1. Cấu trúc giải phẫu và vai trò sinh học của cơ trên gai

Để hiểu rõ tầm quan trọng của cơ trên gai, việc nắm vững vị trí giải phẫu cùng chức năng vận động cơ bản của cơ quan này là bước đầu tiên không thể bỏ qua:

Vị trí giải phẫu chi tiết

Cơ trên gai là một trong bốn cơ tạo thành đai xoay khớp vai (bao gồm cơ trên gai, cơ dưới gai, cơ tròn nhỏ và cơ dưới vai):

• Nguyên ủy: Cơ xuất phát từ hố trên gai ở mặt sau của xương bả vai.
• Bám tận: Các sợi cơ chạy ngang ra phía ngoài, chuyển thành dải gân chắc chắn luồn qua khoảng hẹp dưới mỏm cùng vai và bám vào củ lớn của xương cánh tay.
• Mạch máu và thần kinh chi phối: Cơ được nuôi dưỡng bởi động mạch trên vai và nhận sự chi phối vận động từ thần kinh trên vai (xuất phát từ rễ thần kinh C5, C6 của đám rối thần kinh cánh tay).

Gân cơ trên vai

Vai trò sinh học trong vận động khớp vai

Cơ trên gai đảm nhận những nhiệm vụ vận động vô cùng quan trọng đối với chi trên:

• Khởi đầu chuyển động dang cánh tay: Cơ chịu trách nhiệm chính trong việc đưa cánh tay ra xa thân mình ở góc từ 0 đến 15 độ đầu tiên, trước khi cơ delta tiếp quản vai trò dang tay ở các góc độ cao hơn.
• Giữ ổn định khớp vai: Gân cơ tạo thành một sợi dây chằng sinh học ép chặt chỏm xương cánh tay áp sát vào ổ chảo xương bả vai, giúp hạn chế tình trạng trật khớp hoặc trượt chỏm xương khi vận động mạnh.

2. Các bệnh lý thường gặp liên quan đến gân cơ trên gai

Do vị trí gân cơ phải luồn qua một khoảng hẹp xương (khoảng dưới mỏm cùng vai), dải gân này rất dễ bị cọ xát, lắng đọng canxi, viêm nhiễm hoặc rách khi vận động quá sức. Các tổn thương phổ biến gồm có:

Viêm gân cơ trên gai và hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai

• Cơ chế bệnh sinh: Khi giơ tay cao quá đầu thường xuyên hoặc do gai xương mỏm cùng vai phát triển, khoảng không gian dưới mỏm cùng vai bị thu hẹp. Dải gân cơ trên gai bị cọ xát liên tục vào bờ xương gây ra tình trạng sưng phù, viêm cấp tính hoặc mạn tính.
• Biểu hiện lâm sàng: Đau nhói vùng mặt trước ngoài khớp vai, cơn đau tăng lên khi nhấc tay cao hoặc giơ tay ra sau lưng. Cơn đau thường buốt nhiều về đêm khiến bệnh nhân mất ngủ.

Người bệnh gân cơ trên gai thường bị đau nhói vùng mặt trước khớp vai

Viêm gân cơ trên gai vôi hóa

• Cơ chế bệnh sinh:Cơ chế chưa được hiểu hoàn toàn. Nhiều nghiên cứu cho rằng đây là quá trình vôi hóa do chính tế bào gân điều khiển, thường xảy ra trên nền gân bị vi tổn thương lặp đi lặp lại hoặc thoái hóa. Các tinh thể canxi dạng apatite (một dạng canxi phosphate) bắt đầu lắng đọng ngay bên trong cấu trúc sợi gân.
• Biểu hiện lâm sàng: Nhiều bệnh nhân chỉ đau âm ỉ khi vận động. Ở giai đoạn tiêu canxi, cơn đau vai có thể xuất hiện đột ngột, dữ dội, khớp vai sưng nhẹ và nóng rát. Bệnh nhân có thể rất khó tự nhấc cánh tay lên do đau thắt. Nhiều trường hợp cải thiện dần theo thời gian khi các cặn canxi được cơ thể tự tiêu đi.

Rách gân cơ trên gai (Rách bán phần hoặc rách toàn phần)

• Cơ chế bệnh sinh: Tổn thương xảy ra do chấn thương cấp tính (ngã chống tay, chấn thương thể thao) hoặc do quá trình thoái hóa gân theo tuổi tác ở người lớn tuổi. Rách gân có thể ở dạng rách bán phần (chỉ rách một số sợi gân) hoặc rách toàn phần (gân đứt rời hoàn toàn khỏi vị trí bám xương).
• Biểu hiện lâm sàng: Yếu cơ rõ rệt, tay không thể giơ lên cao hoặc giữ ngang vai. Khi thả tay xuống có cảm giác rơi tự do không kiểm soát (dấu hiệu Drop arm test dương tính).Dấu hiệu này đặc hiệu nhưng không nhạy, vì vậy test âm tính vẫn chưa loại trừ được rách gân.

4. Phương pháp chẩn đoán tổn thương cơ trên gai 

Khi xuất hiện các triệu chứng đau vai kéo dài, việc đến thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình hoặc Phục hồi chức năng là điều vô cùng cần thiết:

Thăm khám lâm sàng và các nghiệm pháp vận động

Các bác sĩ sẽ thực hiện các bài test chuyên biệt để kiểm tra tính vẹn toàn của gân:

• Nghiệm pháp Jobe (Empty can test): Bệnh nhân dang hai tay ngang vai (khoảng 90°, hơi chếch ra trước khoảng 30°), ngón tay cái hướng xuống đất và cưỡng lại lực ấn của bác sĩ. Nếu đau hoặc yếu tay là dấu hiệu gợi ý tổn thương gân cơ trên gai.
• Nghiệm pháp Neer và Hawkins-Kennedy: Giúp gợi ý tình trạng chèn ép gân dưới mỏm cùng vai (đây là các nghiệm pháp gây đau, cần kết hợp với thăm khám và hình ảnh học).

Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại

• Siêu âm khớp vai: Kỹ thuật nhanh chóng, chi phí hợp lý, giúp đánh giá chính xác tình trạng viêm, vôi hóa hoặc các vết rách gân cơ.
• Chụp X-quang khớp vai: Giúp phát hiện các gai xương mỏm cùng vai, tình trạng vôi hóa gân hoặc hẹp khoảng mỏm cùng - cánh tay.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) khớp vai: Kỹ thuật tiêu chuẩn vàng giúp quan sát chi tiết toàn bộ cấu trúc phần mềm, xác định chính xác vị trí, kích thước vết rách gân và mức độ thoái hóa mỡ của cơ.Siêu âm và MRI đều xác nhận tốt rách gân toàn phần, MRI thường được chọn khi cần đánh giá chi tiết hơn.

Chụp MRI là tiêu chuẩn vàng chẩn đoán bệnh gân cơ trên gai

5. Các giải pháp điều trị và phục hồi chức năng gân cơ trên gai

Tùy thuộc vào mức độ tổn thương, bác sĩ sẽ chỉ định phương án can thiệp phù hợp nhất cho từng bệnh nhân:

Điều trị bảo tồn nội khoa

Áp dụng cho các trường hợp Viêm gân cấp tính hoặc rách gân bán phần nhỏ:

• Nghỉ ngơi và chườm lạnh: Hạn chế các vận động giơ tay cao quá đầu, chườm đá lạnh 15 - 20 phút mỗi lần để giảm bớt sưng viêm.
• Sử dụng thuốc: Dùng các thuốc giảm đau, chống viêm không steroid (NSAIDs) theo đúng chỉ định của bác sĩ.
• Tiêm corticoid hoặc tiêm huyết tương giàu tiểu cầu (PRP): Tiêm dưới hướng dẫn của siêu âm vào khoảng dưới mỏm cùng vai Corticoid giúp giảm đau, giảm viêm trong ngắn hạn, nhưng không nên tiêm lặp lại nhiều lần vì có thể ảnh hưởng đến độ bền của gân. PRP nhằm hỗ trợ quá trình lành gân, tuy nhiên bằng chứng hiện nay chưa thống nhất nên cần bác sĩ cân nhắc chỉ định.

Tập vật lý trị liệu và phục hồi chức năng

Bệnh nhân sẽ được hướng dẫn các bài tập giúp khôi phục tầm vận động và tăng cường sức mạnh cơ:

• Bài tập kéo dãn: Giúp làm mềm các dải cơ bị co thắt và mở rộng tầm vận động khớp vai.
• Bài tập tăng cường sức mạnh với dây kháng lực: Tập trung tăng sức bền cho nhóm cơ đai xoay, giúp giữ ổn định khớp vai tốt hơn.

Phẫu thuật nội soi khớp vai

Được chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại sau 3 - 6 tháng hoặc trường hợp rách gân toàn phần do chấn thương cấp tính ở người trẻ:

• Bác sĩ phẫu thuật sẽ sử dụng các dụng cụ nội soi siêu nhỏ để đính lại dải gân bị rách vào củ lớn xương cánh tay bằng các neo chỉ tự tiêu, đồng thời mài tạo hình mỏm cùng vai để giải phóng khoảng chèn ép.

6. Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa tổn thương cơ trên gai

Chủ động bảo vệ khớp vai trong sinh hoạt hàng ngày sẽ giúp bạn hạn chế tối đa nguy cơ viêm rách gân cơ:

• Tránh các động tác giơ tay cao quá đầu kéo dài: Người chơi các môn thể thao như cầu lông, bóng chuyền, bơi lội cần khởi động kỹ khớp vai trước khi tập luyện.
• Duy trì tư thế đúng trong làm việc: Không ngồi khòm lưng, sụp vai khi làm việc với máy tính để tránh làm hẹp khoảng dưới mỏm cùng vai.
• Tập luyện thể thao đều đặn: Tăng cường các bài tập cơ vai, cơ ngực và cơ lưng để tạo sự cân bằng lực xung quanh khớp vai.Hãy đi khám sớm nếu đau vai sau chấn thương, đột ngột không giơ được tay, yếu hoặc tê tay, khớp vai sưng nóng đỏ kèm sốt, hoặc đau vai kèm đau tức ngực, khó thở.

Nếu bạn đang gặp phải những cơn đau vai dai dẳng nghi ngờ do tổn thương cơ trên gai, Hệ thống Y tế MEDLATEC là địa chỉ tin cậy giúp bạn thăm khám và chẩn đoán chính xác:

• Đội ngũ chuyên gia Cơ xương khớp giàu kinh nghiệm, trực tiếp thăm khám và đưa ra phác đồ điều trị cá nhân hóa tối ưu.
• Hệ thống trang thiết bị chẩn đoán hình ảnh cao cấp: Máy Siêu âm công nghệ cao, máy X-quang kỹ thuật số, máy chụp cộng hưởng từ MRI 1.5 Tesla giúp phát hiện sớm các tổn thương gân cơ dù là nhỏ nhất.

Nắm vững thông tin giải phẫu cũng như các biểu hiện bệnh lý của cơ trên gai sẽ giúp bạn chủ động phát hiện sớm bất thường và có giải pháp chăm sóc khớp vai luôn khỏe mạnh, dẻo dai.

Quý khách hàng liên hệ qua tổng đài 1900 56 56 56 của MEDLATEC để được tư vấn y khoa và đặt lịch khám chuyên khoa Cơ xương khớp nhanh chóng nhất.