1. Bệnh tiểu đường là gì?

Trước khi giải đáp thắc mắc “người Bệnh tiểu đường có ăn được phở không?” chúng ta cùng tìm hiểu bệnh tiểu đường là gì và nguyên nhân gây bệnh từ đó giúp bạn hiểu được vai trò của chế độ dinh dưỡng với người bệnh.

Bệnh tiểu đường là một rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng lượng đường trong máu (glucose) luôn cao hơn mức bình thường. Điều này xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin - hormone do tuyến tụy tiết ra để giúp tế bào hấp thụ glucose làm năng lượng – hoặc khi các tế bào không đáp ứng tốt với insulin (đề kháng insulin). Bệnh có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protein và lipid, gây tổn thương cho nhiều cơ quan như tim mạch, thận, mắt và thần kinh nếu không kiểm soát tốt.

Có ba loại tiểu đường chính: type 1, type 2 và tiểu đường thai kỳ. Type 1 thường gặp ở trẻ em và người trẻ, do hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào sản xuất insulin. Type 2 chiếm đa số (khoảng 90 - 95% trường hợp), thường liên quan đến lối sống và thừa cân. Tiểu đường thai kỳ xảy ra ở phụ nữ mang thai, có thể tự khỏi sau sinh nhưng tăng nguy cơ type 2 sau này. 

Bệnh tiểu đường là một rối loạn chuyển hóa mạn tính

Theo ước tính của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) , bệnh tiểu đường ảnh hưởng đến hơn 537 triệu người lớn trên toàn cầu năm 2021, và con số này dự kiến tăng lên 783 triệu vào năm 2045. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh đang tăng nhanh do đô thị hóa và thay đổi chế độ ăn.

Triệu chứng ban đầu thường mơ hồ như khát nước nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, giảm cân không rõ lý do, vết thương chậm lành và mờ mắt. Nếu không phát hiện sớm, bệnh có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng như mù lòa, suy thận, cắt cụt chi hoặc đột quỵ.

2. Nguyên nhân gây bệnh tiểu đường

Nguyên nhân tiểu đường không phải lúc nào cũng rõ ràng, nhưng thường do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường. 

- Với tiểu đường type 1, nguyên nhân chính là cơ chế tự miễn: hệ miễn dịch tấn công và phá hủy tế bào beta ở tuyến tụy, dẫn đến thiếu insulin hoàn toàn. Đa số trường hợp type 1 là do cơ chế tự miễn (tạo kháng thể chống tế bào beta tụy); một số ít được xếp vào nhóm type 1 không rõ cơ chế (idiopathic). Yếu tố di truyền đóng vai trò, nhưng virus hoặc yếu tố môi trường có thể kích hoạt.

- Với bệnh tiểu đường type 2 phức tạp hơn, chủ yếu do đề kháng insulin kết hợp với giảm tiết insulin tương đối. Các yếu tố nguy cơ bao gồm thừa cân béo phì (đặc biệt mỡ bụng), lối sống ít vận động, chế độ ăn giàu đường và chất béo bão hòa, tuổi cao (trên 45), tiền sử gia đình, và một số bệnh lý như tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid máu. Người bị bệnh tiểu đường type 2, tuyến tụy vẫn sản xuất insulin nhưng tế bào không sử dụng hiệu quả, dẫn đến tích tụ glucose trong máu.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) lối sống hiện đại với thực phẩm chế biến sẵn và ít hoạt động là "thủ phạm" chính gây nên sự gia tăng ngày càng nhiều số người mắc bệnh tiểu đường type 2.

Thói quen ăn đồ ăn nhanh cùng với lối sống ít vận động là một trong những nguyên nhân khiến số người mắc tiểu đường type 2 ngày càng tăng

- tiểu đường thai kỳ liên quan đến hormone từ nhau thai làm giảm tác dụng của insulin. Phụ nữ thừa cân, trên 35 tuổi hoặc có tiền sử gia đình dễ mắc hơn. Ngoài ra, một số nguyên nhân thứ phát như dùng thuốc corticosteroid dài ngày, tổn thương tụy hoặc bệnh lý nội tiết khác cũng có thể gây bệnh. 

3. Triệu chứng cảnh báo bệnh tiểu đường cần thăm khám sớm

Nhận biết sớm các triệu chứng bệnh tiểu đường rất quan trọng vì người mắc bệnh tiểu đường có thể không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu, nếu không phát hiện sớm để điều trị kịp thời, bệnh có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm cho người bệnh. Dưới đây là một số các dấu hiện điển hình của bệnh tiểu đường:

- Tiểu nhiều: Đây là triệu chứng phổ biến và dễ nhận biết sớm nhất. Một người bình thường đi tiểu 4 -7 lần/ngày, nhưng người bệnh tiểu đường có thể đi hơn 10 lần, thậm chí dậy tiểu đêm nhiều lần. Lượng nước tiểu cũng tăng, đôi khi lên đến 3-5 lít/ngày. Lý do là đường huyết cao khiến thận lọc nhiều glucose hơn, kéo theo nước, dẫn đến mất nước và tiểu thường xuyên. Vì vậy, nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng, bạn cần thăm khám sớm.

- Khát nước: Do tiểu nhiều dẫn đến mất nước, cơ thể sẽ bù đắp bằng cách kích thích cảm giác khát. Người bệnh có thể uống 3-5 lít nước/ngày mà vẫn cảm thấy khô miệng, khô họng. Triệu chứng này thường xuất hiện rõ rệt ở bệnh nhân tiểu đường type 1 do bệnh tiến triển nhanh, nhưng triệu chứng này cũng xuất hiện ở người bệnh tiểu đường type 2.

- Ăn nhiều nhưng sụt cân: Người bệnh tiểu đường dù ăn nhiều hơn bình thường do cảm giác đói cồn cào, người bệnh vẫn sụt cân nhanh chóng. Nguyên nhân là glucose không vào được tế bào để tạo năng lượng (vì thiếu hoặc kháng insulin), nên cơ thể phải đốt cháy mỡ và cơ để bù đắp. Ở type 1, có thể sụt vài kg trong vài tuần nếu phát hiện muộn.. Ở type 2, triệu chứng này ít đột ngột hơn nhưng vẫn là dấu hiệu cảnh báo.

Sụt cân nhiều là dấu hiệu mắc bệnh tiểu đường

Ngoài các triệu chứng trên, người bệnh tiểu đường còn có nhiều biểu hiện khác, thường bị nhầm lẫn với mệt mỏi thông thường hoặc các bệnh khác. Chúng xuất hiện do đường huyết cao ảnh hưởng đến toàn bộ cơ thể như: 

- Mệt mỏi và yếu cơ kéo dài: Người bị tiểu đường cơ thể thường bị thiếu năng lượng, dẫn đến cảm giác uể oải, thiếu sức sống. Người bệnh có thể mệt mỏi ngay cả sau khi nghỉ ngơi đầy đủ. 

- Nhìn mờ hoặc thay đổi thị lực: Đường huyết cao làm dịch kính mắt bị thay đổi, gây mờ mắt tạm thời hoặc vĩnh viễn nếu không điều trị. Đây là dấu hiệu sớm ở nhiều người, đặc biệt khi đọc sách hoặc lái xe. 

- Vết thương lâu lành và nhiễm trùng tái phát: Đường huyết cao làm suy giảm hệ miễn dịch, khiến vết trầy xước chậm lành, dễ nhiễm trùng. Người bệnh dễ bị nấm da, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc nấm men ở phụ nữ. 

- Tê bì chân tay hoặc ngứa da: Do tổn thương thần kinh ngoại vi (neuropathy), người bệnh có cảm giác tê, châm chích ở tay chân, đặc biệt ban đêm. Da khô ngứa do mất nước và giảm lưu thông máu. Triệu chứng này thường xuất hiện muộn hơn ở người bệnh tiểu đường type 2.

- Buồn nôn, nôn hoặc đau bụng: Ở trường hợp nặng, khi phát hiện muộn không được điều trị, người bệnh có thể có nhiễm toan ceton, gây buồn nôn, hơi thở có mùi trái cây. Đây là dấu hiệu người bệnh cần đi cấp cứu ngay nếu kèm thở nhanh và mệt.

3. Cách chẩn đoán và điều trị bệnh tiểu đường

Chẩn đoán tiểu đường dựa trên xét nghiệm đường huyết. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ (ADA), người bệnh được xác định mắc bệnh tiểu đường nếu kết quả xét nghiệm đường huyết lúc đói ≥126 mg/dL (7 mmol/L); Xét nghiệm đường huyết ngẫu nhiên ≥200 mg/dL kèm triệu chứng.

Xét nghiệm HbA1C ≥6.5%, hoặc đường huyết sau 2 giờ uống 75g glucose ≥200 mg/dL. Tiền tiểu đường được chẩn đoán khi đường huyết lúc đói 100-125 mg/dL, HbA1c 5.7-6.4%, hoặc đường huyết sau nghiệm pháp 140-199 mg/dL.

Xét nghiệm đường huyết giúp chẩn đoán bệnh tiểu đường

Điều trị nhằm kiểm soát đường huyết, ngăn biến chứng. Với type 1, bắt buộc tiêm insulin suốt đời. Type 2 thường bắt đầu bằng thay đổi lối sống: ăn uống lành mạnh, tập thể dục 150 phút/tuần, giảm cân nếu thừa. Nếu không đủ, dùng thuốc uống như metformin (giảm đề kháng insulin), sulfonylurea (kích thích tiết insulin), hoặc thuốc mới như SGLT2 inhibitors giúp bài tiết glucose qua nước tiểu. Trong trường hợp nặng, có thể cần insulin.

Theo dõi đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân là rất quan trọng. Các tổ chức y khoa như ADA, IDF và WHO đều khuyến cáo kết hợp chế độ ăn, vận động và thuốc để tránh biến chứng, đồng thời sàng lọc định kỳ cho nhóm nguy cơ cao. Điều trị còn bao gồm kiểm soát huyết áp, cholesterol và bỏ thuốc lá.

4. Bệnh tiểu đường có ăn được phở không?

Đây là câu hỏi nhiều người bệnh tiểu đường quan tâm, vì phở là món ăn truyền thống của người Việt, giàu tinh bột từ bánh phở. Theo các bác sĩ, người bệnh tiểu đường có ăn được phở, nhưng phải kiểm soát khẩu phần và tần suất để tránh tăng đường huyết. Hiện chưa có số liệu GI chính thức, đo trực tiếp cho bánh phở Việt Nam trong các bảng GI lớn quốc tế. Tuy nhiên, các loại mì/bún làm từ gạo trắng tương tự thường có chỉ số đường huyết trung bình đến cao, nghĩa là có thể làm đường huyết tăng tương đối nhanh nếu ăn với khẩu phần lớn.Một tô phở đầy bánh có thể cung cấp khoảng 50-60 g carbohydrate, tương đương 2-3 bát cơm nhỏ. Do bánh phở là tinh bột dễ tiêu, tải lượng đường huyết (GL) của cả tô phở sẽ ở mức trung bình đến cao, dễ làm đường huyết tăng mạnh nếu ăn nhiều bánh và ít rau, ít đạm

Các chuyên gia Dinh dưỡng khuyến cáo, người bệnh tiểu đường nếu muốn ăn phở nên ăn kèm nhiều rau xanh, thịt nạc, giảm bánh phở và tránh nước dùng béo.Thực tế, nhiều chuyên gia dinh dưỡng gợi ý người bệnh có thể ăn phở thỉnh thoảng, ví dụ 1-3 lần/tuần tùy kiểm soát đường huyết, mỗi lần nên giảm lượng bánh phở (chỉ ăn khoảng nửa tô), tăng rau và thịt nạc, và đo đường huyết sau ăn để tự điều chỉnh. Tránh phở bò tái nhiều mỡ hoặc thêm quẩy, vì có thể tăng cholesterol. Nếu dùng phở gạo lứt hoặc thêm rau củ, món ăn sẽ an toàn hơn. Một số người nên hạn chế hơn, như bệnh nhân có vấn đề dạ dày hoặc đường huyết không ổn định.

Người bệnh tiểu đường ăn phở nên ăn kèm rau xanh

Tóm lại, bệnh tiểu đường có ăn được phở không? câu trả lời là có, nhưng người bệnh nên ăn có chừng mực, và kết hợp với chế độ ăn khoa học dành cho người tiểu đường.

5. Chế độ dinh dưỡng giúp ổn định đường huyết cho người tiểu đường

Chế độ ăn là nền tảng điều trị tiểu đường, giúp kiểm soát đường huyết mà không cần quá phụ thuộc thuốc. Theo các chuyên gia Dinh dưỡng, tháp dinh dưỡng cho người tiểu đường ưu tiên nhóm tinh bột phức tạp (ngũ cốc nguyên hạt, khoai), chất xơ từ rau củ, protein nạc và chất béo lành mạnh. Thực hành lâm sàng thường gợi ý khoảng 45-55% năng lượng từ carbohydrate (ưu tiên tinh bột phức, giàu chất xơ), 15-20% từ protein, 25-35% từ chất béo (ưu tiên chất béo không bão hòa), nhưng tỷ lệ cụ thể nên được cá thể hóa bởi bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo, người bệnh tiểu đường cần ăn ít nhất 400g rau quả/ngày, hạn chế đường tự do dưới 50g (10% năng lượng), muối dưới 5g, và chất béo dưới 30% tổng năng lượng. Ưu tiên carbohydrate từ ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây và đậu. Tránh đồ ngọt, bánh kẹo, nước ngọt có gas.

Chế độ dinh dưỡng không chỉ là "kiêng ăn" mà là chế độ ăn khoa học, bền vững. Nó giúp người tiểu đường “sống chung” với bệnh khỏe mạnh, phòng ngừa biến chứng và tận hưởng cuộc sống bình thường. 

Chắc hẳn qua bài viết trên đã giải đáp giúp bạn đọc câu hỏi “ Người bệnh tiểu đường có ăn phở được không? ăn như thế nào là hợp lý. Bên cạnh việc tuân thủ chế độ ăn khoa học dành cho người tiểu đường, người bệnh cũng nên theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ và tuân thủ đơn thuốc, tái khám định kỳ theo khuyến cáo từ bác sĩ Chuyên khoa.

Để được tư vấn các vấn đề về sức khỏe hoặc đặt lịch thăm khám, lấy mẫu xét nghiệm tận nơi của Hệ thống Y tế MEDLATEC, quý khách hàng có thể liên hệ Tổng đài 1900 56 56 56 để được phục vụ 24/7