Hội thảo trực tuyến số 14 về cúm mùa và các virus hô hấp do MEDLATEC tổ chức, với phần chia sẻ chuyên môn của BSCKII. Ngô Văn An

Theo thông tin từ các chuyên gia y tế, dịch cúm mùa năm nay đang diễn biến phức tạp, được đánh giá là đợt dịch nguy hiểm trong nhiều năm trở lại đây. Thực tế ghi nhận tại các cơ sở y tế trên cả nước, số ca nhập viện vì mắc cúm gia tăng và xuất hiện nhiều trường hợp diễn biến nặng.

Với mục tiêu cập nhật những thông tin chuyên môn mới nhất về tình hình dịch tễ và phác đồ chẩn đoán - điều trị, Hệ thống Y tế MEDLATEC tổ chức Hội thảo trực tuyến số 14 với chủ đề: “cúm mùa và các virus hô hấp - Cập nhật chẩn đoán và điều trị trong mùa cao điểm”. 

Tại chương trình, BSCKII. Ngô Văn An - chuyên khoa Truyền nhiễm, Phó trưởng khoa Nội, Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC đã trình bày báo cáo chuyên sâu về đặc điểm dịch tễ, nhóm nguy cơ, phương pháp chẩn đoán, điều trị cúm mùa và một số bệnh do virus hô hấp thường gặp.

Cúm mùa gây gánh nặng bệnh tật lớn, nguy cơ biến chứng ở nhiều nhóm đối tượng

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm trên toàn cầu có khoảng 1 tỷ ca nhiễm cúm mùa, trong đó 3-5 triệu trường hợp tiến triển nặng. Bệnh gây ra khoảng 290.000-650.000 ca tử vong liên quan đến hô hấp mỗi năm.

Tại Việt Nam, cúm mùa lưu hành quanh năm, thường có hai giai đoạn gia tăng số ca mắc, vào khoảng tháng 3-5 và tháng 9-11. Tất cả các nhóm tuổi đều có thể mắc bệnh, tuy nhiên, nguy cơ diễn tiến nặng và xuất hiện biến chứng không giống nhau giữa các nhóm đối tượng.

Theo BSCKII. Ngô Văn An, những nhóm có nguy cơ cao mắc cúm nặng gồm phụ nữ mang thai, trẻ em dưới 5 tuổi, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, phổi, thận, chuyển hóa, gan, huyết học hoặc rối loạn phát triển thần kinh. Người suy giảm miễn dịch, đang điều trị hóa chất, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, người nhiễm HIV hoặc mắc bệnh ác tính cũng cần được đặc biệt lưu ý.

Cúm mùa có thể gây hậu quả nghiêm trọng: Hàng triệu ca bệnh nặng, hàng trăm nghìn ca tử vong mỗi năm

Báo cáo của bác sĩ An cũng điểm lại nhiều trường hợp được ghi nhận tại Việt Nam trong giai đoạn 2014-2026. Trong đó, có nhiều bệnh nhân cúm A tiến triển thành hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS), tổn thương phổi lan rộng, bội nhiễm vi khuẩn, sốc nhiễm khuẩn và phải can thiệp bằng phương pháp oxy hóa máu qua màng ngoài cơ thể (ECMO).

Đây là kỹ thuật hỗ trợ trao đổi oxy và thải carbon dioxide khi chức năng hô hấp của người bệnh suy giảm nghiêm trọng, các biện pháp hỗ trợ thông thường không còn đáp ứng. ECMO không trực tiếp tiêu diệt virus cúm, mà đóng vai trò hỗ trợ chức năng sống trong quá trình điều trị nguyên nhân và các tổn thương liên quan.

Từ những trường hợp lâm sàng được dẫn chứng, bác sĩ lưu ý cần đánh giá đúng mức độ bệnh, nhận diện sớm dấu hiệu chuyển nặng và đặc biệt thận trọng với các nhóm nguy cơ. Việc chủ quan khi triệu chứng ban đầu chưa nghiêm trọng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm xử trí và can thiệp phù hợp.

Xét nghiệm RT-PCR: “Tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán, xác định cúm

Virus cúm có khả năng thay đổi cấu trúc theo thời gian, khiến việc phòng ngừa trở thành thách thức. Trên bề mặt virus có hai thành phần quan trọng là HA (Hemagglutinin) và NA (Neuraminidase), giúp virus bám vào tế bào đường hô hấp và tiếp tục nhân lên, lây lan trong cơ thể.

Đáng chú ý, virus cúm thường xuyên biến đổi theo hai cách. Một là những thay đổi nhỏ do đột biến tích lũy theo thời gian, khiến cấu trúc kháng nguyên của virus liên tục thay đổi, làm giảm khả năng nhận diện của hệ miễn dịch. Đây là một trong những lý do vaccine cúm cần được cập nhật hằng năm. 

Hai là sự thay đổi lớn do tái tổ hợp vật chất di truyền ở virus cúm A, có thể tạo ra chủng virus mới mà cộng đồng chưa có miễn dịch bảo vệ đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát đại dịch.

Đường lây truyền, thời gian ủ bệnh và các phương pháp phối hợp trong chẩn đoán xác định cúm mùa

Tại Hội thảo trực tuyến, bác sĩ An cho biết virus cúm lây truyền chủ yếu qua giọt bắn và các hạt khí dung phát sinh khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. 

Ngoài ra, virus có thể lây qua bàn tay hoặc bề mặt nhiễm mầm bệnh khi người lành chạm vào rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng. Thời gian ủ bệnh thường khoảng 2 ngày, dao động từ 1-4 ngày.

Do triệu chứng cúm có thể tương đồng với nhiều bệnh lý hô hấp khác, việc kết hợp thăm khám lâm sàng, khai thác yếu tố dịch tễ và xét nghiệm vi sinh có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán xác định.

Trong báo cáo, bác sĩ An đề cập một số phương pháp chẩn đoán thường được sử dụng:

• Xét nghiệm RT-PCR: Được xem là tiêu chuẩn vàng trong phát hiện virus cúm, có độ nhạy được trình bày trên 99%, giúp xác định virus cúm A, B và phân tuýp H1N1, H3N2. Phương pháp này đặc biệt có giá trị ở người bệnh nhập viện hoặc có biến chứng nặng.
• Test nhanh kháng nguyên (RIDTs): Có ưu điểm trả kết quả trong khoảng 15-30 phút, độ đặc hiệu khoảng 90-95%, tuy nhiên độ nhạy ở mức 50-70%. Vì vậy, kết quả âm tính của test nhanh không loại trừ hoàn toàn khả năng mắc cúm.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp CT ngực có thể ghi nhận các tổn thương như hình ảnh kính mờ, đông đặc phổi đa thùy trong trường hợp viêm phổi cúm nguyên phát, đồng thời hỗ trợ phát hiện sớm biến chứng và đánh giá mức độ tổn thương phổi.

Việc lựa chọn phương pháp xét nghiệm cần căn cứ vào biểu hiện lâm sàng và tình trạng của từng người bệnh. Đặc biệt, với các trường hợp nghi ngờ cúm có biến chứng, bác sĩ cần đánh giá nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn để có hướng xử trí phù hợp.

Thời điểm vàng trong điều trị kháng virus: 48 giờ đầu kể từ khi khởi phát

Một trong những nội dung được BSCKII. Ngô Văn An nhấn mạnh tại hội thảo là thời điểm bắt đầu điều trị kháng virus. Theo báo cáo, khoảng 48 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng được xem là thời điểm tối ưu để sử dụng thuốc kháng virus. Điều trị sớm có thể góp phần giảm tỷ lệ tử vong, rút ngắn thời gian nằm viện và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Tuy nhiên, người bệnh không nên bỏ qua cơ hội điều trị nếu đã xuất hiện triệu chứng quá 48 giờ. Theo bác sĩ An, với những trường hợp cúm diễn tiến nặng, phải nhập viện hoặc tình trạng bệnh ngày càng xấu đi, thuốc kháng virus vẫn có thể giúp giảm nguy cơ tử vong so với không điều trị, ngay cả khi được sử dụng muộn hơn mốc 48 giờ.

Một trong những thuốc thường được sử dụng là Oseltamivir (Tamiflu), có tác dụng ức chế quá trình giải phóng virus cúm mới khỏi tế bào nhiễm bệnh, qua đó hạn chế virus tiếp tục lây lan trong cơ thể. Vì vậy, người bệnh nặng hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao cần được thăm khám sớm để bác sĩ đánh giá và chỉ định điều trị phù hợp, không nên tự ý trì hoãn hoặc từ bỏ điều trị chỉ vì đã qua thời điểm 48 giờ.

Oseltamivir (Tamiflu), có tác dụng ức chế quá trình giải phóng virus cúm mới khỏi tế bào nhiễm bệnh

Bên cạnh nguy cơ tổn thương phổi và suy hô hấp, cúm mùa còn có thể gây biến chứng ở nhiều cơ quan khác. BSCKII. Ngô Văn An lưu ý, những tổn thương này có thể ảnh hưởng đến tim mạch, thần kinh, cơ và thận, đòi hỏi người bệnh được theo dõi toàn diện trong quá trình điều trị.

“Về tim mạch, cúm có thể gây viêm cơ tim cấp, viêm màng ngoài tim và làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim cấp. Nguy cơ này có thể tăng gấp 6 lần trong 7 ngày đầu nhiễm bệnh.

Về thần kinh, người bệnh có thể gặp viêm não, viêm màng não cấp, hội chứng Guillain-Barré hoặc bệnh não hoại tử cấp tính (ANE), đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em.

Ngoài ra, virus cúm còn có thể gây viêm cơ, tiêu cơ vân cấp. Khi tế bào cơ bị tổn thương, myoglobin được giải phóng vào máu và có thể gây tổn thương thận cấp, thậm chí dẫn đến suy thận nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời”, bác sĩ An phân tích.

Những biến chứng trên cho thấy cúm mùa cần được nhìn nhận là bệnh lý có khả năng ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, không đơn thuần là tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp. Việc theo dõi diễn tiến và đánh giá toàn diện giúp phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng, từ đó lựa chọn phương án điều trị phù hợp.

Chủ động phòng ngừa cúm mùa và các bệnh do virus hô hấp

Bên cạnh cúm mùa, báo cáo của bác sĩ An cũng cập nhật đặc điểm của một số virus lây truyền qua đường hô hấp thường gặp như virus sởi, rubella, thủy đậu, quai bị và adenovirus. Mỗi tác nhân có đặc điểm lây truyền, thời gian ủ bệnh, biểu hiện lâm sàng và nguy cơ biến chứng riêng.

Trong đó, sởi có khả năng lây lan rất cao, có thể gây viêm phổi, viêm não; rubella đặc biệt nguy hiểm với phụ nữ mang thai do nguy cơ gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi. Thủy đậu có thể dẫn đến bội nhiễm da, viêm phổi, viêm não; quai bị tiềm ẩn biến chứng viêm tinh hoàn, viêm màng não…

“Đối với các bệnh đã có vaccine phòng ngừa, tiêm chủng đầy đủ là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng”, bác sĩ An khẳng định. 

Riêng với cúm mùa, do virus liên tục biến đổi, bác sĩ An khuyến cáo người dân cần tiêm vaccine định kỳ hằng năm theo khuyến cáo, đặc biệt là các nhóm có nguy cơ cao như phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính và nhân viên y tế.

Ngoài tiêm chủng, người dân cần duy trì các biện pháp vệ sinh cá nhân và phòng lây nhiễm như rửa tay thường xuyên, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp hoặc đến nơi đông người, giữ không gian sống thông thoáng và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.

Tiêm vắc xin phòng cúm mang lại hiệu quả cao trong phòng ngừa nguy cơ mắc và hạn chế các biến chứng do bệnh gây ra  

Khi xuất hiện các triệu chứng như sốt, ho, đau họng, đau mỏi cơ, người dân cần theo dõi sức khỏe và thăm khám khi cần thiết. Đặc biệt, các dấu hiệu khó thở, đau tức ngực, sốt cao kéo dài hoặc tình trạng bệnh ngày càng xấu đi là những cảnh báo cần được đánh giá y tế sớm.

Thông qua Hội thảo trực tuyến số 14, MEDLATEC góp phần cập nhật kiến thức chuyên môn về cúm mùa và các virus hô hấp, từ đặc điểm dịch tễ, phương pháp chẩn đoán đến nguyên tắc điều trị và dự phòng. Đây cũng là dịp để đội ngũ y tế trao đổi, cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực nhận diện nguy cơ và tiếp cận người bệnh phù hợp trong mùa cao điểm các bệnh lý hô hấp.