1. Đau sau zona thần kinh là gì?

Đau sau zona thần kinh (postherpetic neuralgia) là tình trạng đau kéo dài tại vùng da từng bị zona, xuất hiện sau khi các mụn nước đã lành, thường được tính khi cơn đau tồn tại trên một tháng kể từ lúc phát ban. Đây là biến chứng thường gặp nhất của bệnh zona thần kinh, đặc biệt ở người lớn tuổi.

Nguyên nhân bắt nguồn từ virus Varicella Zoster, cùng loại virus gây bệnh thủy đậu. Sau khi khỏi thủy đậu, virus tồn tại tiềm ẩn trong hạch thần kinh cảm giác và có thể tái hoạt động khi hệ miễn dịch suy yếu, gây tổn thương và viêm tại các sợi thần kinh. Tín hiệu đau từ vùng da bị ảnh hưởng và dẫn truyền sai lệch lên não, khiến người bệnh vẫn cảm nhận đau dù tổn thương da đã lành. 

Người lớn tuổi có nguy cơ gặp biến chứng đau sau zona thần kinh cao hơn.

2. Triệu chứng thường gặp của đau sau zona thần kinh

Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều biểu hiện sau tại vùng da từng bị zona:

• Đau âm ỉ hoặc bỏng rát: cảm giác nóng, châm chích kéo dài dù không có tác động bên ngoài.
• Đau nhói từng cơn: xuất hiện đột ngột, có thể kéo dài vài giây đến vài phút.
• Dị cảm đau (allodynia): chỉ cần chạm nhẹ, cọ xát quần áo hoặc gió thổi qua da cũng gây đau rõ rệt.
• Ngứa hoặc tê bì xen kẽ với cảm giác đau tại cùng vị trí.
• Đau tăng về đêm, ảnh hưởng đến giấc ngủ và có thể kéo theo mệt mỏi, lo âu kéo dài.

Mức độ đau ở mỗi người khác nhau, từ khó chịu nhẹ đến đau dữ dội làm gián đoạn sinh hoạt. Việc nhận diện đúng các dấu hiệu này giúp người bệnh trao đổi rõ ràng hơn với bác sĩ khi thăm khám.

Vùng da từng bị zona thần kinh có thể vẫn còn đau rát dù đã hết mụn nước. 

3. Cách giảm đau sau zona thần kinh

Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu giúp loại bỏ hoàn toàn đau sau zona thần kinh. Mục tiêu điều trị là kiểm soát cơn đau, cải thiện giấc ngủ và chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Các cách giảm đau sau zona thần kinh hiện nay thường được phối hợp giữa dùng thuốc, các biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc và điều chỉnh sinh hoạt.

3.1. Dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ

Việc lựa chọn thuốc cần dựa trên mức độ đau, tuổi tác và bệnh nền của từng người, do bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc chuyên khoa đau chỉ định. Một số nhóm thuốc thường được cân nhắc bao gồm:

• Thuốc chống co giật như gabapentin, pregabalin, có tác dụng làm dịu hoạt động bất thường của dây thần kinh cảm giác.
• Thuốc chống trầm cảm ba vòng giúp giảm cảm giác đau thần kinh mạn tính, thường được dùng liều thấp hơn so với điều trị trầm cảm.
• Miếng dán lidocain tại chỗ, giúp giảm đau khu trú tại vùng da tổn thương, ít gây tác dụng phụ toàn thân.
• Kem hoặc miếng dán capsaicin, phù hợp với một số trường hợp đau khu trú, cần theo hướng dẫn sử dụng cụ thể vì có thể gây nóng rát khi mới dùng.
• Thuốc giảm đau nhóm opioid chỉ được cân nhắc trong trường hợp đau nặng, không đáp ứng với các thuốc trên và cần theo dõi sát vì nguy cơ tác dụng phụ, lệ thuộc thuốc.

Người bệnh không nên tự mua và sử dụng các thuốc này khi chưa có chỉ định, vì liều dùng và thời gian điều trị cần được cá thể hóa theo từng trường hợp.

Bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống co giật hoặc chống trầm cảm để hỗ trợ giảm đau thần kinh. 

3.2. Các phương pháp hỗ trợ không dùng thuốc

Bên cạnh thuốc, một số biện pháp có thể được bác sĩ chỉ định phối hợp để tăng hiệu quả giảm đau:

• Kích thích thần kinh điện qua da (TENS): dùng dòng điện nhẹ tác động lên vùng da đau để làm giảm tín hiệu đau.
• Phong bế thần kinh (nerve block): áp dụng cho các trường hợp đau nặng, không đáp ứng với thuốc uống hoặc bôi.
• Vật lý trị liệu: các phương pháp như sóng ngắn, điện xung, hồng ngoại có thể hỗ trợ giảm viêm và cải thiện tuần hoàn tại vùng tổn thương.

Những phương pháp này thường được thực hiện tại cơ sở y tế, dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa, không phải lựa chọn tự thực hiện tại nhà.

3.3. Điều chỉnh sinh hoạt hằng ngày

Song song với điều trị y khoa, một số thay đổi trong sinh hoạt có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn:

• Mặc quần áo rộng rãi, chất liệu mềm để hạn chế cọ xát vào vùng da nhạy cảm.
• Chườm mát tại vùng đau trong thời gian ngắn có thể giúp giảm cảm giác bỏng rát, tuy nhiên không nên áp dụng nếu da vẫn còn tổn thương hở.
• Giữ tinh thần ổn định vì đau kéo dài có thể gây căng thẳng, mất ngủ, và ngược lại căng thẳng lại khiến người bệnh nhạy cảm hơn với cơn đau. Một số người có thể cần hỗ trợ tâm lý nếu tình trạng này kéo dài.
• Ngủ đủ giấc và duy trì vận động nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng, giúp cải thiện sức khỏe tổng thể trong quá trình hồi phục.

Những biện pháp này không thay thế điều trị y khoa mà đóng vai trò hỗ trợ, giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn trong sinh hoạt hàng ngày.

4. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế thăm khám nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:

• Cơn đau không giảm hoặc có xu hướng nặng hơn sau vài tuần điều trị.
• Đau ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, công việc hoặc sinh hoạt hằng ngày.
• Xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng tại vùng da như sưng đỏ, chảy dịch, sốt.
• Có biểu hiện lo âu, chán nản kéo dài do ảnh hưởng của cơn đau mạn tính.
• Đau xuất hiện gần mắt, tai hoặc vùng đầu mặt cần được đánh giá sớm để tránh biến chứng liên quan đến thị lực hoặc thính lực.

Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ đánh giá đúng mức độ tổn thương thần kinh và điều chỉnh phác đồ phù hợp, tránh để cơn đau tiến triển thành mạn tính khó kiểm soát.

5. Phòng ngừa đau sau zona thần kinh bằng cách nào?

Nguy cơ gặp biến chứng đau sau zona có thể giảm bớt nếu bệnh zona được phát hiện và điều trị đúng thời điểm. Khi có dấu hiệu nghi ngờ zona như đau rát, nổi mụn nước một bên cơ thể, người bệnh nên đi khám sớm để được dùng thuốc kháng virus trong giai đoạn cấp tính, thời điểm điều trị được xem là quan trọng để hạn chế tổn thương thần kinh kéo dài.

Ngoài ra, tiêm tiêm vắc xin phòng zona theo khuyến cáo, đặc biệt ở người từ 50 tuổi trở lên hoặc có hệ miễn dịch suy yếu, cũng là biện pháp được WHO khuyến nghị nhằm giảm nguy cơ mắc zona và các biến chứng đi kèm. 

Tiêm vắc xin phòng zona được khuyến nghị để giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng đau sau zona. 

Đau sau zona thần kinh là tình trạng có thể kiểm soát được nếu áp dụng đúng cách giảm đau sau zona thần kinh và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ. Nếu cơn đau kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, người bệnh không nên tự điều trị tại nhà mà cần thăm khám sớm để được tư vấn hướng xử trí phù hợp.

Nếu cần tư vấn hoặc đặt lịch khám, quý khách hàng có thể liên hệ Hệ thống Y tế MEDLATEC qua hotline 1900 56 56 56.