Mất ngủ thường xuyên cảnh báo bệnh gì và giải pháp khắc phục

1. Mất ngủ thường xuyên là bệnh gì dưới góc nhìn của chuyên gia y tế

Để hiểu rõ hiện tượng Mất ngủ thường xuyên, trước hết chúng ta cần hiểu rõ định nghĩa của vấn đề này theo tiêu chuẩn y khoa: 

Mất ngủ là một dạng rối loạn giấc ngủ đặc trưng bởi các biểu hiện như khó đi vào giấc ngủ, giấc ngủ chập chờn, hay tỉnh giấc giữa đêm và khó ngủ lại, hoặc thức dậy quá sớm gây đến mệt mỏi, ảnh hưởng đến sinh hoạt ngày hôm sau. .

Theo tiêu chuẩn y khoa, tình trạng này được chia thành hai nhóm chính dựa trên thời gian kéo dài:

– Mất ngủ cấp tính: Xảy ra tạm thời trong thời gian ngắn (vài ngày đến vài tuần), thường xuất hiện do áp lực công việc, biến cố tâm lý, thay đổi múi giờ hoặc môi trường sống.

– Mất ngủ mạn tính (mất ngủ thường xuyên): Tình trạng rối loạn giấc ngủ diễn ra ít nhất 3 đêm mỗi tuần và kéo dài liên tục từ 1 tháng trở lên (theo tiêu chuẩn DSM-5 hoặc ICD-10/ICD-11 là từ 3 tháng trở lên). Lúc này, mất ngủ không còn là một triệu chứng bộc phát mà đã trở thành một bệnh lý rối loạn giấc ngủ mạn tính cần có sự can thiệp y khoa.

Tình trạng này gây ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất làm việc, trí nhớ, tâm trạng và chất lượng cuộc sống hàng ngày của người bệnh.

Mất ngủ thường xuyên ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống hàng ngày

2. Các nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng mất ngủ thường xuyên

Bên cạnh khái niệm Mất ngủ thường xuyên, việc xác định đúng căn nguyên gốc rễ là chìa khóa vàng giúp các bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả cho từng bệnh nhân.

Có rất nhiều yếu tố kết hợp tạo nên chuỗi rối loạn giấc ngủ dai dẳng này, bao gồm:

2.1. Các bệnh lý thực chứng trong cơ thể

– Bệnh lý thần kinh: Sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, Alzheimer, tai biến mạch máu não hoặc chứng đau đầu mạn tính khiến hệ thần kinh mất cân bằng.

– Bệnh lý tim mạch: Suy tim, bệnh mạch vành, tăng huyết áp thường gây ra cảm giác hồi hộp, khó thở khi nằm phẳng, dẫn đến thức giấc giữa đêm.

– Bệnh lý hô hấp: Hội chứng ngưng thở khi ngủ (OSA), bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen suyễn gây ra các đợt thiếu oxy não cấp tính, làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ sâu.

– Bệnh lý xương khớp và tiêu hóa: Viêm khớp, thoái hóa cột sống gây đau nhức về đêm, hoặc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) gây ợ nóng, rát ngực khi nằm down.

– Rối loạn nội tiết và chuyển hóa: Đái tháo đường (gây tiểu đêm nhiều lần), cường giáp, hoặc sự sụt giảm nội tiết tố nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh.

2.2. Yếu tố tâm lý và tâm thần

– Căng thẳng, stress kéo dài: Áp lực từ công việc, tài chính hay mối quan hệ khiến não bộ liên tục tiết ra cortisol và adrenaline – các hormone giữ cơ thể trong trạng thái chiến đấu hoặc bỏ chạy, cản trở sự tiết melatonin gây buồn ngủ.

Stress kéo dài cũng là nguyên nhân gây mất ngủ

– Rối loạn lo âu và trầm cảm: Đây là hai bệnh lý tâm thần phổ biến nhất đi kèm với rối loạn giấc ngủ. Người bệnh thường rơi vào vòng lặp: lo âu gây Mất ngủ, và mất ngủ lại làm trầm trọng thêm tình trạng lo âu, trầm cảm.

2.4. Thói quen sinh hoạt và tác động môi trường

– Vệ sinh giấc ngủ kém: Sử dụng điện thoại, máy tính, tivi ngay trước khi đi ngủ. Ánh sáng xanh từ các thiết bị này ức chế tuyến tùng sản xuất melatonin – hormone điều hòa nhịp sinh học tự nhiên.

– Lạm dụng chất kích thích: Trà đậm, cà phê, nước tăng lực, thuốc lá chứa caffeine và nicotine kích thích thần kinh. Sử dụng rượu bia tuy gây buồn ngủ nhanh nhưng lại làm gián đoạn các giai đoạn ngủ sâu (REM).

– Ăn quá no hoặc vận động mạnh vào buổi tối: Ăn đêm gây áp lực cho hệ tiêu hóa, trong khi tập thể thao cường độ cao trước giờ ngủ làm tăng nhịp tim và nhiệt độ cơ thể, khiến khó thả lỏng.

– Lịch trình sinh hoạt thất thường: Làm việc theo ca đêm, thường xuyên di chuyển qua các múi giờ khác nhau khiến đồng hồ sinh học bị đảo lộn hoàn toàn.

3. Bị mất ngủ thường xuyên ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào

Thấu hiểu mất ngủ thường xuyên mang lại những tác hại gì sẽ giúp người bệnh từ bỏ tâm lý chủ quan, tránh để tình trạng này bào mòn thể chất và tinh thần theo thời gian.

Nhiều nghiên cứu y khoa tại các viện trung ương đã chứng minh, thiếu ngủ mạn tính giống như một loại độc tố thầm lặng tàn phá mọi cơ quan trong cơ thể:

– Suy giảm chức năng não bộ và trí nhớ: Giấc ngủ là thời điểm não bộ quét sạch các chất thải chuyển hóa và củng cố ký ức. Thiếu ngủ kéo dài làm suy giảm tế bào thần kinh, gây mất tập trung, giảm khả năng quyết định.

– Tăng nguy cơ đột quỵ và bệnh tim mạch: Mất ngủ làm kích thích hệ thần kinh giao cảm, gây tăng huyết áp, tăng nhịp tim và thúc đẩy phản ứng viêm trong mạch máu. Người mất ngủ mạn tính có nguy cơ đột quỵ và đột tử do cơ tim cao gấp 2 – 3 lần người bình thường.

– Rối loạn chuyển hóa và gây béo phì: Thiếu ngủ làm mất cân bằng hai hormone kiểm soát cảm giác thèm ăn là ghrelin (tăng lên) và leptin (giảm đi), khiến người bệnh thèm ăn đồ ngọt, đồ béo. Đồng thời, mất ngủ làm giảm độ nhạy insulin, gia tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2.

– Suy giảm hệ miễn dịch: Trong khi ngủ, cơ thể giải phóng các cytokine – một loại protein giúp chống lại nhiễm trùng và viêm nhiễm. Mất ngủ làm suy giảm khả năng sản xuất cytokine, khiến cơ thể dễ bị tấn công bởi vi rút, vi khuẩn.

– Tàn phá làn da và nhan sắc: Thiếu ngủ cản trở quá trình tái tạo tế bào da, làm sụt giảm collagen, xuất hiện quầng thâm mắt, nếp nhăn và khiến da bị sạm màu, nhanh lão hóa.

– Tăng nguy cơ trầm cảm và tai nạn: Giấc ngủ chập chờn khiến cảm xúc trở nên thất thường, dễ cáu gắt, hoang tưởng và dẫn đến trầm cảm. Ngoài ra, tình trạng ngủ gật khi lái xe hay vận hành máy móc là nguyên nhân của hàng ngàn vụ tai nạn nghiêm trọng mỗi năm.

4. Các phương pháp chẩn đoán tình trạng mất ngủ thường xuyên hiện nay

Khi đi khám do mất ngủ thường xuyên, người bệnh sẽ được các bác sĩ thăm khám toàn diện để xác định chính xác nguyên nhân thực thể hay tâm lý đang chi phối.

Quy trình khám và chẩn đoán tại các cơ sở y tế uy tín bao gồm các bước:

– Khai thác tiền sử lâm sàng và nhật ký giấc ngủ: Bác sĩ sẽ đặt các câu hỏi về thói quen sinh hoạt, thời gian ngủ, số lần thức giấc, các loại thuốc đang sử dụng và bảng câu hỏi đánh giá chỉ số chất lượng giấc ngủ (như chỉ số PSQI hoặc ISI).

Mất ngủ kéo dài người bệnh nên đi thăm khám bác sĩ để được điều trị

– Đo đa hình giấc ngủ (Polysomnography - PSG): Đây là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán các rối loạn giấc ngủ. Bệnh nhân sẽ ngủ lại phòng lab một đêm để máy ghi lại sóng não, nồng độ oxy trong máu, nhịp tim, nhịp thở, chuyển động mắt và cơ thể. Phương pháp này giúp phát hiện chính xác chứng ngưng thở khi ngủ hay hội chứng chân không nghỉ.

– Đo đa hình hô hấp (Sleep Apnea Screening): Áp dụng khi nghi ngờ bệnh nhân mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ do béo phì hoặc ngáy to.

– Xét nghiệm cận lâm sàng bổ sung: Xét nghiệm công thức máu, kiểm tra chức năng tuyến giáp (FT3, FT4, TSH), định lượng đường huyết, điện tâm đồ, chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc cắt vi tính (CT) scanner não nhằm loại trừ các tổn thương thực thể.

5. Các phương pháp điều trị mất ngủ thường xuyên hiệu quả và an toàn

Sau khi đã làm rõ mất ngủ thường xuyên xuất phát từ đâu, việc tuân thủ phác đồ điều trị đa mô thức sẽ giúp người bệnh khôi phục lại nhịp sinh học tự nhiên.

Y học hiện đại ưu tiên kết hợp giữa điều trị không dùng thuốc và dùng thuốc theo chỉ định nghiêm ngặt:

5.1. Liệu pháp tâm lý và hành vi (CBT-I)

Đây là phương pháp điều trị hàng đầu được các tổ chức y tế quốc tế khuyến cáo cho bệnh nhân mất ngủ mạn tính, mang lại hiệu quả bền vững mà không gây phụ thuộc:

– Liệu pháp kiểm soát kích thích: Chỉ nằm trên giường khi thực sự buồn ngủ. Nếu sau 20 phút không ngủ được, hãy rời khỏi giường sang phòng khác làm việc nhẹ nhàng (đọc sách, nghe nhạc) cho đến khi buồn ngủ mới quay lại. Giường chỉ dành cho việc ngủ và sinh hoạt vợ chồng.

– Liệu pháp hạn chế thời gian nằm giường: Giảm thời gian nằm trằn trọc trên giường để tăng hiệu suất giấc ngủ thực sự.

– Tái cấu trúc nhận thức: Giải tỏa những lo âu, áp lực quá mức về việc "phải ngủ đủ 8 tiếng", giúp tâm lý thoải mái hơn khi bước vào phòng ngủ.

5.2. Điều trị nội khoa theo chỉ định của bác sĩ

– Thuốc kê đơn: Các nhóm thuốc hỗ trợ ngủ (như Benzodiazepines, Non-benzodiazepines, thuốc kháng histamine thế hệ cũ, thuốc chống trầm cảm liều thấp, hoặc chất điều hòa thụ thể melatonin) có thể được bác sĩ chỉ định trong thời gian ngắn (từ 1 đến 4 tuần).

– Lưu ý quan trọng: Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua thuốc ngủ, thuốc an thần để uống. Việc lạm dụng thuốc ngủ có thể dẫn đến hiện tượng nhờn thuốc, nghiện thuốc, suy giảm trí nhớ nghiêm trọng và làm tình trạng mất ngủ trở nên tồi tệ hơn khi ngừng thuốc.

5.3. Cải thiện giấc ngủ

Để xây dựng một không gian để dễ đi vào giấc ngủ hơn, bạn nên thiết lập ngay các nguyên tắc vàng sau:

– Duy trì khung giờ ngủ cố định: Đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày, kể cả vào ngày cuối tuần hay lễ tết. Thói quen này giúp củng cố đồng hồ sinh học tự nhiên của cơ thể.

– Tạo không gian phòng ngủ lý tưởng: Giữ phòng ngủ luôn tối, yên tĩnh, thông thoáng và duy trì nhiệt độ mát mẻ (khoảng 24 – 26 độ C). Chọn đệm, gối có độ đàn hồi tốt, nâng đỡ cột sống cổ thích hợp.

– Thực hiện quy tắc tắt thiết bị điện tử: Ngừng sử dụng điện thoại, máy tính, tivi ít nhất 60 phút trước khi đi ngủ. Thay vào đó, bạn có thể đọc một cuốn sách giấy, ngâm chân bằng nước ấm, hoặc nghe nhạc không lời nhẹ nhàng.

– Xây dựng chế độ ăn uống và vận động lành mạnh: Không uống cà phê, trà đậm sau 3 giờ chiều. Hạn chế ăn quá no hoặc uống nhiều nước vào buổi tối. Tập thể dục đều đặn 30 phút mỗi ngày (đi bộ, yoga, bơi lội) nhưng nên kết thúc trước giờ đi ngủ ít nhất 3 tiếng.

– Thả lỏng tinh thần: Áp dụng các bài tập hít thở sâu (như phương pháp hít thở 4-7-8), thiền định hoặc tập giãn cơ thụ động để giải tỏa mọi căng thẳng tích tụ sau một ngày làm việc dài.

Nếu áp dụng các phương pháp cải thiện giấc ngủ nhưng không hiệu quả kèm theo tình trạng rối loạn giấc ngủ diễn ra kéo dài trên 2 tuần, khiến bạn luôn mệt mỏi, ngủ gật ban ngày, giảm trí nhớ hoặc xuất hiện kèm các triệu chứng như đau ngực, khó thở, hoang tưởng, bạn hãy đến ngay các cơ sở y tế uy tín có chuyên khoa Thần kinh để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời.

Để đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa Thần kinh của Hệ thống Y tế MEDLATEC, quý khách hàng liên hệ Tổng đài 1900 56 56 56.