1. Bản chất của chụp CT và mức độ ảnh hưởng của tia bức xạ?

Chụp cắt lớp vi tính (chụp CT) là phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng chùm tia X quét liên tục quanh một bộ phận hoặc toàn bộ cơ thể của người bệnh. Kết quả thu được sau quá trình quét là các hình ảnh cắt ngang chi tiết và rõ nét của các cơ quan như xương, mạch máu và các mô mềm. Nhờ công nghệ này, bác sĩ có thể phát hiện các ổ viêm nhiễm, chấn thương cơ xương khớp, dị dạng mạch máu hoặc các khối u kích thước nhỏ mà phim chụp X-quang thông thường không thể hiển thị rõ.

Chụp CT có nhiều ưu điểm nhưng vẫn có một số lưu ý người bệnh cần nắm

Tuy nhiên, do sử dụng chùm tia X cường độ cao, cơ thể người bệnh sẽ phải tiếp nhận một lượng bức xạ ion hóa nhất định trong quá trình chụp. Mức độ phơi nhiễm phóng xạ được đo bằng đơn vị Millisievert (mSv). Theo số liệu của Hội Điện quang Bắc Mỹ (Radiological Society of North America - RSNA), một ca chụp CT sọ não thông thường có thể khiến cơ thể tiếp nhận khoảng 1.6 mSv (tương đương với mức bức xạ tự nhiên từ môi trường mà một người bình thường hấp thụ trong vòng 7 tháng). Với các vùng chụp rộng và phức tạp hơn như chụp CT ổ bụng hay chụp CT lồng ngực, liều lượng bức xạ có thể lên tới 6 - 15.4 mSv (tương đương khoảng 2 - 5 năm bức xạ tự nhiên).

tia X có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến cấu trúc di truyền (ADN) của tế bào. Do đó, việc lạm dụng hoặc chụp CT quá dày đặc trong thời gian ngắn có thể gia tăng rủi ro tích lũy tổn thương tế bào. Việc thiết lập một khoảng thời gian giãn cách phù hợp giữa các lần chụp là rất quan trọng để cơ thể có đủ thời gian tự chữa lành và sửa chữa các tế bào bị tổn thương.

2. Khoảng cách giữa 2 lần chụp CT an toàn được quy định thế nào?

Trong y khoa lâm sàng, không có một con số cố định tuyệt đối áp dụng chung cho tất cả mọi người. Việc quyết định khoảng cách giữa 2 lần chụp CT bao nhiêu ngày hay bao nhiêu tháng sẽ được các bác sĩ chuyên khoa cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên nguyên tắc "tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro".

2.1. Đối với các trường hợp chấn thương cấp cứu cần can thiệp ngay

Trong các tình huống khẩn cấp đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh như tai nạn giao thông gây chấn thương sọ não, đa chấn thương vùng ngực - bụng, hoặc bệnh nhân có dấu hiệu đột quỵ não cấp tính, yếu tố thời gian là vàng.

Lúc này, việc xác định nhanh tổn thương để cứu sống bệnh nhân là ưu tiên tuyệt đối. Do đó, khoảng cách giữa 2 lần chụp CT có thể rất ngắn, chỉ cách nhau vài giờ hoặc vài ngày nếu tình trạng xuất huyết não tiến triển phức tạp hoặc sau khi bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật ngoại khoa cấp cứu. Trong bối cảnh này, lợi ích chẩn đoán lâm sàng mang lại vượt trội hoàn toàn so với rủi ro nhiễm xạ nhỏ từ máy chụp, và việc chụp CT liên tiếp là hợp lý và bắt buộc.

Khoảng cách giữa 2 lần chụp CT sẽ phụ thuộc vào các trường hợp khác nhau

2.2. Đối với trường hợp theo dõi bệnh lý mạn tính và ung thư định kỳ

Ngược lại, với những trường hợp chụp CT để theo dõi tiến triển của các bệnh lý mạn tính ổn định hoặc đánh giá hiệu quả của phác đồ điều trị ung thư (như kiểm tra kích thước khối u sau hóa trị, xạ trị), tần suất chụp sẽ được kiểm soát nghiêm ngặt.

Theo quy chuẩn an toàn xạ học, khoảng cách giữa 2 lần chụp CT lý tưởng cho nhóm đối tượng này thường dao động từ 3 đến 6 tháng, hoặc giãn cách 1 năm tùy theo chỉ định của bác sĩ điều trị. Khoảng thời gian này đảm bảo hệ thống sinh học của cơ thể có đủ thời gian phục hồi trước khi tiếp nhận đợt bức xạ mới. 

3. Những trường hợp đặc biệt cần lưu ý về tần suất chụp cắt lớp vi tính

Bên cạnh tình trạng bệnh lý, bác sĩ luôn phải cân nhắc đặc biệt đến các yếu tố sinh học của người bệnh khi quyết định tần suất và chỉ định chụp CT như:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Tiếp xúc với tia X liều cao có thể làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai. Vì vậy, thai phụ thuộc nhóm chống chỉ định chụp CT. Trong trường hợp bắt buộc phải thực hiện do tai nạn khẩn cấp, bác sĩ sẽ phải dùng các tấm chắn chì chuyên dụng để che phủ hoàn toàn vùng bụng và tử cung của người mẹ nhằm bảo vệ thai nhi tối đa.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Do các tế bào và mô của trẻ nhỏ đang trong quá trình phân chia và phát triển rất mạnh mẽ, cơ thể trẻ có độ nhạy cảm với tia bức xạ cao gấp nhiều lần so với người trưởng thành, các biến chứng có thể xuất hiện muộn trong tương lai. Do đó, bác sĩ luôn hạn chế tối đa việc chỉ định chụp CT cho trẻ em và chỉ thực hiện khi các phương pháp chẩn đoán không tia xạ như siêu âm, chụp cộng hưởng từ (MRI) không thể thay thế được.

4. Giải pháp bảo vệ cơ thể và giảm thiểu tác hại của bức xạ khi chụp CT

Để bảo vệ sức khỏe trước tác động của tia X, một số biện pháp dự phòng có thể được thực hiện như:

• Sử dụng trang bị bảo hộ bằng chì: Trước khi bước vào phòng máy, người bệnh có thể trao đổi với kỹ thuật viên để được trang bị áo chì, các tấm chắn chì, yếm chì để che chắn cho các vùng cơ quan nhạy cảm với tia xạ như tuyến giáp, vùng ngực và bộ phận sinh dục (nếu các khu vực này không thuộc vùng cần khảo sát trên phim chụp).
• Ưu tiên công nghệ chụp CT liều thấp: Đây là bước tiến vượt bậc của y học hiện đại. Các dòng máy chụp thế hệ mới tích hợp thuật toán xử lý hình ảnh thông minh cho phép cắt giảm từ 50% đến 70% lượng tia bức xạ phát ra mà vẫn đảm bảo độ sắc nét của hình ảnh chẩn đoán.
• Tăng cường uống nước và bổ sung dinh dưỡng sau khi chụp: Sau khi hoàn thành ca chụp (đặc biệt là chụp CT có tiêm thuốc cản quang), người bệnh nên uống nhiều nước lọc để đẩy nhanh quá trình đào thải thuốc cản quang qua đường tiết niệu. Đồng thời, nên bổ sung các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa (như trà xanh, các loại quả mọng,...) để giúp tế bào nhanh chóng phục hồi tổn thương. Bên cạnh đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt khoảng cách giữa 2 lần chụp CT theo đúng chỉ định của chuyên khoa chính là chìa khóa vàng giúp bạn bảo vệ sức khỏe toàn diện.

Các dịch vụ y tế tại Hệ thống Y tế MEDLATEC luôn được các khách hàng, chuyên gia đánh giá cao

Tóm lại, việc duy trì khoảng cách giữa 2 lần chụp CT hợp lý là yếu tố quan trọng để bảo vệ cơ thể khỏi các tác động tiêu cực của tia bức xạ. Nếu cần tư vấn thêm hoặc đặt lịch khám sức khỏe, Quý khách có thể liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của Hệ thống Y tế MEDLATEC để được hỗ trợ chi tiết hơn.