Fluocinolone

Fluocinolone được chỉ định để giảm các triệu chứng viêm và ngứa của những bệnh da đáp ứng với corticosteroid. Các chỉ định chính bao gồm:

• Eczema các thể: eczema tiết bã, eczema hình đĩa, eczema dị ứng
• Viêm da dị ứng, viêm da tiếp xúc, viêm da thần kinh (viêm da cơ địa)
• Vảy nến khu trú, không dùng cho thể vảy nến lan rộng toàn thân
• Lichen phẳng
• Lupus ban đỏ dạng đĩa (lupus ban đỏ hình đĩa)

Ngoài dạng bôi da, dạng cấy ghép nội nhãn (implant) chứa fluocinolone acetonide còn được dùng trong nhãn khoa để điều trị phù hoàng điểm do đái tháo đường và viêm màng bồ đào không do nhiễm khuẩn ở đoạn sau nhãn cầu, tuy nhiên dạng dùng này cần chỉ định và theo dõi chuyên khoa mắt, không thuộc phạm vi tự sử dụng tại nhà.

Liều dùng cho người lớn

Liều dùng phổ biến của fluocinolone dạng kem, mỡ, dung dịch là bôi một lớp mỏng lên vùng da tổn thương 1 lần/ngày, với các trường hợp tổn thương nặng, có thể tăng lên 2-4 lần mỗi ngày trong giai đoạn đầu điều trị, sau đó giảm dần khi tình trạng viêm cải thiện. Với dạng dầu gội 0,01% dùng cho viêm da tiết bã hoặc vảy nến da đầu, lượng khuyến cáo là không quá 30 mL mỗi lần, để trên da đầu khoảng 5 phút rồi xả sạch, dùng 1 lần/ngày.

Không nên dùng fluocinolone liên tục quá 3-4 tuần với các chế phẩm có hiệu lực trung bình - cao, trừ khi có chỉ định khác của bác sĩ, vì dùng kéo dài làm tăng nguy cơ tác dụng phụ toàn thân.

Liều dùng cho trẻ em

Trẻ em có tỷ lệ diện tích da/cân nặng lớn hơn người lớn nên dễ hấp thu thuốc qua da hơn, từ đó tăng nguy cơ suy trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận và hội chứng Cushing. Vì vậy, ở trẻ em cần hạn chế thời gian điều trị, dùng liều thấp nhất có hiệu quả và tránh băng kín vùng da đã bôi thuốc. Việc dùng fluocinolone cho trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ còn bú, cần có chỉ định cụ thể của bác sĩ nhi khoa hoặc da liễu.

Cách dùng chi tiết

Trước khi bôi thuốc, cần vệ sinh sạch và lau khô vùng da bị tổn thương. Bôi một lớp mỏng fluocinolone lên toàn bộ vùng da bệnh, xoa nhẹ cho thuốc thấm đều, không cần bẻ hoặc pha loãng vì đây là dạng dùng ngoài. Với dạng mỡ, phù hợp cho da khô, có vảy, dạng kem thích hợp cho vùng da ẩm hoặc rỉ dịch, dạng dung dịch, dầu hoặc dầu gội thường dùng cho vùng da có nhiều lông như da đầu. Nếu cần băng kín để tăng hiệu quả (ví dụ trong vảy nến khó điều trị), nên dùng băng ẩm và tránh áp dụng cách này cho trẻ em hoặc vùng mặt. Không bôi fluocinolone vào mắt, vết thương hở, niêm mạc hoặc vùng da đang nhiễm khuẩn, nhiễm nấm, nhiễm virus (Herpes, thủy đậu) khi chưa phối hợp thuốc kháng khuẩn phù hợp.

3.4 Quên liều và quá liều

Nếu quên một lần bôi thuốc, có thể bôi ngay khi nhớ ra, nếu gần đến thời điểm bôi liều kế tiếp thì bỏ qua liều đã quên, không bôi gấp đôi lượng thuốc để bù liều. Trường hợp dùng quá liều (bôi quá nhiều, quá thường xuyên hoặc trên diện tích da quá rộng) sẽ làm tăng nguy cơ gặp các tác dụng không mong muốn toàn thân như suy vỏ tuyến thượng thận. Khi nghi ngờ quá liều, cần ngừng bôi thuốc và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để được hướng dẫn xử trí phù hợp, nếu vô tình nuốt phải một lượng lớn chế phẩm, nên liên hệ cơ sở y tế gần nhất.

Không sử dụng fluocinolone trong các trường hợp sau:

• Tiền sử mẫn cảm với fluocinolone acetonide hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm
• Trứng cá đỏ, trứng cá tuổi dậy thì
• Giang mai, lao da
• Nhiễm khuẩn da do vi khuẩn, nấm hoặc virus (bao gồm Herpes, thủy đậu) chưa được điều trị kháng khuẩn phù hợp
• Ung thư da
• Hăm bẹn
• Trẻ còn bú (theo khuyến cáo của Dược thư quốc gia Việt Nam, cần cân nhắc kỹ và có chỉ định của bác sĩ)
• Không nhỏ vào mắt vì có nguy cơ gây glôcôm (tăng nhãn áp) do corticosteroid

Người mắc bệnh đái tháo đường và phụ nữ có thai được xếp vào nhóm cần thận trọng đặc biệt, một số tài liệu liệt kê vào diện hạn chế sử dụng: nếu buộc phải dùng, không nên dùng fluocinolone kéo dài quá 3-4 tuần và tuyệt đối tránh bôi lên da mặt, da cổ, vùng tầng sinh môn.

Fuocinolone acetonide hiếm khi gây tác dụng phụ toàn thân khi dùng đúng liều, nhưng cũng như các steroid dùng ngoài khác, đôi khi có thể gặp phản ứng mẫn cảm hoặc kích ứng tại vị trí bôi thuốc.

Ít gặp:

• Teo da, mỏng da
• Vết rạn da
• Nhiễm khuẩn thứ phát tại vùng bôi thuốc
• Dát sẩn, phát ban da
• Trứng cá đỏ
• Viêm da vùng mặt
• Phản ứng quá mẫn (ngứa, nóng rát, kích ứng)

Hiếm gặp:

• Suy vỏ tuyến thượng thận (thường liên quan đến dùng liều cao, diện rộng, kéo dài hoặc băng kín)
• Rậm lông tại vùng da bôi thuốc
• Viêm nang lông, giảm sắc tố da

Nguy cơ gặp tác dụng phụ toàn thân và phản ứng phụ tại chỗ sẽ tăng lên nếu dùng thuốc thường xuyên, bôi trên diện tích da rộng, dùng kéo dài, hoặc điều trị ở những vùng dễ hăm hay có băng kín. Người dùng nên thông báo cho bác sĩ ngay khi gặp bất kỳ tác dụng không mong muốn nào trong quá trình sử dụng fluocinolone.

• Phụ nữ có thai: Các nghiên cứu trên động vật cho thấy glucocorticoid có thể gây tác dụng sinh quái thai, kể cả khi dùng liều thấp và dùng ngoài da, hiện chưa có nghiên cứu có kiểm soát trên fluocinolone acetonide dùng da ở phụ nữ mang thai. Chỉ dùng khi lợi ích vượt trội nguy cơ, tuyệt đối không dùng trong ba tháng đầu thai kỳ, và nếu cần thiết chỉ dùng với liều tối thiểu, thời gian ngắn nhất.
• Phụ nữ cho con bú: Chưa rõ fluocinolone acetonide dùng ngoài da có bài tiết qua sữa mẹ hay không, nên cần đặc biệt thận trọng, không bôi thuốc lên vùng vú trước khi cho con bú.
• Trẻ em: Do tỷ lệ diện tích da/cân nặng lớn, trẻ em dễ bị suy trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận và hội chứng Cushing hơn người lớn, cần dùng liều tối thiểu, thời gian ngắn và tránh băng kín.
• Người bị vảy nến: Cần được theo dõi cẩn thận vì bệnh có thể nặng lên hoặc chuyển thành vảy nến có mủ khi ngừng thuốc đột ngột hoặc dùng không đúng cách.
• Người suy giảm miễn dịch tế bào T hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch khác: Cần thận trọng vì fluocinolone có thể làm giảm khả năng đề kháng tại chỗ của da.
• Vùng da không nên bôi: mặt, cổ, vùng tầng sinh môn, nếp gấp da (vì da mỏng, dễ teo và hấp thu thuốc nhiều hơn).
• Nếu xuất hiện kích ứng da hoặc viêm da tiếp xúc trong quá trình dùng thuốc, cần ngừng ngay và hỏi ý kiến bác sĩ.
• Chưa có bằng chứng cho thấy fluocinolone ảnh hưởng đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.

Do fluocinolone chủ yếu dùng ngoài da và hấp thu toàn thân rất thấp qua vùng da nguyên vẹn, hiện có không ghi nhận tương tác thuốc nghiêm trọng nào ở mức độ toàn thân. Tuy vậy, một số điểm cần lưu ý khi phối hợp với các sản phẩm bôi da khác hoặc trong các tình huống đặc biệt được trình bày ở bảng dưới đây.

Do fluocinolone dùng đường bôi ngoài da nên khả năng tương tác thuốc mang tính hệ thống là không đáng kể so với các corticosteroid đường toàn thân, tuy nhiên vẫn nên thông báo với bác sĩ hoặc dược sĩ toàn bộ các thuốc, kể cả thuốc bôi da, đang sử dụng đồng thời để được tư vấn phù hợp.

Fluocinolone acetonide (kem, mỡ, dung dịch, dầu gội) nên được bảo quản trong bao bì kín, ở nơi khô ráo, nhiệt độ phòng khoảng 15-30°C, tránh ánh sáng trực tiếp, tránh để đông lạnh và tránh nhiệt độ trên 40°C. Với dạng dầu gội pha chế theo yêu cầu (chứa thuốc dạng viên nang phối hợp với dầu gội nền), sản phẩm sau khi pha chỉ ổn định trong khoảng 3 tháng. Nên để thuốc xa tầm tay trẻ em và không dùng khi đã quá hạn sử dụng ghi trên bao bì.

Trên thị trường Việt Nam, các chế phẩm mỡ bôi da chứa fluocinolone acetonide nồng độ 0,025% (tuýp 10g, hàm lượng khoảng 2,5 mg/tuýp) của các nhà sản xuất trong nước hiện có giá bán dao động khoảng 6.000 - 40.000 đồng/tuýp tùy thương hiệu, nhà thuốc và thời điểm mua, một số sản phẩm giá rẻ hơn thường thuộc nhóm thuốc phổ thông, còn các nhãn hiệu có thương hiệu lâu năm hoặc nhập khẩu có thể có giá cao hơn. Giá cụ thể có thể thay đổi theo từng thời điểm và từng nhà thuốc, người dùng nên liên hệ trực tiếp nhà thuốc hoặc cơ sở y tế để có thông tin giá chính xác nhất.

Fluocinolone có dùng được cho trẻ nhỏ không?

Fluocinolone có thể dùng cho trẻ em trong một số trường hợp bệnh da đáp ứng với corticosteroid, nhưng cần đặc biệt cẩn trọng. Do tỷ lệ diện tích da so với cân nặng ở trẻ lớn hơn người lớn, trẻ dễ hấp thu thuốc qua da hơn, từ đó tăng nguy cơ suy trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận và các dấu hiệu như chậm lớn, không tăng cân. Vì vậy việc dùng fluocinolone cho trẻ cần có chỉ định của bác sĩ, dùng liều thấp nhất có hiệu quả, thời gian ngắn nhất cần thiết và tránh băng kín vùng da đã bôi thuốc.

Bôi fluocinolone bao lâu thì có tác dụng và có thể dùng lâu dài không?

Tùy vào mức độ tổn thương da, các dấu hiệu viêm và ngứa thường cải thiện sau vài ngày đến khoảng một đến hai tuần sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, không nên tự ý dùng fluocinolone liên tục quá 3-4 tuần vì dùng kéo dài, đặc biệt trên diện rộng hoặc có băng kín, sẽ làm tăng nguy cơ teo da, rạn da và suy vỏ tuyến thượng thận. Nếu sau thời gian điều trị được khuyến cáo mà tổn thương da chưa cải thiện, cần tái khám để bác sĩ đánh giá lại và điều chỉnh phác đồ.

Dùng fluocinolone có gặp tác dụng phụ nghiêm trọng không?

Phần lớn trường hợp dùng fluocinolone đúng liều, đúng chỉ định chỉ gặp các phản ứng tại chỗ nhẹ như kích ứng, khô da hoặc teo da nhẹ. Các tác dụng phụ nghiêm trọng hơn như suy vỏ tuyến thượng thận, hội chứng Cushing chủ yếu xảy ra khi dùng liều cao, bôi trên diện tích da rộng, kéo dài hoặc có băng kín - tình huống này gặp nhiều hơn ở trẻ em. Nếu trong quá trình sử dụng xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, tăng cân bất thường ở vùng mặt và thân, hoặc da bị teo, rạn rõ, người dùng nên ngừng thuốc và liên hệ bác sĩ để được thăm khám kịp thời.

Có thể bôi fluocinolone lên mặt hoặc vùng da nhạy cảm không?

Không nên bôi fluocinolone lên da mặt, cổ hoặc vùng tầng sinh môn vì đây là những vùng da mỏng, dễ hấp thu thuốc và dễ bị teo da, rạn da hoặc nổi trứng cá đỏ, viêm da vùng mặt khi dùng corticosteroid dùng ngoài kéo dài. Nếu tổn thương xuất hiện ở những vùng này, cần hỏi ý kiến bác sĩ da liễu để được kê loại thuốc bôi phù hợp hơn, có hiệu lực nhẹ hơn hoặc quy trình sử dụng an toàn hơn.