Lỵ Amip - Bệnh lý nhiễm trùng tiêu hóa nguy hiểm không nên chủ quan

1. Lỵ amip là gì và nguyên nhân do đâu? 

Bệnh lỵ amip (tên khoa học là Amebiasis) là tình trạng nhiễm trùng ở đường ruột do ký sinh trùng đơn bào có tên Entamoeba histolytica gây ra. Khi xâm nhập vào cơ thể, loài ký sinh trùng này không chỉ cư trú trong lòng đại tràng mà còn có khả năng tiết ra các enzym làm tổn thương, hoại tử niêm mạc ruột, tạo thành các vết loét sâu.

Lỵ amip là loại bệnh do ký sinh trùng amip gây nên nhiễm trùng đường ruột 

1.1. Các hình thái của amip gây bệnh 

Trong tự nhiên và cơ thể người, ký sinh trùng amip tồn tại dưới hai dạng chính:

• Thể bào nang (Dạng kén): Đây là dạng amip có lớp vỏ rất dày, thích nghi tốt với môi trường bên ngoài (tồn tại được nhiều tuần trong nước bẩn hoặc đất ẩm). Bào nang là hình thái trung gian trực tiếp lây truyền bệnh từ người này sang người khác qua đường ăn uống.
• Thể hoạt động (Dạng ăn hồng cầu): Khi bào nang đi qua dạ dày vào đến đại tràng, lớp vỏ sẽ nứt ra giải phóng thể hoạt động. Dạng này sẽ bám vào niêm mạc ruột, ăn hồng cầu, nhân lên và tiết ra độc tố phá hủy mô ruột.

1.2. Con đường lây truyền của lỵ amip 

Bệnh này lây truyền chủ yếu qua con đường phân - miệng. Mầm bệnh từ phân của người nhiễm trùng sẽ phát tán ra môi trường và xâm nhập vào người khỏe mạnh thông qua: nguồn nước bẩn, thực phẩm mất vệ sinh, vật trung gian truyền bệnh như ruồi, nhặng, gián,… Đặc biệt, thói quen vệ sinh kém cũng là một trong những con đường lây nhiễm dễ gặp. 

Một điều cần lưu ý là không phải ai nhiễm amip cũng có triệu chứng. Nhiều người mang ký sinh trùng trong ruột (còn gọi là "người lành mang trùng") vẫn khỏe mạnh bình thường nhưng liên tục đào thải bào nang qua phân, trở thành nguồn lây âm thầm cho người xung quanh. Vì vậy, xét nghiệm phân định kỳ cho người chế biến thực phẩm ở vùng có dịch là biện pháp phòng ngừa quan trọng.

Ngoài ra, một số nhóm có nguy cơ nhiễm bệnh và diễn tiến nặng hơn như: người đi du lịch hoặc mới di cư từ vùng dịch tễ về (Đông Nam Á, châu Phi, Trung - Nam Mỹ), người quan hệ tình dục qua đường hậu môn - miệng, người suy giảm miễn dịch (nhiễm HIV, dùng corticosteroid kéo dài) và người sống trong khu tập thể đông đúc, điều kiện vệ sinh kém. 

2. Các triệu chứng nhận biết bệnh lỵ amip

Bệnh có thời gian ủ bệnh khá dài, thường kéo dài từ 1 đến 4 tuần (đôi khi có thể vài tháng) kể từ khi bào nang xâm nhập vào cơ thể. Tùy thuộc vào sức đề kháng của người bệnh và số lượng ký sinh trùng, bệnh sẽ biểu hiện dưới hai dạng chính: lỵ amip cấp tính và lỵ amip mạn tính.

2.1. Triệu chứng lỵ amip cấp tính (Thể ruột) 

Đây là dạng bệnh hay gặp nhất khi amip tấn công vào niêm mạc đại tràng, tạo nên "hội chứng lỵ" đặc trưng với các biểu hiện:

• Đau bụng quặn từng cơn: Bệnh nhân bị đau quặn bụng dưới, đau dọc theo khung đại tràng (đặc biệt là vùng hố chậu phải). Cơn đau xuất hiện dồn dập rải rác trong ngày.
• Mót rặn liên tục: Mỗi khi cơn đau quặn xuất hiện, người bệnh lại cảm thấy buồn đi ngoài dữ dội. Sau khi đi xong vẫn cảm thấy chưa hết phân và muốn đi tiếp.
• Đi ngoài phân nhầy máu: Đây là dấu hiệu điển hình nhất của bệnh lỵ do amip. Người bệnh đi tiêu nhiều lần trong ngày (từ 5 đến 15 lần), phân rất ít nhưng chứa nhiều chất nhầy giống như mũi dãi, lẫn với máu tươi hoặc máu màu nâu xám.
• Thường không sốt: Khác với bệnh lỵ trực trùng do vi khuẩn (thường khiến người bệnh sốt cao rầm rộ), bệnh nhân nhiễm amip thuần túy thường không sốt hoặc chỉ sốt nhẹ, thể trạng ít bị nhiễm độc trong giai đoạn đầu.

Đau bụng đi ngoài nhiều lần trong ngày là triệu chứng điển hình do amip gây ra

2.2. Triệu chứng lỵ amip mạn tính 

Nếu đợt cấp tính không được điều trị dứt điểm, ký sinh trùng sẽ tiếp tục tồn tại dai dẳng trong đại tràng và chuyển sang thể mạn tính:

• Bệnh nhân chịu đựng các cơn Đau bụng râm râm kéo dài, chướng bụng, đầy hơi.
• Rối loạn tiêu hóa thất thường, tiêu chảy kéo dài xen kẽ với những đợt táo bón.
• Đi ngoài phân có nhầy nhưng ít thấy máu.
• Cơ thể suy nhược, sụt cân, xanh xao, mệt mỏi dai dẳng do ruột giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng.

3. Các biến chứng thường gặp nếu không chẩn đoán và điều trị sớm

Nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng thuốc, bệnh này hoàn toàn có thể chữa khỏi. Tuy nhiên, nếu chủ quan để bệnh kéo dài, amip có thể đục thủng thành ruột hoặc đi theo đường máu đến các cơ quan khác, gây ra những biến chứng rất nguy hiểm:

3.1. Biến chứng tại đường ruột 

Đây là biến chứng dễ thấy nhất do ký sinh trùng amip gây nên, có thể gây thủng ruột và viêm phúc mạc. Các vết loét do amip ăn sâu qua lớp cơ đại tràng gây thủng ruột. Dịch phân tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc cấp tính, nguy cơ tử vong rất cao nếu không phẫu thuật kịp thời.

Thể nặng nhất của tổn thương đại tràng được gọi là viêm đại tràng tối cấp, dù hiếm gặp (ít hơn 0,5% ca bệnh) nhưng tỷ lệ tử vong có thể lên tới khoảng 40% nếu không được can thiệp kịp thời. 

Ngoài ra, Amip ăn thủng các mạch máu lớn ở thành ruột gây chảy máu ào ạt ra ngoài theo đường hậu môn, gây ra xuất huyết tiêu hóa nặng. 

Vị trí tổn thương mạn tính ở đại tràng, mô xơ phát triển tạo thành khối u dạng viêm. Khối u này có thể làm hẹp lòng ruột, gây ra tình trạng tắc ruột giống như ung thư đại tràng.

3.2. Biến chứng ngoài đường ruột (Biến chứng xa) 

Khi amip ăn sâu vào các mao mạch ở đại tràng, chúng sẽ theo dòng máu di chuyển đến các cơ quan khác trong cơ thể. Vì thế, các biến chứng xa ngoài đường ruột cũng sẽ gặp phải như áp xe gan do amip. Đây là biến chứng ngoài ruột phổ biến và nguy hiểm nhất. 

Bệnh nhân có biểu hiện sốt cao, đau hạ sườn phải và gan to ranh giới rõ. Nếu ổ áp xe gan bị vỡ có thể tràn vào màng phổi, màng tim hoặc ổ bụng. Ngoài ra, áp xe phổi, màng phổi và áp xe não cũng là một trong những biến chứng của lỵ amip gây nên.

4. Phương pháp chẩn đoán và điều trị theo phác đồ y tế

Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ nhiễm lỵ amip, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và làm các xét nghiệm chuyên khoa. 

4.1. Chẩn đoán bệnh lỵ amip 

Bác sĩ sẽ kết hợp giữa biểu hiện lâm sàng và các kỹ thuật cận lâm sàng sau:

• Soi phân tươi tìm amip: Lấy mẫu phân nhầy máu soi dưới kính hiển vi để tìm thể hoạt động ăn hồng cầu của Entamoeba histolytica. Đây là xét nghiệm sàng lọc ban đầu với ưu điểm nhanh, chi phí thấp, tuy nhiên độ nhạy không cao (dưới 60%) và không phân biệt được Entamoeba histolytica gây bệnh với các loài amip không gây bệnh khác mà có hình dạng tương tự.
• Xét nghiệm PCR phân hoặc kháng nguyên phân: Hiện được xem là tiêu chuẩn vàng để xác định bệnh nhờ độ nhạy và độ đặc hiệu cao (PCR đạt 92 - 100%), đồng thời phân biệt chính xác các chủng amip gây bệnh. Xét nghiệm này nên được ưu tiên thực hiện tại cơ sở y tế có điều kiện. 
• Xét nghiệm huyết thanh học: Tìm kháng thể chống amip trong máu (rất có giá trị đối với các ca lỵ amip ngoài ruột như áp xe gan).
• Nội soi đại tràng: Nhằm quan sát trực tiếp các vết loét hình "đui đèn" (đặc trưng của amip) trên niêm mạc ruột và lấy bệnh phẩm làm sinh thiết.
• Chẩn đoán hình ảnh (Siêu âm, CT-scanner): Áp dụng khi nghi ngờ có biến chứng áp xe gan, áp xe phổi hay u amip. Siêu âm là phương tiện được ưu tiên hàng đầu (tiêu chuẩn vàng) để phát hiện áp xe gan do amip. 

Người bệnh có thể sẽ được nội soi đại tràng để chẩn đoán bệnh

4.2. Điều trị bệnh lỵ amip theo phác đồ y tế

Nguyên tắc điều trị amip xâm lấn cần phối hợp 2 nhóm thuốc, do bác sĩ chỉ định và theo dõi:

• Thuốc diệt amip tại mô (như metronidazole, tinidazole): Có tác dụng tiêu diệt thể hoạt động đã xâm nhập vào thành ruột hoặc các cơ quan khác (như gan, phổi...) và giúp cải thiện nhanh triệu chứng.
• Thuốc diệt amip trong lòng ruột (như paromomycin, diloxanide furoate): Dùng nối tiếp ngay sau đợt thuốc diệt amip tại mô, vì nhóm thuốc trên không có tác dụng tiêu diệt bào nang còn tồn tại trong lòng ruột. Nếu bỏ qua bước này, bào nang sót lại có thể khiến bệnh tái phát hoặc chuyển sang mạn tính. Đồng thời người bệnh vẫn tiếp tục đào thải mầm bệnh ra môi trường dù đã hết triệu chứng.

Người bệnh không nên tự ý mua thuốc hoặc ngừng thuốc sớm khi thấy đỡ triệu chứng, vì đây là nguyên nhân phổ biến khiến bệnh dễ tái phát. Bên cạnh thuốc diệt amip, người bệnh cũng sẽ được kê dung dịch Oresol bù nước và điện giải, thuốc giảm đau và bổ sung men vi sinh để hỗ trợ khôi phục hệ vi sinh đường ruột. 

5. Biện pháp phòng ngừa bệnh lỵ amip hiệu quả

Do lỵ amip lây truyền chủ yếu qua đường ăn uống, việc thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và vệ sinh cá nhân là yếu tố then chốt giúp ngăn ngừa bệnh lý này:

• Tuyệt đối không uống nước bẩn, nước mát chưa đun sôi. Không ăn rau sống, gỏi cá, tiết canh hay các thực phẩm không rõ nguồn gốc.
• Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trước khi ăn, trước khi chế biến thức ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Đậy lồng bàn hoặc cất giữ thức ăn trong tủ lạnh để tránh ruồi, nhặng, gián,... bám vào truyền mầm bệnh.
• Bảo vệ nguồn nước sinh hoạt gia đình, không xả rác thải hay phân trực tiếp ra sông, hồ, giếng nước. Sử dụng nhà vệ sinh tự hoại đạt tiêu chuẩn, không dùng phân tươi để bón cho cây trồng hoặc rau màu.

Bệnh lỵ amip hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa khỏi dứt điểm nếu người bệnh chủ động thăm khám ngay từ những dấu hiệu nghi ngờ ban đầu như đau bụng, mót rặn và đi ngoài phân nhầy máu,... Một địa chỉ y tế bạn có thể tham khảo và lựa chọn là chuyên khoa Tiêu hóa thuộc Hệ thống Y tế MEDLATEC. Để đặt lịch khám tại MEDLATEC, Quý khách vui lòng liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 để được hỗ trợ chi tiết hơn.