Huyệt Trung quản ở đâu? Vị trí, tác dụng và lưu ý khi bấm huyệt

1. Huyệt Trung quản là gì?

Trung quản là huyệt thứ 12 của mạch Nhâm, đường kinh chạy dọc chính giữa mặt trước cơ thể. Trong hệ thống ký hiệu quốc tế, huyệt mang mã CV12 (Conception Vessel 12), tên tiếng Trung là Zhongwan.

1.1. Ý nghĩa tên gọi

"Trung" nghĩa là ở giữa, còn "quản" chỉ ống, ở đây hàm ý vùng dạ dày. Huyệt nằm khoảng giữa đoạn từ mũi ức xuống rốn, tương ứng với vùng thượng vị, nên có tên gọi như vậy. Trong tài liệu Đông y, huyệt còn được gọi là Thái thương, Trung hoãn, Thượng ký hoặc Vị quản.

1.2. Vai trò trong hệ kinh lạc

Theo Y học cổ truyền, Trung quản là Mộ huyệt của Vị. Mộ huyệt là nơi khí của một tạng phủ tụ lại ở mặt trước ngực bụng, trong trường hợp này là dạ dày. Huyệt đồng thời là Hội huyệt của Phủ, có liên hệ với các phủ rỗng như dạ dày, ruột, túi mật.

Nhờ vai trò này, Trung quản xuất hiện trong nhiều công thức huyệt điều trị các rối loạn tiêu hóa.

2. Vị trí và cách xác định huyệt chính xác

2.1. Vị trí theo chuẩn huyệt vị

Theo mô tả vị trí huyệt chuẩn hóa được dùng trong các nghiên cứu châm cứu, huyệt Trung quản nằm trên đường giữa bụng trên, cách tâm rốn 4 thốn về phía trên.

Thốn là đơn vị đo của Y học cổ truyền, được tính theo tỷ lệ cơ thể của chính người đó. Ở vùng bụng, khoảng cách từ rốn đến khớp ức - mũi kiếm (vị trí tiếp giáp giữa thân xương ức và mỏm mũi kiếm) được quy ước là 8 thốn. Như vậy, huyệt nằm đúng điểm giữa của đoạn này.

Huyệt Trung quản nằm trên đường giữa bụng, cách tâm rốn 4 thốn về phía trên.

2.2. Cách tự xác định huyệt tại nhà

Bạn có thể tìm huyệt theo các bước sau:

• Nằm ngửa thoải mái: hai chân duỗi thẳng hoặc hơi co, thả lỏng cơ bụng.
• Tìm hai mốc: mốc dưới là tâm rốn, mốc trên là khớp ức - mũi kiếm, nằm ở đầu dưới thân xương ức, gần nơi hai bờ sườn gặp nhau. 
• Lấy điểm giữa: điểm chính giữa hai mốc trên đường giữa bụng là vị trí huyệt. Khi ấn vào, một số người có cảm giác tức nhẹ.

Nhiều hướng dẫn ước lượng vị trí huyệt bằng bề ngang ngón tay tính từ rốn. Cách này dễ sai lệch vì kích thước bàn tay mỗi người khác nhau. Lấy điểm giữa rốn và khớp ức - mũi kiếm thường dễ thực hiện và cho kết quả ổn định hơn.

3. Tác dụng của huyệt theo Y học cổ truyền

Theo lý luận Đông y, Trung quản có tác dụng kiện tỳ, hòa vị, điều khí và giáng nghịch. Giáng nghịch là đưa khí đi xuống, giúp giảm các chứng khí đi ngược lên như nôn, nấc. Huyệt thường được dùng trong những trường hợp sau:

• Rối loạn tiêu hóa vùng bụng trên: đau thượng vị, đầy bụng, chướng hơi, ăn chậm tiêu.
• Khí nghịch lên trên: buồn nôn, nôn, ợ hơi, nấc.
• Rối loạn đại tiện: tiêu chảy hoặc táo bón.

Trên thực tế, thầy thuốc hiếm khi dùng Trung quản đơn lẻ. Huyệt thường được phối hợp với Túc tam lý, Nội quan, Thiên khu, Thượng quản hoặc Hạ quản, tùy thể bệnh của từng người.

Một số bài viết cho rằng bấm huyệt này giúp giảm cân, trị béo phì. Hiện chưa có đủ cơ sở để xem đây là một phương pháp kiểm soát cân nặng. Chế độ ăn hợp lý và vận động đều đặn vẫn là nền tảng không thể thay thế.

Theo Y học cổ truyền, huyệt thường được dùng khi đầy bụng, khó tiêu, đau vùng thượng vị.

4. Bằng chứng khoa học hiện nay

Năm 2020, tạp chí Annals of Internal Medicine công bố một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 278 người mắc hội chứng khó chịu sau ăn. Đây là một thể của khó tiêu chức năng, tức tình trạng khó tiêu kéo dài nhưng nội soi không phát hiện tổn thương. Phác đồ châm cứu trong nghiên cứu có sử dụng huyệt Trung quản cùng một số huyệt khác như Túc tam lý, Nội quan, Thiên khu.

Sau 4 tuần với 12 buổi châm, 27,8% người ở nhóm châm cứu hết cả ba triệu chứng chính là đầy bụng sau ăn, chướng bụng trên và nhanh no. Tỷ lệ này ở nhóm châm giả là 17,3%. Nghiên cứu không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng.

Kết quả trên phản ánh hiệu quả của cả công thức huyệt do người có chuyên môn thực hiện. Nghiên cứu không chứng minh riêng tác dụng của việc tự bấm một huyệt tại nhà. Theo Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH, thuộc NIH), cơ chế của châm cứu vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Một phần lợi ích có thể đến từ các yếu tố không đặc hiệu, như kỳ vọng của người bệnh.

5. Cách tác động lên huyệt

5.1. Xoa bấm huyệt tại nhà

Với những khó chịu nhẹ như đầy bụng, chậm tiêu, bạn có thể tự xoa bấm như sau:

• Tư thế: nằm ngửa hoặc ngồi tựa lưng, thả lỏng cơ bụng.
• Cách ấn: dùng đầu ngón tay giữa hoặc ngón cái ấn nhẹ vào huyệt, tăng lực từ từ đến khi có cảm giác tức vừa phải, kết hợp xoa tròn chậm trong vài phút. Không ấn sâu hoặc dùng lực mạnh lên vùng bụng. 
• Thời điểm: nên thực hiện khi bụng không quá no, tránh ngay sau bữa ăn lớn.

Khi bấm huyệt Trung quản, lực ấn nên nhẹ hơn so với các huyệt ở tay chân, vì bên dưới là ổ bụng. Nếu thấy đau tăng hoặc khó chịu, bạn nên dừng lại.

5.2. Châm cứu, cứu ngải tại cơ sở y tế

Châm cứu ở vùng bụng cần người thực hiện có chuyên môn để chọn độ sâu phù hợp với thể trạng từng người. Châm sai kỹ thuật hoặc dùng kim không vô khuẩn có thể gây nhiễm trùng, thậm chí tổn thương cơ quan bên trong. Cứu ngải dùng sức nóng tác động lên huyệt, nên có nguy cơ gây bỏng nếu thực hiện không đúng cách.

Vì vậy, bạn nên châm cứu hoặc cứu ngải tại cơ sở y tế được cấp phép.

6. Lưu ý an toàn và khi nào cần đi khám

6.1. Trường hợp không nên tự bấm huyệt

Một số trường hợp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tác động lên huyệt, bao gồm:

• Đau bụng dữ dội, đột ngột hoặc chưa rõ nguyên nhân: tự xoa bấm có thể làm chậm việc phát hiện bệnh lý cần xử trí sớm. Trường hợp đau dữ dội, đột ngột cần được thăm khám khẩn cấp thay vì tự bấm huyệt.
• Da vùng huyệt bị tổn thương: có vết thương, viêm nhiễm hoặc mới phẫu thuật vùng bụng.
• Phụ nữ mang thai: nên trao đổi với bác sĩ trước khi tác động lên vùng bụng hoặc châm cứu.
• Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: nguy cơ chảy máu, bầm tím khi châm cứu cao hơn.
• Người đặt máy tạo nhịp tim: cần báo cho người thực hiện, vì điện châm có thể ảnh hưởng đến hoạt động của máy.
• Người có thoát vị thành bụng hoặc khối bất thường tại vùng huyệt: không nên tự ấn hoặc xoa bóp trực tiếp lên vùng này khi chưa được bác sĩ đánh giá.

Phụ nữ mang thai nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tác động lên các huyệt vùng bụng.

6.2. Dấu hiệu cần đi khám

Xoa bấm huyệt chỉ là biện pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị. Bạn nên đi khám nếu đau bụng hoặc khó tiêu kéo dài trên 1 tuần, hay tái phát nhiều lần dù đã điều chỉnh ăn uống.

Cần thăm khám sớm khi khó tiêu đi kèm chán ăn, nhanh no dù ăn ít, sụt cân không rõ lý do hoặc sờ thấy khối bất thường ở bụng.

Bạn cần đến cơ sở cấp cứu ngay khi nôn ra máu đỏ tươi hoặc dịch giống bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín. Đau bụng hoặc đau ngực dữ dội xuất hiện đột ngột cũng là dấu hiệu cần cấp cứu. Cảm giác đau thắt, bóp nghẹt ở ngực không phải biểu hiện của khó tiêu thông thường.

Bạn nên đi khám Tiêu hóa nếu khó tiêu kéo dài hoặc kèm sụt cân, chán ăn, đi ngoài phân đen.

Huyệt Trung quản nằm ở điểm giữa đường nối rốn và góc ức sườn, được Y học cổ truyền dùng nhiều trong các chứng đầy bụng, khó tiêu, đau thượng vị. Xoa bấm đúng cách có thể giúp dễ chịu hơn khi khó chịu ở mức nhẹ, nhưng không giúp tìm ra nguyên nhân gây bệnh. Khi triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bạn nên chủ động đi khám.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại đây, người bệnh có thể khám chuyên khoa Tiêu hóa và thực hiện các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh cần thiết để bác sĩ đánh giá nguyên nhân gây triệu chứng. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.