1. Giải đáp dưới góc độ khoa học: HIV từ đâu ra?

Các nghiên cứu chuyên sâu về di truyền học phân tử và dịch tễ học của các tổ chức y tế lớn trên thế giới đã khẳng định một sự thật khoa học: HIV có nguồn gốc từ tự nhiên, bắt nguồn từ các loài linh trưởng hoang dã tại châu Phi.

Các nhà khoa học đã tìm thấy một loại virus có cấu trúc gen tương đồng đến hơn 90% với HIV, được gọi là SIV (Simian Immunodeficiency Virus - Virus suy giảm miễn dịch ở khỉ hay linh trưởng). Loại virus này ký sinh tự nhiên trên cơ thể của các loài tinh tinh hoang dã (đối với chủng HIV-1) và loài khỉ Sooty Mangabey (đối với chủng HIV-2) sinh sống tại các khu rừng rậm thuộc vùng Tây và Trung Phi.

Đi tìm nguồn gốc HIV từ đâu ra theo bằng chứng khoa học

Sự lây truyền từ động vật sang con người được xác định diễn ra vào khoảng những thập niên đầu của thế kỷ 20 (ước tính khoảng những năm 1920). Trong giai đoạn này, hoạt động săn bắn thú rừng để lấy thịt diễn ra rất phổ biến tại khu vực Trung Phi, đặc biệt là quanh vùng Kinshasa thuộc nước Cộng hòa Dân chủ Congo ngày nay. 

Trong quá trình giết mổ, xẻ thịt hoặc chế biến thịt tinh tinh bị nhiễm virus SIV, máu của động vật đã vô tình tiếp xúc trực tiếp với các vết xước, vết thương hở hoặc niêm mạc của người thợ săn. Khi đi vào cơ thể người, virus SIV đã trải qua những chu kỳ đột biến gen mạnh mẽ để thích nghi với hệ miễn dịch của con người, biến đổi thành loại virus mới mang tên HIV. Từ các bộ lạc hẻo lánh, virus bắt đầu âm thầm phát tán ra khắp thế giới và chính thức bùng nổ, được y học ghi nhận ca bệnh lâm sàng đầu tiên tại Mỹ vào năm 1981.

2. Các chủng HIV phổ biến hiện nay

Trải qua quá trình tiến hóa và thích nghi trên cơ thể con người, virus HIV được phân tách thành hai chủng chính với các đặc tính sinh học và bản đồ dịch tễ học hoàn toàn khác nhau.

2.1. Chủng HIV-1

Đây là chủng virus phổ biến nhất và là nguyên nhân chính gây ra đại dịch toàn cầu. HIV-1 chiếm tới hơn 95% tổng số ca nhiễm trên toàn thế giới. Chủng này có độc lực mạnh, tốc độ nhân lên trong tế bào bạch cầu nhanh, dẫn đến khả năng tàn phá hệ miễn dịch nhanh chóng và rất dễ lây truyền từ người này sang người khác qua các con đường tiếp xúc thông thường. 

HIV-1 được chia nhỏ thành nhiều nhóm (M, N, O, P), trong đó nhóm M là nguồn cơn của đại đa số các ca bệnh toàn cầu.

Hiện nay có 2 chủng HIV phổ biến đã được tìm thấy

2.2. Chủng HIV-2

Chủng virus này có tính chất khu trú địa lý rất cao, chủ yếu xuất hiện tại khu vực các quốc gia thuộc vùng Tây Phi và hiếm khi lan rộng ra các châu lục khác. So với HIV-1, chủng HIV-2 có độc lực yếu hơn rất nhiều, tốc độ hủy hoại hệ thống tế bào miễn dịch diễn ra chậm chạp, thời gian ủ bệnh kéo dài và khả năng lây truyền qua đường tình dục hay từ mẹ sang con cũng thấp hơn đáng kể. Người nhiễm HIV-2 thường có thời gian sống không triệu chứng lâu hơn trước khi tiến triển sang giai đoạn AIDS.

3. Con đường lây nhiễm thực tế và các biện pháp bảo vệ bản thân cần biết

Hiểu rõ HIV từ đâu ra và cách thức vận hành của nó giúp y học hiện đại định hình chính xác các con đường lây truyền để đưa ra các khuyến cáo phòng ngừa hiệu quả.

Virus HIV có thể lây lan qua 3 con đường chính, cụ thể:

• Đường máu: Lây truyền qua việc dùng chung bơm kim tiêm (đặc biệt là đối tượng tiêm chích ma túy), sử dụng chung các dụng cụ y tế hoặc dụng cụ xăm trổ không được tiệt trùng đúng cách, hoặc tiếp xúc trực tiếp máu của người bệnh với vết thương hở của mình.
• Đường quan hệ tình dục không an toàn: Giao hợp không có biện pháp bảo vệ (không dùng bao cao su) qua đường âm đạo, đường hậu môn hoặc đường miệng với người nhiễm HIV. Niêm mạc cơ quan sinh dục và hậu môn rất mỏng, dễ bị tổn thương vi mô, tạo điều kiện cho virus trong tinh dịch hoặc dịch âm đạo xâm nhập vào máu.
• Đường truyền từ mẹ sang con: Người mẹ nhiễm HIV có thể truyền virus sang cho con trong quá trình mang thai (qua bánh nhau), trong quá trình chuyển dạ (tiếp xúc dịch âm đạo và máu) hoặc trong quá trình cho con bú (qua sữa mẹ).

Hiểu về các con đường lây truyền HIV để có cách phòng ngừa hiệu quả

Để chủ động bảo vệ bản thân, bạn cần nắm được các biện pháp phòng ngừa hiệu quả, đó là:

• Sử dụng bao cao su đúng cách trong mọi mối quan hệ tình dục. 
• Sử dụng bơm kim tiêm vô trùng. 
• Điều trị dự phòng trước phơi nhiễm bằng đường uống hằng ngày cho những đối tượng có nguy cơ cao, hoặc điều trị dự phòng sau phơi nhiễm trong các tình huống khẩn cấp.

4. Không may bị nhiễm virus HIV, việc cấp thiết cần làm là gì?

Nếu bạn vô tình rơi vào tình huống nghi ngờ phơi nhiễm hoặc nhận kết quả xét nghiệm dương tính với HIV, việc giữ bình tĩnh và lập tức thực hiện các bước can thiệp y khoa dưới đây là rất quan trọng:

4.1. Tiếp cận điều trị phơi nhiễm khẩn cấp trong "giờ vàng"

Nếu bạn vừa có hành vi nguy cơ cao (như rách bao cao su khi quan hệ với người không rõ lịch sử dịch tễ, bị kim tiêm đâm phải) trong vòng 72 giờ, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn về phác đồ dự phòng phơi nhiễm. Đây là phác đồ sử dụng thuốc kháng virus trong vòng 28 ngày liên tục.

Thuốc phải được uống càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ đầu tiên, giúp ngăn chặn virus HIV bám rễ và nhân bản vào hệ tuần hoàn với tỷ lệ thành công lên tới hơn 95%. Sau 72 giờ, thuốc sẽ không còn tác dụng hiệu quả.

72h đầu là giờ vàng trong điều trị phơi nhiễm khẩn cấp

4.2. Tiếp cận điều trị ngay khi có kết quả khẳng định

Đối với những người đã nhiễm bệnh, việc bắt đầu điều trị bằng thuốc kháng virus càng sớm càng tốt là điều bắt buộc. Nhiều người khi nhận được kết quả khẳng định lại vô cùng băn khoăn và tìm cách chối bỏ kết quả. Điều này chỉ gây hại cho bản thân chứ không hề làm giảm quá trình sinh sôi của virus trong cơ thể.

Một tín hiệu đáng mừng là khi người bệnh tuân thủ điều trị nghiêm ngặt và đạt được trạng thái không lây truyền qua đường tình dục thì các chị em phụ nữ nhiễm HIV vẫn có thể mang thai và sinh con khỏe mạnh.

Tiếp nhận điều trị giúp bạn kéo dài sự sống, thậm chí có thể sinh hoạt như một người bình thường

Hy vọng bài viết đã giúp bạn giải đáp câu hỏi HIV từ đâu ra, các chủng phổ biến, con đường lây nhiễm, cách phòng ngừa cũng như hướng ứng phó khi có nghi ngờ và khẳng định nhiễm HIV. Việc có kiến thức đúng đắn, chủ động thực hiện xét nghiệm để phát hiện sớm và can thiệp kịp thời sẽ giúp chúng ta an tâm hơn cũng như có biện pháp xử lý hợp lý, giảm thiểu các rủi ro không đáng có. Nếu có nhu cầu đặt lịch khám, xét nghiệm hoặc tư vấn thêm, Quý khách có thể liên hệ với Hệ thống Y tế MEDLATEC qua hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ (mọi thông tin cam kết bảo mật 100%).