PMOS là gì? Vì sao khái niệm này được đề xuất?

Mở đầu nội dung chia sẻ, ThS.BS Nguyễn Thị Hiền - Trưởng Chuyên khoa Sản phụ khoa, Hệ thống Y tế MEDLATEC cho biết, khi nhắc đến hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) người bệnh thường nghĩ đến hình ảnh buồng trứng có nhiều nang, kinh nguyệt không đều, khó rụng trứng hoặc khó mang thai. Đây cũng là những vấn đề chủ yếu khiến người bệnh tìm đến bác sĩ, nhất là khi gặp rối loạn kinh nguyệt hoặc mong con.

Hội thảo trực tuyến số 13 được chia sẻ bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hiền - Trưởng chuyên khoa Sản, Hệ thống Y tế MEDLATEC

Trong khi đó, các vấn đề nội tiết và chuyển hóa liên quan đến PCOS như kháng insulin, rối loạn đường huyết, lipid máu, thừa cân - béo phì... thường ít được chú ý nếu người bệnh chỉ tập trung vào kinh nguyệt và khả năng sinh sản.

Từ thực tế này, PMOS (Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome) được đề xuất như một cách gọi nhấn mạnh hơn sự kết hợp giữa ba nhóm vấn đề: nội tiết - chuyển hóa - buồng trứng. Cách tiếp cận này hướng đến việc nhìn nhận người bệnh toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào hình thái buồng trứng.

Bác sĩ Hiền lưu ý, việc đề xuất thuật ngữ PMOS không đồng nghĩa đây là một bệnh hoàn toàn mới hay PCOS đã được thay thế ngay lập tức trong tất cả các hướng dẫn chuyên môn. Trong thực hành hiện nay, bác sĩ vẫn cần dựa trên các tiêu chuẩn chẩn đoán PMOS được cập nhật, trong đó có hướng dẫn quốc tế dựa trên bằng chứng năm 2023.

Tiêu chuẩn chẩn đoán PMOS: Không phải cứ có “nang” là mắc bệnh

Theo hướng dẫn quốc tế năm 2023, ở phụ nữ trưởng thành, chẩn đoán PMOS được xác lập khi có ít nhất 2 trong 3 nhóm tiêu chí, đồng thời đã loại trừ những nguyên nhân khác có thể gây biểu hiện tương tự, cụ thể gồm:

• Rối loạn phóng noãn: Người bệnh có thể có chu kỳ kinh kéo dài trên 35 ngày, dưới 8 chu kỳ/năm hoặc vô kinh. Với trẻ vị thành niên, việc đánh giá cần thận trọng và áp dụng tiêu chí phù hợp với từng giai đoạn phát triển.
• Cường androgen trên lâm sàng và/hoặc xét nghiệm: Biểu hiện có thể gồm rậm lông, mụn trứng cá kéo dài, rụng tóc kiểu androgen, dấu hiệu nam hóa. Xét nghiệm có thể đánh giá testosterone toàn phần, testosterone tự do như SHBG, DHEAS.
• Hình thái buồng trứng đa nang (PCOM) trên siêu âm hoặc AMH ở phụ nữ trưởng thành: Đây là một trong những điểm cập nhật đáng chú ý của hướng dẫn năm 2023, khi AMH có thể được sử dụng thay thế siêu âm để đánh giá PCOM ở người trưởng thành trong những trường hợp phù hợp.

Đặc biệt, nếu người bệnh đã có rối loạn phóng noãn và cường androgen, việc thực hiện thêm siêu âm hoặc xét nghiệm AMH không phải điều kiện bắt buộc để xác lập chẩn đoán. Vì vậy, quan niệm “phải có nhiều nang trên siêu âm mới mắc PMOS” là chưa chính xác.

Ngược lại, chỉ có một biểu hiện như kinh nguyệt không đều, mụn trứng cá hoặc hình ảnh buồng trứng đa nang trên siêu âm cũng chưa đủ để kết luận mắc hội chứng.

Trong quá trình chẩn đoán, bác sĩ cần loại trừ những nguyên nhân khác có thể gây rối loạn kinh nguyệt hoặc cường androgen như thai kỳ, bệnh lý tuyến giáp, tăng prolactin, tăng sản thượng thận bẩm sinh không điển hình, hội chứng Cushing hoặc khối u tiết androgen khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Người bệnh cần được đánh giá những gì khi nghi ngờ PMOS?

Do hội chứng có biểu hiện đa dạng, không có một danh mục xét nghiệm áp dụng giống nhau cho tất cả người bệnh. Bác sĩ sẽ lựa chọn thăm khám và xét nghiệm dựa trên triệu chứng, tuổi, tiền sử bệnh, nhu cầu sinh sản và các yếu tố nguy cơ như sau:

Thực hiện xét nghiệm là một trong những chỉ số quan trọng để đánh giá hội chứng PMOS

• Nội tiết: Người bệnh có thể được chỉ định đánh giá thêm free- testosterone. Ngoài ra, cần đánh giá hoạt động trục nội tiết: FSH, LH, E2, AMH, SHBG và chỉ số androgen tự do. Một số xét nghiệm như TSH, prolactin, 17-OHP, DHEAS hoặc cortisol được cân nhắc khi cần loại trừ các nguyên nhân khác gây biểu hiện tương tự.
• Chuyển hóa: Cần quan tâm đến cân nặng, BMI, vòng eo, huyết áp, lipid máu và tình trạng đường huyết. Trong đó, nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75 g (OGTT) có vai trò quan trọng trong đánh giá rối loạn đường huyết ở người mắc PMOS, bởi glucose lúc đói hoặc HbA1c có thể không phát hiện được tất cả trường hợp rối loạn dung nạp glucose.

Đánh giá chuyển hóa đặc biệt cần được lưu ý ở người thừa cân, béo phì, có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc đang có kế hoạch mang thai.

• Sức khỏe sinh sản: Bác sĩ cần khai thác đặc điểm chu kỳ kinh, tiền sử thai sản, nhu cầu sinh con và khả năng phóng noãn. Siêu âm hoặc AMH có thể được chỉ định khi phù hợp nhằm hoàn thiện đánh giá.

Mục tiêu của quá trình thăm khám không chỉ là trả lời câu hỏi “có mắc PMOS hay không”, mà còn phải xác định nguy cơ chuyển hóa, vấn đề nội tiết và nhu cầu sinh sản để xây dựng kế hoạch quản lý phù hợp.

PMOS - “Nguyên tắc” quản lý tiếp cận toàn diện theo 3 trục: nội tiết, chuyển hóa và sinh sản

Tiếp đó, bác sĩ Hiền nhấn mạnh những điểm quan trọng của cách tiếp cận PMOS là quản lý người bệnh trên 3 trục: nội tiết - chuyển hóa - sinh sản, thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng tại buồng trứng, cụ thể:

• Về nội tiết, mục tiêu là kiểm soát biểu hiện cường androgen, rối loạn trục GnRH–LH/FSH và loại trừ các bệnh lý nội tiết khác. Tùy mục tiêu điều trị, thuốc tránh thai phối hợp có thể được cân nhắc để điều hòa chu kỳ và cải thiện biểu hiện cường androgen ở phụ nữ chưa có nhu cầu mang thai. Các biểu hiện như rậm lông, mụn trứng cá hoặc rụng tóc cũng được điều trị tùy từng trường hợp.
• Về chuyển hóa, người bệnh cần được theo dõi cân nặng, vòng eo, huyết áp, đường huyết và lipid máu định kỳ. Điều chỉnh lối sống là nền tảng, bao gồm chế độ ăn cân đối, tăng cường chất xơ, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, duy trì hoạt động thể lực và tập luyện sức mạnh.
• Với người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân phù hợp có thể mang lại lợi ích đối với sức khỏe chuyển hóa và chức năng sinh sản. Metformin có thể được bác sĩ cân nhắc ở một số trường hợp, đặc biệt khi có vấn đề chuyển hóa hoặc chỉ định liên quan đến rối loạn phóng noãn.
• Về sinh sản, hướng quản lý phụ thuộc vào nhu cầu của từng người. Phụ nữ có kế hoạch mang thai cần được tư vấn chuẩn bị sức khỏe trước khi thụ thai, đánh giá chuyển hóa, rà soát thuốc đang sử dụng, bổ sung acid folic và theo dõi phóng noãn.

Khi vô sinh liên quan đến rối loạn phóng noãn, letrozole được khuyến cáo là lựa chọn hàng đầu để kích thích phóng noãn ở những trường hợp phù hợp.

Bác sĩ Hiền lưu ý, tình trạng thiểu kinh hoặc vô kinh kéo dài cần được quan bởi các chu kỳ không phóng noãn - không có progesterone trong thời gian dài có thể làm tăng nguy cơ tăng sản nội mạc tử cung. Bảo vệ nội mạc tử cung vì vậy là một nội dung quan trọng trong quản lý lâu dài người bệnh.

Tiếp đó, trong khuôn khổ chương trình, bác sĩ đã phân tích các ca lâm sàng cũng như giải đáp những băn khoăn, thắc mắc của quý bác sĩ đồng nghiệp. Những thông tin trao đổi, giải đáp đó giúp bác sĩ có cái nhìn tổng thể về cách tiếp cận, tư vấn và phân tích kết quả để nâng cao hơn nữa hiệu quả khám chữa bệnh phục vụ người dân nói chung và sức khỏe chị em phụ nữ nói riêng.

Chuyên khoa Sản phụ khoa của Hệ thống Y tế MEDLATEC đáp ứng toàn diện dịch vụ từ tư vấn sức khỏe tiền thai đến các vấn đề về sản phụ khoa

Với định hướng chuyên khoa Sản phụ khoa là một trong những hoạt động chuyên môn mũi nhọn, Hệ thống Y tế MEDLATEC triển khai đồng bộ dịch vụ tư vấn sức khỏe tiền thai, quản lý thai kỳ, sàng lọc trước sinh, thăm khám và điều trị các vấn đề sản phụ khoa.

Tại MEDLATEC, khách hàng mọi độ tuổi, nhất là các cặp đôi trong độ tuổi kết hôn, thai phụ hoàn toàn an tâm được đội ngũ chuyên gia, bác sĩ Sản phụ khoa, Di truyền giàu kinh nghiệm, y đức, tận tâm thăm khám và tư vấn. Bên cạnh đó, MEDLATEC còn có thế mạnh vượt trội về Trung tâm Xét nghiệm đáp ứng hơn 2.000 danh mục với đầy đủ xét nghiệm chuyên sâu trong nội tiết, chuyển hóa và sinh sản cho kết quả chính xác, tin cậy.