1. Ngộ độc botulinum là gì?

Botulinum là một loại độc tố thần kinh do vi khuẩn Clostridium botulinum sản sinh trong điều kiện thích hợp, đặc biệt là môi trường ít hoặc không có oxy. Khi đi vào cơ thể, độc tố cản trở quá trình truyền tín hiệu từ dây thần kinh đến cơ. Điều này khiến cho tín hiệu từ não truyền đến cơ không được thực hiện. Kết quả là tình trạng nhìn mờ, sụp mi, khó nói, khó nuốt, yếu cơ và sau đó có thể tiến triển thành liệt cơ hô hấp.

Ngộ độc botulinum xảy ra khi bị nhiễm khuẩn Clostridium botulinum

2. Nguyên nhân ngộ độc botulinum

Có nhiều con đường khiến độc tố botulinum xâm nhập vào cơ thể, điển hình như:

2.1. Ngộ độc botulinum do thực phẩm

Thực phẩm được chế biến hoặc bảo quản không đúng cách có thể tạo môi trường thuận lợi để C. botulinum phát triển và sinh độc tố. Nguy cơ này thường xuất hiện ở các loại thực phẩm đóng hộp, thực phẩm tự chế biến đóng gói tại nhà (rau củ đóng hộp, pate, chả lụa, chả giò,...), và các loại cá, mắm lên men bảo quản trong môi trường yếm khí.

Thực phẩm tự làm tại nhà cần đặc biệt chú ý vì nếu xử lý nhiệt, vệ sinh và bảo quản không đúng cách, nguy cơ hình thành độc tố có thể tăng.

2.2. Ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh do nuốt phải bào tử C. botulinum 

Ở trẻ sơ sinh, cơ chế bệnh khác với ngộ độc thực phẩm thông thường. Trẻ có thể nuốt phải bào tử C. botulinum. Do đường ruột của trẻ chưa phát triển hoàn thiện nên bào tử có thể phát triển thành vi khuẩn và tạo độc tố.

Trẻ dưới 1 tuổi không nên ăn mật ong vì mật ong có thể chứa bào tử C. botulinum. 

2.3. Ngộ độc botulinum qua vết thương

Đây là thể hiếm gặp, xảy ra khi bào tử C. botulinum xâm nhập vào vết thương và phát triển trong môi trường thiếu oxy, sau đó tạo độc tố. Trường hợp này, triệu chứng tương tự ngộ độc qua thực phẩm nhưng thời gian khởi phát thường dài hơn. Vì vậy, nếu một người có vết thương sau đó xuất hiện tình trạng yếu cơ, nhìn đôi, khó nuốt hoặc khó nói, cần nhanh chóng được thăm khám để loại trừ nguy cơ ngộ độc botulinum.

3. Cảnh báo triệu chứng ngộ độc botulinum

Thời gian xuất hiện triệu chứng ngộ độc botulinum khác nhau ở mỗi bệnh nhân tùy vào lượng độc tố đã tiếp xúc và thực trạng sức khỏe. Với ngộ độc botulinum do thực phẩm, triệu chứng thường xuất hiện trong khoảng 12 - 36 giờ sau khi ăn phải thực phẩm chứa độc tố. Tuy nhiên, cũng có trường hợp khoảng 4 giờ đến 8 ngày sau nhiễm độc mới xảy ra triệu chứng.

Các biểu hiện ban đầu đôi khi dễ bị nhầm với một số bệnh thần kinh khác. Ngoài ra, ngộ độc botulinum thường không gây sốt và người bệnh thường vẫn tỉnh táo, dù tình trạng yếu hoặc liệt cơ có thể tiến triển nặng.

Vì thế, để phát hiện sớm, người bệnh và gia đình nên đặc biệt chú ý đến các triệu chứng sau:

3.1. Triệu chứng thần kinh sọ

Đây thường là nhóm triệu chứng khởi phát đầu tiên, xuất hiện trước cả yếu cơ tay chân. Người bệnh có thể nhìn mờ, nhìn đôi (song thị) hoặc sụp mi. Khi phát hiện các dấu hiệu này, người bệnh cần đi khám ngay tại cơ sở y tế.

3.2. Yếu cơ và liệt cơ tiến triển

Tình trạng yếu cơ do ngộ độc botulism thường diễn tiến theo hướng từ vùng đầu, mặt xuống cổ, tay và các cơ khác. Yếu cơ thường đối xứng hai bên và không kèm rối loạn cảm giác - đây là điểm giúp phân biệt với đột quỵ hoặc hội chứng Guillain-Barré. Người bệnh có thể gặp tình trạng khó giữ đầu, khó nâng tay hoặc vận động ngày càng yếu.

Người bị ngộ độc botulinum thường yếu cơ, khó nâng và cử động tay

3.3. Khó nói, khó nuốt 

Khi độc tố tiếp tục tác động lên các cơ, người bệnh có thể nói khó, giọng thay đổi. Cũng có trường hợp khi nuốt người bệnh cảm thấy thức ăn hoặc nước uống khó đi xuống.

3.4. Khó thở

Độc tố botulinum có thể ảnh hưởng đến các cơ tham gia vào quá trình hô hấp. Khi đó, người bệnh sẽ xuất hiện tình trạng khó thở, thở hụt hơi, thở yếu. Đây là triệu chứng cảnh báo người bệnh cần được cấp cứu ngay.

3.5. Buồn nôn, nôn, đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy

Nhiễm độc botulinum cũng dễ làm xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhiễm độc đều có những triệu chứng này.

4. Xử trí ngộ độc botulinum như thế nào?

Ngộ độc botulinum là tình trạng cần được xử trí y tế khẩn cấp. Người bệnh cần được:

4.1. Cấp cứu nhanh chóng

Tuyệt đối không tự mua thuốc điều trị tại nhà hoặc chờ triệu chứng ngộ độc tự hết vì độc tố có thể tiếp tục ảnh hưởng đến hoạt động của cơ. Khi nghi ngờ ngộ độc botulinum, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện, đặc biệt là những trường hợp có nhìn đôi, sụp mi, khó nói, khó nuốt, yếu cơ hoặc khó thở.

Người thân nên lưu lại các thông tin về thực phẩm đã ăn, thời điểm ăn, những người khác cùng ăn và có biểu hiện tương tự hay không để cung cấp cho bác sĩ. Điều này sẽ giúp bác sĩ có căn cứ để xác định nguyên nhân. Nếu còn thực phẩm nghi ngờ, nên giữ lại để đánh giá khi cần thiết.

Bệnh nhân nhiễm độc botulinum cần được đưa tới bệnh viện để cấp cứu nhanh chóng

4.2. Điều trị theo chỉ định của bác sĩ

Dùng thuốc giải độc tố botulinum là phương pháp điều trị đặc hiệu được ưu tiên hàng đầu. Thuốc có tác dụng trung hòa phần độc tố chưa gắn vào các đầu tận thần kinh, từ đó giúp hạn chế độc tố tiếp tục gây tổn thương.

Điều trị càng sớm càng tốt cho người bệnh. Thuốc cần được dùng ngay khi có chẩn đoán lâm sàng phù hợp, không nên chờ kết quả xét nghiệm mới bắt đầu điều trị nếu bệnh nhân đã có nghi ngờ nguy cơ cao đối với độc tố này.

Tuy nhiên, thuốc giải độc tố không thể ngay lập tức đảo ngược tình trạng yếu hoặc liệt cơ đã xảy ra. Vì vậy, người bệnh nặng cần được theo dõi tại khoa hồi sức và hỗ trợ hô hấp bằng máy cho đến khi cơ hô hấp được cải thiện.

Bên cạnh đó, nếu cần thiết, bác sĩ cũng sẽ theo dõi sát sao để đánh giá khả năng nuốt, nguy cơ sặc, tình trạng dinh dưỡng và các biến chứng do yếu cơ kéo dài. Quá trình hồi phục cần nhiều thời gian để cơ thể tái lập hoạt động thần kinh - cơ về trạng thái bình thường.

Trường hợp bệnh nhân bị nhiễm độc vết thương, phần vết thương đó sẽ được bác sĩ phẫu thuật để loại bỏ. Ngoài ra, người bệnh cũng sẽ được chỉ định điều trị nhiễm trùng bằng thuốc kháng sinh.

Tuy ngộ độc botulinum không phải là tình trạng phổ biến nhưng dễ tiến triển nhanh, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và gây liệt cơ, nhất là cơ hô hấp, dẫn đến biến chứng nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng. Khi ở trong tình huống nghi ngờ nhiễm độc botulinum, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và cấp cứu kịp thời.

Mọi sự hỗ trợ y tế khi cần thiết, quý khách hàng có thể liên hệ Hotline của Hệ thống Y tế MEDLATEC: 1900 56 56 56.