Gánh nặng bệnh lý di truyền và các phương pháp sàng lọc truyền thống 

ThS.BSNT Phạm Minh Đức - Chuyên khoa Di truyền, Trung tâm Xét nghiệm MEDLATEC chia sẻ tại hội thảo trực tuyến số 07

Mở đầu bài báo cáo, ThS.BSNT Phạm Minh Đức cho biết bệnh lý di truyền là một trong những nguyên nhân quan trọng gây dị tật bẩm sinh, chậm phát triển trí tuệ và nhiều hội chứng ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống của trẻ. 

Theo bác sĩ, các bất thường di truyền thường được chia thành 3 cấp độ gồm: 

• Bất thường số lượng nhiễm sắc thể: thừa hoặc thiếu nhiễm sắc thể.  
• Bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể: mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn, chuyển đoạn.  
• Đột biến gen: biến thể trên trình tự ADN (SNV, InDel và các biến thể khác) làm thay đổi cấu trúc hoặc chức năng của gen. 

Bên cạnh yếu tố di truyền, dị tật bẩm sinh còn có thể xuất phát từ các nguyên nhân đa nhân tố, tác động của môi trường trong thai kỳ hoặc những nguyên nhân chưa xác định được. 

Để phát hiện sớm nguy cơ bệnh lý ở thai nhi, hiện nay thai phụ có thể tiếp cận nhiều phương pháp sàng lọc như siêu âm, Double test, Triple test, xét nghiệm NIPT hoặc sàng lọc người lành mang gen thể ẩn. Khi kết quả sàng lọc phát hiện nguy cơ cao, thai phụ sẽ được chỉ định thực hiện các phương pháp chẩn đoán trước sinh như sinh thiết gai rau hoặc chọc ối để xác định chính xác tình trạng của thai nhi. 

Trong nhiều năm qua, các phương pháp sàng lọc truyền thống như Combined test (Double test kết hợp đo khoảng sáng sau gáy), Triple test hay Quadruple test đã được ứng dụng rộng rãi trong thực hành sản khoa. Tuy nhiên, hiệu quả phát hiện vẫn còn những hạn chế nhất định, trong đó Combined test có tỷ lệ phát hiện khoảng 85%, Triple test khoảng 70% và Quadruple test khoảng 76% đối với hội chứng Down. 

Đặc biệt, giá trị tiên đoán dương của các phương pháp sàng lọc truyền thống tương đối thấp. Điều này đồng nghĩa với việc trong số những thai phụ được xếp vào nhóm nguy cơ cao, chỉ một tỷ lệ nhỏ thực sự mang thai nhi mắc bất thường nhiễm sắc thể.  

Dẫn chứng về hạn chế của phương pháp truyền thống, bác sĩ cho biết xét nghiệm combined test có giá trị tiên đoán dương đối với hội chứng Down chỉ khoảng 3-5%. Điều này có nghĩa là: Trong 100 thai phụ được báo là "nguy cơ cao" sau sàng lọc, chỉ khoảng 3-5 người thực sự mang thai nhi mắc bất thường nhiễm sắc thể, 95-97 người còn lại là kết quả dương tính giả.  

Điều này dẫn đến hệ quả nhiều thai phụ lo lắng không cần thiết, tăng nguy cơ tai biến và biến chứng do can thiệp thủ thuật xâm lấn (sinh thiết gai rau, chọc ối) và chi phí không cần thiết.  

Ngoài ra, bác sĩ cho biết thêm, sinh thiết gai rau thường được thực hiện ở giai đoạn 11-13 tuần thai, trong khi chọc ối được chỉ định từ tuần thai thứ 16 trở đi. Mặc dù đây là những phương pháp có giá trị chẩn đoán cao, song vẫn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến thai kỳ do tính chất xâm lấn. Chính vì vậy, việc lựa chọn phương pháp sàng lọc có độ chính xác cao ngay từ đầu là yếu tố quan trọng giúp giảm số lượng thai phụ phải can thiệp không cần thiết. 

NIPT - Bước tiến quan trọng trong sàng lọc trước sinh hiện đại 

Xét nghiệm NIPT - bước tiến mới trong sàng lọc trước sinh

Theo ThS.BSNT Phạm Minh Đức, xét nghiệm NIPT (Non-Invasive Prenatal Testing) được xem là một trong những bước tiến nổi bật của y học bào thai hiện đại. 

Xét nghiệm sử dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) để phân tích ADN tự do của thai nhi có trong máu mẹ. Các đoạn ADN này có nguồn gốc từ bánh rau, xuất hiện từ rất sớm trong thai kỳ và có thể được phát hiện từ tuần thai thứ 7. 

Nhờ ứng dụng công nghệ tiên tiến, NIPT mang lại nhiều ưu điểm vượt trội: 

• Thực hiện từ tuần thai thứ 9; 
• Không xâm lấn, an toàn cho cả mẹ và thai nhi; 
• Quy trình lấy mẫu đơn giản; 
• Độ chính xác cao; 
• Giảm đáng kể các thủ thuật xâm lấn không cần thiết. 

Một trong những điểm nổi bật của NIPT là khả năng phát hiện hiệu quả các bất thường nhiễm sắc thể thường gặp như hội chứng Down (Trisomy 21), Edwards (Trisomy 18), Patau (Trisomy 13) và hơn nữa là các hội chứng liên quan đến bất thường nhiễm sắc thể giới tính (hội chứng Turner, Klinefelter, Jacobs...); các hội chứng liên quan đến bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể, vi mất lặp đoạn như hội chứng DiGeorge, Williams, Prader - Willi... 

Theo các dữ liệu được chia sẻ tại hội thảo, xét nghiệm NIPT có độ nhạy rất cao đặc biệt với các bất thường nhiễm sắc thể phổ biến như hội chứng Down (98,7%), hội chứng Edwards (95,75%), hội chứng Patau (79,41%), đồng thời sở hữu giá trị tiên đoán âm lên tới 99,996%. Điều này giúp giảm tối đa nguy cơ bỏ sót ca bệnh, mang lại sự an tâm cho thai phụ khi nhận kết quả nguy cơ thấp. 

Không chỉ vậy, nhờ giá trị tiên đoán dương vượt trội so với các phương pháp sàng lọc truyền thống, NIPT giúp giảm đáng kể tình trạng dương tính giả. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều thai phụ có thể tránh được các thủ thuật chẩn đoán xâm lấn không cần thiết, qua đó hạn chế nguy cơ biến chứng và giảm áp lực tâm lý trong thai kỳ. 

Báo cáo cũng cập nhật những khuyến nghị mới nhất từ Hiệp hội Di truyền Y học Hoa Kỳ (ACMG) năm 2023. Theo đó, NIPT được khuyến nghị sử dụng thay thế các phương pháp sàng lọc truyền thống trong phát hiện Trisomy 13, 18 và 21 ở cả thai đơn và thai đôi. Đồng thời, NIPT cũng được xem là lựa chọn phù hợp trong sàng lọc bất thường nhiễm sắc thể giới tính và hội chứng vi mất đoạn 22q11.2 (DiGeorge). 

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, quy trình sàng lọc và chẩn đoán trước sinh hiện nay cần được thực hiện một cách toàn diện. Thai phụ có thể thực hiện NIPT từ tuần thai thứ 9 (khuyến nghị thực hiện ở tuần thai 12, sau khi siêu âm thai không phát hiện bất thường), kết hợp với các mốc siêu âm. Trường hợp phát hiện nguy cơ cao sẽ được chỉ định thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán xác định như chọc ối hoặc sinh thiết gai rau để đưa ra kết luận chính xác. 

Mẹ bầu nên biết về một số lưu ý khi thực hiện xét nghiệm NIPT 

Mặc dù được đánh giá là phương pháp sàng lọc trước sinh ưu việt hiện nay, bác sĩ lưu ý rằng NIPT vẫn là xét nghiệm sàng lọc chứ không phải xét nghiệm chẩn đoán. 

Để tối đa hiệu quả sàng lọc, thai phụ cần kết hợp thực hiện xét nghiệm NIPT với siêu âm thai định kỳ theo khuyến cáo của bác sĩ

Do đó, kết quả NIPT nguy cơ cao cần được xác nhận bằng các phương pháp chẩn đoán trước sinh. Ngược lại, kết quả nguy cơ thấp cũng không loại trừ hoàn toàn khả năng thai nhi mắc các dị tật bẩm sinh hoặc các bệnh lý nằm ngoài phạm vi khảo sát của xét nghiệm. 

Bên cạnh đó, dị tật bẩm sinh có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như bất thường nhiễm sắc thể, đột biến gen hoặc các yếu tố môi trường. Vì vậy, để tối ưu hiệu quả sàng lọc, thai phụ cần kết hợp thực hiện xét nghiệm NIPT với siêu âm thai định kỳ theo đúng khuyến cáo của bác sĩ. 

Bác sĩ cũng lưu ý một số yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm như tuổi thai, song thai tiêu biến, bất thường bánh rau, béo phì, sử dụng thuốc chống đông, tiền sử truyền máu, ghép tạng, bệnh tự miễn hoặc ung thư ở mẹ. Do đó, việc khai báo đầy đủ thông tin trước khi thực hiện xét nghiệm có ý nghĩa quan trọng trong đảm bảo độ chính xác của kết quả. 

Một nội dung được đông đảo đại biểu quan tâm tại hội thảo là phần chia sẻ các ca lâm sàng thực tế. Thông qua những trường hợp được tiếp cận và xử trí tại Hệ thống Y tế MEDLATEC, ThS.BSNT Phạm Minh Đức đã phân tích quá trình tư vấn, chỉ định xét nghiệm, đánh giá kết quả NIPT nguy cơ cao và định hướng chẩn đoán xác định. Những kinh nghiệm thực tiễn này giúp các bác sĩ tham dự có thêm góc nhìn chuyên sâu, đồng thời nâng cao khả năng ứng dụng kiến thức vào thực hành lâm sàng hàng ngày. 

Sau 1,5 giờ diễn ra liên tục với nhiều nội dung chuyên môn thiết thực, Hội thảo trực tuyến số 07 "Ứng dụng xét nghiệm NIPT trong thực hành lâm sàng" đã khép lại thành công tốt đẹp. 

Hy vọng rằng những kiến thức cập nhật, các khuyến cáo mới nhất từ các hiệp hội chuyên ngành quốc tế cùng những kinh nghiệm thực tiễn được chia sẻ từ các ca lâm sàng điển hình sẽ giúp các bác sĩ, nhân viên y tế trên cả nước nâng cao năng lực tư vấn, chỉ định và ứng dụng xét nghiệm NIPT trong thực hành lâm sàng, góp phần tối ưu hóa hiệu quả sàng lọc, chẩn đoán trước sinh và quản lý thai kỳ theo hướng cá thể hóa cho từng thai phụ. 

Đồng thời, thông qua chương trình, người dân cũng có thêm những hiểu biết đúng đắn về vai trò của sàng lọc trước sinh trong phát hiện sớm các bất thường di truyền và dị tật bẩm sinh ở thai nhi. Việc chủ động thực hiện các mốc khám thai, siêu âm và xét nghiệm sàng lọc theo khuyến cáo của bác sĩ sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, nâng cao cơ hội sinh ra những em bé khỏe mạnh ngay từ khi chưa chào đời. 

Với 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực xét nghiệm, di truyền, Hệ thống Y tế MEDLATEC hiện là địa chỉ uy tín được đông đảo người dân và các cơ sở y tế tin tưởng lựa chọn trong sàng lọc, chẩn đoán trước sinh và sau sinh. 

Quy tụ đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm lĩnh vực Di truyền học, Sản khoa và sở hữu Trung tâm Xét nghiệm hiện đại bậc nhất cả nước, đạt chuẩn quốc tế ISO 15189:2022 và CAP (Hoa Kỳ); Vì vậy, MEDLATEC có đầy đủ năng lực đáp ứng toàn diện các dịch vụ sàng lọc và chẩn đoán di truyền hiện đại đồng hành cùng mẹ bầu sinh con an toàn, khỏe mạnh như xét nghiệm NIPT, sàng lọc người lành mang gen bệnh, xét nghiệm bệnh đơn gen, xét nghiệm nhiễm sắc thể, xét nghiệm gen chuyên sâu và sàng lọc sơ sinh.