ thường phối hợp 3 thuốc có cơ chế khác nhau (một số trường hợp dùng phác đồ rút gọn 2 thuốc) để đưa tải lượng virus xuống rất thấp và bảo vệ hệ miễn dịch. ARV cũng được dùng để dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) và sau phơi nhiễm (PEP) với HIV.
• Thuốc điều trị COVID-19: Nhóm này gồm nirmatrelvir/ritonavir (Paxlovid), molnupiravir và remdesivir. Bác sĩ chỉ định các thuốc này cho một số người bệnh có nguy cơ diễn tiến nặng. Paxlovid tương tác với nhiều thuốc khác, vì vậy bạn cần báo đầy đủ các thuốc đang dùng cho bác sĩ. 

Thuốc kháng virus được sử dụng trong điều trị một số bệnh như cúm, herpes, viêm gan B, viêm gan C và HIV. 

3. Khi nào cần dùng thuốc chống virus?

Nhiều bệnh do virus ở người khỏe mạnh có thể tự khỏi nhờ hệ miễn dịch, chẳng hạn cảm lạnh thông thường hay viêm họng do virus. Khi đó, việc chăm sóc chủ yếu là nghỉ ngơi, uống đủ nước và giảm triệu chứng.

Các tình huống bác sĩ thường cân nhắc chỉ định thuốc kháng virus bao gồm:

• Nhiễm virus có nguy cơ biến chứng nặng: Ví dụ là người mắc cúm thuộc nhóm nguy cơ cao, gồm trẻ dưới 2 tuổi, người từ 65 tuổi trở lên, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch. Người mắc cúm nặng, bệnh tiến triển nhanh hoặc phải nhập viện cũng cần được dùng thuốc. 
• Nhiễm virus mạn tính: Viêm gan B, viêm gan C và HIV cần được điều trị để kiểm soát virus và hạn chế tổn thương lâu dài.
• Dự phòng sau phơi nhiễm: Một số người tiếp xúc gần với người bệnh cúm có thể được chỉ định thuốc dự phòng. Với HIV, thuốc dự phòng sau phơi nhiễm cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất trong 24 giờ đầu và không muộn hơn 72 giờ. Liệu trình kéo dài 28 ngày. 

Thời điểm dùng thuốc ảnh hưởng nhiều đến hiệu quả. Với cúm, thuốc có tác dụng tốt nhất khi được bắt đầu trong vòng 48 giờ kể từ lúc có triệu chứng. Tuy nhiên, với người bệnh nặng, nhập viện hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, bác sĩ vẫn có thể chỉ định thuốc khi đã quá 48 giờ vì thuốc vẫn có thể mang lại lợi ích. Khi dùng sớm, thuốc giúp giảm sốt và rút ngắn thời gian bệnh khoảng một ngày. Thuốc cũng giúp giảm nguy cơ biến chứng như viêm phổi. Dù vậy, thuốc trị cúm không thay thế được việc tiêm vắc xin phòng cúm hằng năm.

Thuốc điều trị cúm đạt hiệu quả tốt hơn khi được sử dụng sớm, đặc biệt trong 48 giờ đầu. 

4. Tác dụng phụ và nguy cơ virus kháng thuốc

4.1. Tác dụng phụ có thể gặp

Tác dụng phụ của thuốc kháng virus khác nhau tùy loại thuốc và liều dùng. Các biểu hiện thường gặp gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, mất ngủ, khô miệng, đau cơ, đau khớp hoặc phát ban. Phần lớn các biểu hiện này ở mức nhẹ.

Một số thuốc dùng dài ngày có thể ảnh hưởng đến chức năng gan hoặc thận. Vì vậy, người điều trị viêm gan B hay HIV thường được hẹn xét nghiệm định kỳ. Kết quả xét nghiệm giúp bác sĩ theo dõi cả hiệu quả lẫn độ an toàn của thuốc.

4.2. Virus kháng thuốc là gì?

Virus kháng thuốc là khi virus biến đổi và không còn đáp ứng với thuốc đang dùng. Nguy cơ này tăng lên khi người bệnh bỏ liều, dùng thuốc ngắt quãng hoặc tự ý ngừng thuốc. Vì vậy, người điều trị lâu dài như người nhiễm HIV hoặc viêm gan B cần đặc biệt tuân thủ thuốc để hạn chế nguy cơ này. Khi virus đã kháng, bác sĩ có thể phải chuyển sang phác đồ khác.

Với viêm gan B, tự ý ngừng thuốc còn có thể khiến viêm gan bùng phát trở lại, có trường hợp diễn tiến nặng. Vì vậy, bạn không nên tự ngừng thuốc, kể cả khi đang gặp tác dụng phụ. Hãy trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh phù hợp.

5. Những lưu ý để dùng thuốc an toàn

Để quá trình điều trị hiệu quả và hạn chế rủi ro, bạn nên lưu ý một số điểm sau:

• Không tự mua thuốc: Triệu chứng của cúm, cảm lạnh và nhiễm khuẩn có thể khá giống nhau. Bác sĩ cần thăm khám, đôi khi kết hợp xét nghiệm, để xác định nguyên nhân trước khi kê đơn.
• Dùng đúng liều, đủ thời gian: Bạn nên uống thuốc đúng giờ, kể cả khi triệu chứng đã giảm. Với cúm hay COVID-19, liệu trình thường chỉ kéo dài khoảng 5 ngày. Với viêm gan B hay HIV, liệu trình có thể kéo dài nhiều năm.
• Thông báo các thuốc đang dùng: Bạn nên cho bác sĩ biết mình đang dùng thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng hay thảo dược nào. Một số thuốc chống virus có thể tương tác với các thuốc khác.
• Lưu ý với nhóm đặc biệt: Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh gan, thận cần đi khám sớm để được bác sĩ lựa chọn thuốc và liều phù hợp.
• Không dùng lại đơn cũ hoặc dùng thuốc của người khác: Mỗi đơn thuốc được kê dựa trên tình trạng cụ thể của từng người bệnh.

Người bệnh không nên tự ý mua và dùng thuốc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ

6. Khi nào cần đi khám?

Nếu có triệu chứng nghi cúm và thuộc nhóm nguy cơ cao, bạn nên đi khám sớm. Dùng thuốc trong giai đoạn đầu mang lại lợi ích rõ hơn. Người đang dùng thuốc cũng nên liên hệ bác sĩ nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên.

Các dấu hiệu cần được thăm khám ngay bao gồm:

• Khó thở, thở nhanh hoặc đau tức ngực.
• Ở trẻ nhỏ: thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím, bỏ bú hoặc li bì.
• Sốt cao kéo dài, hoặc sốt trở lại sau khi đã đỡ.
• Lơ mơ, lú lẫn hoặc co giật.
• Phát ban lan rộng, sưng mặt, môi hoặc lưỡi. Đây có thể là dấu hiệu dị ứng thuốc.
• Vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu ở người đang điều trị viêm gan.
• Nôn nhiều, không uống được thuốc hoặc nước.

Thuốc kháng virus giúp kiểm soát nhiều bệnh nhiễm virus, từ cúm, herpes đến viêm gan B, viêm gan C và HIV. Hiệu quả điều trị phụ thuộc vào việc chọn đúng thuốc, dùng đúng thời điểm và tuân thủ liệu trình. Khi có triệu chứng bất thường hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, bạn nên chủ động đi khám thay vì tự mua thuốc.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại MEDLATEC, bạn sẽ được bác sĩ khám và chỉ định các xét nghiệm cần thiết để xác định nguyên nhân gây bệnh. Bác sĩ cũng sẽ theo dõi bạn trong suốt quá trình điều trị. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.