1. Vì sao người suy thận độ 4 cần điều chỉnh chế độ ăn?

suy thận độ 4, hay bệnh thận mạn giai đoạn 4, là tình trạng mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) giảm xuống còn 15 - 29 ml/phút/1,73 m², điều này có nghĩa là chức năng thận đã mất khoảng 85 - 90%. Lúc này, thận chỉ còn đảm nhận một phần nhỏ chức năng lọc máu. Các sản phẩm chuyển hóa từ đạm như ure dễ tích tụ trong cơ thể, cùng với natri, kali và phốt pho.

Khi ure máu tăng, người bệnh thường chán ăn, buồn nôn và mệt mỏi. Kali không thể đào thải qua nước tiểu, dễ vượt ngưỡng an toàn, gây tê bì chân tay, yếu cơ và đặc biệt là rối loạn nhịp tim cấp tính, nguy cơ ngừng tim. Phốt pho tăng kéo dài gây ra bệnh lý xương do thận (xốp xương, đau khớp, dễ gãy), ngứa da dữ dội. Natri dư thừa làm giữ nước trong lòng mạch, gây phù sâu hai chân, phù mắt màng, tăng huyết áp kịch phát và dọa phù phổi cấp. 

Người suy thận độ 4 cần có chế độ ăn phù hợp để hỗ trợ kiểm soát biến chứng và duy trì thể trạng.

Một thực đơn cho người suy thận độ 4 phù hợp không có tác dụng chữa khỏi bệnh. Mục tiêu của thực đơn là hỗ trợ kiểm soát biến chứng, góp phần làm chậm tiến triển bệnh và giúp người bệnh duy trì sức khỏe tốt hơn nếu sau này cần điều trị thay thế thận.

2. Nguyên tắc xây dựng thực đơn cho người suy thận độ 4

Không có một khẩu phần chung áp dụng cho mọi người bệnh. Lượng đạm, muối, kali hay nước phụ thuộc vào cân nặng, các bệnh đi kèm như đái tháo đường, tăng huyết áp, và chỉ số xét nghiệm ở mỗi lần tái khám. Dưới đây là những nguyên tắc chính bác sĩ thường dựa vào khi tư vấn.

2.1. Kiểm soát lượng đạm ở mức hợp lý

Đạm (protein) cần thiết để duy trì cơ bắp và hệ miễn dịch. Tuy nhiên, ăn quá nhiều đạm sẽ làm tăng lượng ure mà thận phải đào thải. Theo hướng dẫn KDIGO 2024, người trưởng thành mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 - 5 chưa lọc máu nên duy trì khoảng 0,8 g đạm/kg cân nặng/ngày và không vượt quá 1,3 g/kg/ngày. Ví dụ, người nặng 50 kg cần khoảng 40 g đạm mỗi ngày.

Ở một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định chế độ ăn rất ít đạm kết hợp bổ sung ketoacid. Chế độ này chỉ nên áp dụng khi có theo dõi chặt chẽ, vì cắt giảm đạm quá mức có thể dẫn đến suy dinh dưỡng và teo cơ. Người cao tuổi hoặc người có thể trạng suy yếu có thể cần lượng đạm cao hơn.

Bạn nên chọn nguồn đạm chất lượng như cá, thịt gà bỏ da, thịt lợn nạc và lòng trắng trứng. Lượng đạm nên được chia đều cho các bữa trong ngày.

Bạn nên chọn nguồn đạm chất lượng như cá, thịt gà bỏ da với lượng vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ.

2.2. Giảm muối trong các bữa ăn

Người bệnh thận mạn nên giữ lượng natri dưới 2 g mỗi ngày, tương đương dưới 5 g muối ăn. Con số này đã bao gồm muối trong nước mắm, xì dầu, bột canh, hạt nêm và các thực phẩm chế biến sẵn. Người bị phù nhiều hoặc huyết áp khó kiểm soát có thể được bác sĩ hướng dẫn giảm muối chặt chẽ hơn.

Bệnh nhân nên hạn chế nước mắm, bột canh và đồ chế biến sẵn để giảm lượng muối nạp vào mỗi ngày.

2.3. Điều chỉnh kali và phốt pho theo kết quả xét nghiệm

Không phải người suy thận độ 4 nào cũng cần hạn chế kali ở cùng một mức. Bác sĩ sẽ dựa vào nồng độ kali và phốt pho trong máu để đưa ra hướng dẫn cụ thể. Nếu tự ý kiêng quá mức, bữa ăn có thể bị thiếu rau quả và chất xơ có thể gây thiếu hụt vitamin, chất xơ và gây táo bón nghiêm trọng.

Với phốt pho, bạn nên chú ý đến lượng phốt pho "ẩn" trong phụ gia thực phẩm. Nhiều loại thịt nguội, xúc xích và đồ uống đóng chai được bổ sung muối phosphat. Khi mua thực phẩm đóng gói, bạn nên đọc bảng thành phần và hạn chế các sản phẩm có chữ "phos", như phosphoric acid hay sodium phosphate. Ngoài ra, cơ thể hấp thu phốt pho từ thực phẩm động vật nhiều hơn so với thực phẩm thực vật.

2.4. Đảm bảo đủ năng lượng và điều chỉnh lượng nước

Khi cắt giảm đạm để tránh tăng Ure máu, người bệnh bắt buộc phải bù đủ năng lượng nhằm ngăn ngừa hiện tượng suy kiệt và dị hóa cơ bắp. Miến dong, bún, phở, bột sắn dây là những thực phẩm thường có trong khẩu phần của người bệnh thận. Dầu thực vật như dầu ô liu hay dầu đậu nành giúp tăng năng lượng mà không làm tăng lượng đạm.

Lượng nước uống phụ thuộc vào mức độ phù và lượng nước tiểu mỗi ngày. Người không phù và tiểu bình thường thường không cần hạn chế nước quá mức. Nếu bị phù hoặc tiểu ít, bạn nên hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp. Khi tính lượng nước, bạn nên cộng cả nước canh, sữa và nước từ trái cây.

3. Thực phẩm nên ưu tiên và cần hạn chế

3.1. Nhóm thực phẩm nên ưu tiên

Một số nhóm thực phẩm phù hợp với người suy thận độ 4 bao gồm:

• Tinh bột ít đạm: gạo trắng, miến dong, bún, phở, bột sắn dây, bánh mì trắng.
• Đạm chất lượng, dùng với lượng vừa phải: cá, thịt gà bỏ da, thịt lợn nạc, lòng trắng trứng.
• Rau củ ít kali: bắp cải, dưa chuột, bí xanh, su su, cà rốt, đậu cô ve.
• Trái cây ít kali: táo, lê, đào, dứa.
• Chất béo tốt: dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu hướng dương.

3.2. Nhóm thực phẩm cần hạn chế

Những thực phẩm dưới đây thường chứa nhiều muối, kali hoặc phốt pho. Người bệnh nên hạn chế hoặc chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ, bao gồm:

• Đồ chế biến sẵn, nhiều muối: giò chả, xúc xích, thịt nguội, đồ hộp, mì ăn liền, dưa cà muối.
• Thực phẩm giàu kali: chuối, cam, khoai tây, cà chua, các loại đậu và hạt, các loại rau như rau ngót, rau mồng tơi,... Mức hạn chế phụ thuộc vào chỉ số kali máu.
• Thực phẩm giàu phốt pho: nội tạng động vật, sữa và các chế phẩm từ sữa, ngũ cốc nguyên cám, yến mạch, nước ngọt có ga màu sẫm.
• Rượu, bia, thuốc lá: gây hại cho tim mạch và có thể làm bệnh nặng thêm.

Muối ăn kiêng (muối thay thế) thường chứa kali. Vì vậy, người suy thận không nên tự ý dùng loại muối này.

4. Gợi ý thực đơn mẫu trong một ngày

Thực đơn cho người suy thận độ 4 dưới đây chỉ mang tính tham khảo. Thực đơn phù hợp với người trưởng thành khoảng 50 kg, chưa lọc máu và không có rối loạn kali, phốt pho nặng. Tổng lượng thịt, cá cả ngày vào khoảng 90 - 100 g, và lượng muối dùng trong chế biến dưới 5 g.

Để thay đổi món, bạn có thể thay cá, thịt gà, thịt lợn nạc hoặc lòng trắng trứng cho nhau với lượng tương đương. Người bệnh có kèm đái tháo đường nên thay chè bằng một bữa phụ ít đường và theo dõi đường huyết thường xuyên.

5. Lưu ý khi chế biến và áp dụng thực đơn

Bạn nên ưu tiên các món luộc, hấp hoặc canh loãng, đồng thời hạn chế món chiên rán và món kho mặn. Với rau củ nhiều kali, cắt nhỏ, luộc kỹ và bỏ nước luộc có thể giúp giảm bớt một phần kali. Khi giảm muối, gừng, tỏi, hành, tiêu và chanh có thể giúp món ăn dễ ăn hơn.

Người bệnh hay chán ăn có thể chia khẩu phần thành 4 - 5 bữa nhỏ trong ngày. Bạn cũng nên tránh tự ý dùng thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc giảm đau nhóm chống viêm không steroid hoặc các nhóm thuốc khác, vì một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến chức năng thận. Người bệnh nên tham khảo ý kiến của BS trước khi sử dụng. 

Khi áp dụng thực đơn cho người suy thận độ 4 trong thời gian dài, người bệnh nên theo dõi cân nặng và huyết áp tại nhà. Việc tái khám đúng hẹn giúp bác sĩ điều chỉnh khẩu phần dựa trên các chỉ số creatinin, eGFR, ure, kali, phốt pho và albumin máu.

Người bệnh có thể chia khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ trong ngày nếu thường xuyên chán ăn.

6. Khi nào người suy thận độ 4 cần đi khám sớm?

Bạn nên liên hệ bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Phù chân, phù mặt tăng nhanh, hoặc tăng cân nhanh trong vài ngày.
• Lượng nước tiểu giảm rõ rệt.
• Buồn nôn, nôn, chán ăn kéo dài hoặc sụt cân.
• Mệt lả, yếu cơ, hồi hộp hoặc tim đập không đều.
• Ngứa da nhiều hoặc chuột rút thường xuyên.

Nếu người bệnh khó thở dữ dội, đau ngực hoặc lú lẫn, cần đưa đi cấp cứu ngay.

Chế độ ăn ở giai đoạn suy thận độ 4 xoay quanh ba việc chính: kiểm soát đạm, giảm muối, và điều chỉnh kali, phốt pho theo kết quả xét nghiệm. Người bệnh vẫn cần ăn đủ năng lượng để duy trì thể trạng. Một thực đơn cho người suy thận độ 4 phù hợp cần được cá nhân hóa và điều chỉnh sau mỗi lần tái khám, thay vì áp dụng một khẩu phần cố định lâu dài.

Nếu cần thăm khám, bạn có thể lựa chọn các địa chỉ uy tín như MEDLATEC. Tại MEDLATEC, người bệnh có thể khám chuyên khoa Thận - Tiết niệu và thực hiện các xét nghiệm đánh giá chức năng thận, điện giải cần thiết. Kết quả này giúp bác sĩ theo dõi tiến triển bệnh và tư vấn chế độ ăn phù hợp. Nếu cần tư vấn, đặt lịch khám, quý khách hàng có thể gọi đến hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.