1. Giải phẫu vị trí và chức năng của dây thần kinh hông to

Để hiểu rõ cơ chế gây bệnh, trước hết chúng ta cần nắm được cấu trúc giải phẫu và vai trò sinh lý của dây thần kinh hông to trong hệ thống thần kinh ngoại biên.

Dây thần kinh hông to có đường đi dài từ lưng xuống chân

Dây thần kinh tọa không phải là một sợi thần kinh đơn độc ngay từ đầu mà được tạo thành bởi sự hợp lại của các rễ thần kinh xuất phát từ vùng cột sống thắt lưng và xương cùng, cụ thể là rễ L4, L5, S1, S2 và S3. Từ vùng thắt lưng, dây thần kinh hông to chui qua khuyết hông lớn của xương chậu, đi ngay bên dưới cơ hình lê (cơ tháp) ở vùng mông, chạy dọc xuống mặt sau của đùi. Khi đi đến vùng khoeo chân, nó tách làm hai nhánh chính là dây thần kinh chày và dây thần kinh mác chung, tiếp tục chạy xuống cẳng chân và tận cùng ở các ngón chân.

Dây thần kinh hông to đảm nhận hai chức năng sinh lý quan trọng đối với chi dưới:

• Chức năng vận động: Nó chi phối hoạt động co duỗi của toàn bộ hệ thống cơ ở mặt sau đùi, cẳng chân, cổ chân và các ngón chân. Nhờ có dây thần kinh hông to, con người mới có thể thực hiện được các động tác vận động phức tạp như đi bộ, chạy nhảy, leo cầu thang, kiễng gót hay đứng vững vàng trên mặt đất.
• Chức năng cảm giác: Dây thần kinh này chịu trách nhiệm dẫn truyền tín hiệu cảm giác (cảm giác đau, nhiệt độ, tiếp xúc, vị trí không gian) từ toàn bộ vùng da mặt sau đùi, cẳng chân, mu bàn chân và lòng bàn chân về vỏ não trung ương.

2. Nguyên nhân khiến dây thần kinh tọa bị chèn ép, tổn thương

Do có đường đi rất dài và đi qua nhiều khoang cơ, khớp xương linh hoạt, dây thần kinh hông to rất dễ bị tổn thương hoặc chèn ép bởi nhiều nguyên nhân khác nhau như:

• Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng: Đây là nguyên nhân hàng đầu và chiếm tới phần lớn các trường hợp lâm sàng. Khi bao xơ đĩa đệm ở tầng L4 - L5 hoặc L5 - S1 bị rách, nhân nhầy bên trong sẽ thoát ra ngoài, chèn ép trực tiếp vào các rễ thần kinh cấu tạo nên dây thần kinh hông to, gây ra phản ứng viêm và đau dữ dội.
• Thoái hóa cột sống và hẹp ống sống thắt lưng: Quá trình thoái hóa tự nhiên làm xuất hiện các gai xương mọc ra từ thân đốt sống hoặc làm dây chằng vàng bị phì đại, dẫn đến hẹp không gian ống sống và lỗ ghép. Sự thu hẹp này đè ép lên các rễ thần kinh tại điểm xuất phát.
• Trượt đốt sống thắt lưng: Tình trạng một đốt sống bị trượt ra phía trước hoặc phía sau so với đốt sống bên dưới sẽ gây biến dạng ống sống và làm căng giãn, chèn ép dây thần kinh hông to.
• Hội chứng cơ hình lê: Cơ hình lê là nhóm cơ nằm sâu ở vùng mông. Khi cơ này bị co thắt, phì đại do vận động quá sức hoặc viêm nhiễm, nó sẽ chèn ép trực tiếp vào thân dây thần kinh hông to đi ngay bên dưới nó, gây đau đớn lan xuống chân giống hệt như thoát vị đĩa đệm.
• Các nguyên nhân khác: Chấn thương vùng mông - đùi do tai nạn, sự xuất hiện của các khối u vùng chậu hông hoặc cột sống, hoặc tình trạng viêm nhiễm dây thần kinh do bệnh lý tiểu đường không được kiểm soát tốt.

Những tổn thương và chèn ép lên dây thần kinh tọa khiến người bệnh đau đớn

3. Triệu chứng nhận biết đau dây thần kinh tọa (hông to)

Tình trạng tổn thương dây thần kinh hông to thường biểu hiện bằng các triệu chứng lâm sàng đặc trưng như:

• Cơn đau lan truyền điển hình: Đau từ vùng thắt lưng hoặc mông, sau đó chạy xuống mặt sau đùi, lan sang bắp chân và có thể xuống tận bàn chân hoặc các ngón chân. Cơn đau có thể là đau nhói như điện giật, đau buốt hoặc đau âm ỉ liên tục.
• Rối loạn cảm giác chi dưới: Bệnh nhân thường xuất hiện cảm giác tê bì, châm chích như kiến bò, nóng rát hoặc lạnh ngắt ở vùng da do dây thần kinh chi phối (đặc biệt là ở bắp chân và bàn chân).
• Hạn chế khả năng vận động: Cơn đau tăng lên dữ dội khi bệnh nhân ho, hắt hơi, cúi gập người hoặc khi ngồi lâu một chỗ. Lâu ngày, các cơ đùi và bắp chân bị chi phối sẽ xuất hiện tình trạng yếu cơ, khiến bệnh nhân đi đứng khó khăn, khó kiễng gót chân hoặc khó nhấc các ngón chân lên khỏi mặt đất.
• Dấu hiệu biến chứng nặng: Khi dây thần kinh bị chèn ép kéo dài mà không được xử lý, người bệnh có thể bị teo cơ đùi và bắp chân rõ rệt.

4. Chẩn đoán và các phương pháp điều trị đau dây thần kinh hông to

Việc chẩn đoán nguyên nhân và mức độ chèn ép là yếu tố quan trọng để xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả. Các bác sĩ thường sử dụng phương pháp chẩn đoán sau khi thăm khám:

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ thực hiện các nghiệm pháp thần kinh chuyên biệt như nghiệm pháp Lasègue (nâng chân thẳng gây đau), kiểm tra phản xạ gân gót và đánh giá sức cơ các nhóm cơ chi dưới.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp cộng hưởng từ cột sống thắt lưng thường được chỉ định trong trường hợp này. Bên cạnh đó, chụp X-quang và điện cơ đồ cũng là chỉ định phù hợp để đánh giá mức độ tổn thương.

Sau khi xác định được nguyên nhân, các bác sĩ sẽ có những chỉ định phù hợp với tình trạng của bệnh nhân, thông thường là các chỉ định sau:

• Điều trị nội khoa bằng thuốc: Sử dụng các thuốc giảm đau, thuốc chống viêm không steroid, thuốc giãn cơ, thuốc giảm đau thần kinh chuyên sâu và bổ sung Vitamin B12 để hỗ trợ tái tạo bao myelin thần kinh.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Áp dụng các bài tập kéo giãn cột sống bằng máy, tập cơ lưng - bụng, chiếu sóng ngắn, laser điều trị nhằm giảm chèn ép và khôi phục tầm vận động.
• Tiêm ngoài màng cứng: Tiêm Corticoid giảm viêm trực tiếp vào khoang ngoài màng cứng gần vị trí rễ thần kinh bị chèn ép đối với các trường hợp đau do thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng, hẹp ống sống,... nặng không đáp ứng với thuốc uống.
• Điều trị phẫu thuật: Chỉ định khi điều trị nội khoa tích cực từ 6 - 8 tuần không mang lại hiệu quả, hoặc khi bệnh nhân xuất hiện các biến chứng cấp tính như teo cơ tiến triển nhanh, rối loạn cơ vòng (hội chứng đuôi ngựa). 

Chụp cộng hưởng từ là một trong những phương pháp chẩn đoán bệnh lý

5. Biện pháp phòng ngừa chèn ép dây thần kinh tọa trong sinh hoạt 

Để bảo vệ cột sống và ngăn ngừa nguy cơ tổn thương dây thần kinh hông to, mỗi người nên lưu ý một số vấn đề sau trong sinh hoạt hàng ngày:

• Duy trì tư thế đúng khi ngồi làm việc: Ngồi thẳng lưng, hai chân đặt bằng phẳng trên sàn, không ngồi bắt chéo chân hoặc ngồi liên tục quá 1 tiếng mà không đứng dậy vận động.
• Thực hiện thao tác bê vác vật nặng đúng kỹ thuật: Gập gối hạ thấp trọng tâm, giữ vật sát cơ thể và dùng lực cơ đùi để đứng lên, tuyệt đối không cúi gập lưng đột ngột để nhấc đồ nặng.
• Tập luyện thể dục đều đặn các bộ môn tốt cho cột sống như bơi lội, đi bộ, yoga để tăng cường sức mạnh cho hệ cơ lưng và cơ bụng.
• Kiểm soát cân nặng hợp lý nhằm giảm tải áp lực trọng trường đè lên các đĩa đệm cột sống thắt lưng.

Như vậy, có thể thấy, những tổn thương dây thần kinh hông to có thể gây ra những di chứng vận động nghiêm trọng nếu không được can thiệp kịp thời. Khi xuất hiện các biểu hiện đau lan từ thắt lưng xuống chân, bạn nên đi thăm khám sớm tại các cơ sở y tế uy tín như Chuyên khoa Thần kinh thuộc Hệ thống Y tế MEDLATEC. Để đặt lịch khám, Quý khách vui lòng liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của MEDLATEC để được hỗ trợ chi tiết hơn.