1. Băng phiến là gì? Phân loại băng phiến

Băng phiến là một chất rắn kết tinh màu trắng, có vị đắng và mùi hăng nồng đặc trưng. Điều quan trọng cần biết là trong tiếng Việt, tên "băng phiến" thực chất được dùng cho hai chất khác nhau về bản chất hóa học, chỉ tương đồng nhau ở hình dạng và mùi hương:

• Băng phiến trong y học cổ truyền (borneol): Là một terpene alcohol, thường được bào chế từ nhựa cây đại bi, một số loài long não hoặc từ nhựa thông qua quá trình bán tổng hợp. Đây là dược liệu dùng với liều lượng nhỏ, có kiểm soát, chủ yếu để bôi ngoài hoặc phối hợp trong một số bài thuốc Đông y.
• Băng phiến dùng đuổi côn trùng (naphthalene): Là một hydrocarbon thơm, được sản xuất từ Naphthalene (dẫn xuất từ than đá hoặc dầu hỏa) và ép thành các viên nhỏ màu trắng. Nhờ giá thành rẻ, chúng được dùng rộng rãi để xua đuổi côn trùng, gián và chuột. Đây là hóa chất công nghiệp, không phải dược liệu, và có độc tính đáng kể nếu nuốt phải, hít phải với nồng độ cao hoặc tiếp xúc kéo dài. Ngoài naphthalene, một số sản phẩm băng phiến hay long não bán trên thị trường còn chứa paradichlorobenzene - một hóa chất khác có độc tính và cơ chế tác động không hoàn toàn giống naphthalene. 

Băng phiến có màu trắng, vị đắng và hơi nồng dễ nhận biết

Chính vì sự khác biệt lớn về bản chất và độ an toàn giữa hai loại này, người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng trong việc lựa chọn và sử dụng băng phiến. 

2. Công dụng của băng phiến đối với sức khỏe

Phần tiếp theo của bài viết sẽ giới thiệu về công dụng của băng phiến Đông y (borneol) - loại dược liệu, khác với băng phiến đuổi côn trùng (naphthalene) không có công dụng điều trị được y học công nhận, chỉ có độc tính:

2.1. Theo Tây y

Theo Tây y, băng phiến có tác dụng như sau:

• Kháng khuẩn và chống nấm: Borneol được nghiên cứu cho thấy khả năng ức chế một số loại nấm gây bệnh ngoài da và có tính kháng khuẩn đối với một số chủng vi khuẩn.
• Tác động lên hệ thần kinh và tuần hoàn não: Borneol được nghiên cứu về khả năng tăng tính thấm của hàng rào máu não, hỗ trợ đưa thuốc vào hệ thần kinh trung ương hiệu quả hơn, và được ứng dụng trong một số nghiên cứu về đột quỵ thiếu máu não.

Riêng với naphthalene (băng phiến đuổi côn trùng), chất này không có công dụng điều trị, chỉ có đặc tính độc hại: naphthalene có thể xâm nhập cơ thể qua đường hô hấp (hít), tiêu hóa (nuốt) và một phần qua da hoặc niêm mạc. Sau khi hấp thu, naphthalene được chuyển hóa thành alpha-naphthol - chất có khả năng oxy hóa gây tổn thương màng hồng cầu. 

Nhiều người thắc mắc công dụng của băng phiến là gì trong y học

2.2. Theo Đông y

Tác dụng của băng phiến trong Đông y là:

• Công dụng (Tính vị, quy kinh): Trong Đông y, băng phiến là dược liệu có vị cay, đắng, tính mát và mùi thơm độc nhất. Dược liệu này quy vào các kinh Tâm, Tỳ, Phế, sở hữu công năng thanh nhiệt, chỉ thống (giảm đau), tỉnh thần, khai khiếu (khai mở các giác quan khi bị bít tắc), tịch uế (trừ uế khí, làm sạch môi trường) và làm tan màng mộng ở mắt.
• Chủ trị lâm sàng: Nhờ những công dụng trên, băng phiến được ứng dụng rộng rãi trong các bài thuốc chủ trị chứng động kinh, trúng phong cấm khẩu, sốt cao co giật gây bất tỉnh, hoặc hôn mê kéo đờm. Ngoài ra, nhờ tính sát khuẩn và làm mát, loại dược liệu này còn điều trị hiệu quả các bệnh lý tại chỗ như đau rát họng, loét miệng, đau mắt đỏ, cũng như xoa dịu các cơn đau lạnh đột ngột ở vùng ngực và bụng.

Băng phiến còn có tác dụng đuổi côn trùng, gián và chuột

3. Ngửi băng phiến có hại không?

Do cấu thành từ các hóa chất có nguồn gốc dầu hỏa, naphthalene (băng phiến đuổi côn trùng) sở hữu độc tính rất cao đối với sức khỏe con người, đặc biệt là trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, người thiếu men G6PD và người mang gen bệnh hồng cầu hình liềm - Đây là nhóm có nguy cơ tán huyết cấp rất cao khi phơi nhiễm naphthalene. Việc nuốt trực tiếp hoặc mặc quần áo ám mùi băng phiến đều có thể dẫn đến ngộ độc.

Tùy thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc, tình trạng ngộ độc băng phiến được chia thành hai dạng chính với các dấu hiệu và biến chứng nguy hiểm sau:

• Ngộ độc cấp tính: Thường xảy ra khi nuốt phải băng phiến, gây ra các triệu chứng như buồn nôn, bồn chồn, đau đầu, vàng da và nước tiểu sậm màu. Đáng lưu ý, các triệu chứng tán huyết thường không xuất hiện ngay mà có thể xuất hiện muộn, khoảng 48 - 96 giờ sau phơi nhiễm. Vì vậy không nên chủ quan chỉ vì chưa thấy biểu hiện gì ngay sau khi trẻ nuốt phải. Biến chứng nặng nề của dạng này là co giật, hôn mê, hoại tử gan, tổn thương thần kinh và thiếu máu tán huyết cấp (đặc biệt nghiêm trọng ở người thiếu men G6PD).
• Ngộ độc mạn tính: Xảy ra do tiếp xúc hoặc ngửi mùi băng phiến trong thời gian dài. Dù không có biểu hiện rõ ràng ngay lập tức, dạng ngộ độc này lại âm thầm gây ra các biến chứng nguy hiểm như viêm đường hô hấp mạn tính, tiêu chảy kéo dài, tổn thương võng mạc và đục thủy tinh thể (chủ yếu từ dữ liệu nghiên cứu trên động vật, cần thêm dữ liệu trên người).

Để bảo vệ sức khỏe gia đình, người dùng cần tuyệt đối cẩn trọng khi sử dụng và bảo quản băng phiến xa tầm tay trẻ em.

Ngửi băng phiến có thể bị ngộ độc, rất có hại cho sức khỏe 

4. Bị ngộ độc băng phiến cần xử lý như thế nào?

Dù đã biết băng phiến là gì và chủ động phòng ngừa nhưng tình huống ngộ độc do loại hóa chất này vẫn có thể xảy ra. Khi gặp phải trường hợp này, người nhà cần phải bình tĩnh xử trí sơ cứu nhanh chóng trước khi đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất:

• Trường hợp nuốt phải băng phiến: Người nhà hãy lập tức lau rửa thật sạch hóa chất còn tồn đọng trong khoang miệng của nạn nhân. Tuyệt đối không cố gây nôn cho nạn nhân, và không cho uống sữa hoặc ăn thức ăn nhiều chất béo trước khi đến cơ sở y tế, vì chất béo có thể làm tăng hấp thu naphthalene. Nên mang theo bao bì hoặc mẫu sản phẩm khi đưa nạn nhân đi cấp cứu để bác sĩ xác định đúng loại hóa chất. 
• Trường hợp băng phiến dính vào mắt: Bạn cần nhanh chóng rửa mắt cho nạn nhân dưới vòi nước sạch liên tục từ 15 đến 20 phút để loại bỏ hoàn toàn độc tố.
• Lưu ý: Ngay cả khi nạn nhân chưa có triệu chứng rõ ràng, đặc biệt là trẻ nhỏ hoặc người thuộc nhóm nguy cơ cao (nghi ngờ thiếu men G6PD), vẫn nên đưa đến cơ sở y tế để được theo dõi, vì triệu chứng tán huyết có thể xuất hiện muộn.

Việc sơ cứu ban đầu đúng cách và kịp thời đóng vai trò quyết định, giúp giảm thiểu tối đa các biến chứng nguy hiểm đến sức khỏe. Sau khi thực hiện các bước sơ cứu trên, bạn hãy đưa ngay người bệnh đến bệnh viện để các bác sĩ tiếp tục theo dõi và điều trị chuyên khoa.

Kịp thời xử trí và đưa người ngộ độc đến các trung tâm y tế để được điều trị

Hy vọng những chia sẻ trên đã giúp bạn hiểu rõ băng phiến là gì và cách phòng tránh các nguy cơ độc hại từ loại hóa chất này đối với các thành viên trong gia đình. Nếu không may gặp phải các dấu hiệu ngộ độc băng phiến, sau khi sơ cứu khẩn cấp, bạn cần đưa ngay người bệnh đến các cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp y khoa kịp thời. Nếu cần tư vấn hoặc giải đáp các thắc mắc liên quan khác, Quý khách có thể liên hệ hotline 1900 56 56 56 của Hệ thống Y tế MEDLATEC để được hỗ trợ.