Chương trình có sự đồng hành và chia sẻ chuyên môn từ chuyên gia đầu ngành PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi - Chuyên gia chuyên khoa Tim mạch, Hệ thống Y tế MEDLATEC; Nguyên Phó Viện trưởng Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai. 

Tăng huyết áp ở người trẻ: "Kẻ giết người thầm lặng" không thể chủ quan 

Mở đầu bài báo cáo, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi nhấn mạnh rằng, Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ độc lập quan trọng số 1 dẫn đến tỷ lệ tử vong và tàn phế do tim mạch trên phạm vi toàn cầu.  

Trích dẫn các số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chuyên gia cho biết, tỷ lệ mắc THA chiếm tới 20 - 45% dân số trưởng thành. Đặc biệt, tính chất nguy hiểm của bệnh lý này nằm ở chỗ có trên 70% bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt trong giai đoạn đầu. Điều này khiến THA được giới y học mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng”. Người bệnh thường chỉ tình cờ phát hiện khi đã xảy ra các biến cố cấp tính hoặc qua các đợt khám sức khỏe định kỳ.  

Tại Việt Nam, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi chỉ ra xu hướng tăng liên tục của tỷ lệ mắc THA qua các thập kỷ. Cụ thể, số liệu điều tra dịch tễ trên quần thể người trưởng thành (từ 25 tuổi trở lên) ghi nhận tỷ lệ hiện mắc đã chạm mức 25.1%. Đáng lo ngại hơn cả là thực trạng "bất cân xứng" trong quản lý bệnh lý: tỷ lệ bệnh nhân thực tế biết mình mắc bệnh, được tiếp cận điều trị và kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu vẫn duy trì ở mức rất thấp.  

Bệnh lý tăng huyết áp ở người trẻ tuổi diễn biến ngày càng phức tạp với sự gia tăng về số lượng và mức độ 

Đối với nhóm đối tượng trẻ tuổi (từ 18 đến dưới 40 tuổi), chuyên gia cảnh báo tỷ lệ mắc bệnh đang gia tăng nhanh chóng, hiện chiếm khoảng 5 - 12% dân số.  

Theo phân tích chuyên môn của PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi, nếu bệnh lý này không được phát hiện sớm, khởi trị tích cực và duy trì điều trị liên tục, áp lực dòng máu tăng cao kéo dài sẽ phá hủy cấu trúc mạch máu, dẫn đến hàng loạt biến chứng cơ quan đích nặng nề như đột quỵ não, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận, bệnh động mạch ngoại biên và tổn thương võng mạc gây giảm thị lực nghiêm trọng. Phân tích sâu về căn nguyên bệnh sinh ở người trẻ, theo chuyên gia, việc chẩn đoán cần đặc biệt lưu ý đến hai nhóm lớn: 

• Tăng huyết áp thứ phát (chiếm từ 15 - 30%): Đây là tỷ lệ khá cao so với người lớn tuổi. Bệnh xuất phát từ các căn nguyên thực thể rõ ràng như bệnh lý nhu mô thận (viêm cầu thận, bệnh thận mạn, hội chứng thận hư), bệnh mạch máu thận, các bệnh nội tiết (u tủy thượng thận, cường aldosteron tiên phát, cường giáp, suy giáp, đái tháo đường), do dị tật bẩm sinh như hẹp eo động mạch chủ hoặc do tác dụng phụ của một số thuốc (thuốc tránh thai đường uống, thuốc cảm chứa chất co mạch…);  
• Tăng huyết áp tiên phát (chiếm > 70%): Nhóm này không có nguyên nhân đơn độc mà gắn liền với các yếu tố nguy cơ tim mạch có xu hướng “đi chùm” (hội tụ đa yếu tố trên một cá thể). Các yếu tố liên quan chặt chẽ đến lối sống hiện đại bao gồm: tình trạng thừa cân béo phì (BMI > 25, vòng eo lớn), chế độ ăn dư thừa muối natri và chất béo bão hòa, lối sống tĩnh tại ít vận động, lạm dụng rượu bia, thói quen hút thuốc lá, áp lực tâm lý gây căng thẳng kéo dài (stress), tình trạng mất ngủ hoặc thức khuya thường xuyên, đi kèm yếu tố gia đình có tiền sử mắc bệnh tim mạch sớm. 

Chuyên gia cũng lưu ý thêm, người trẻ không nên bỏ qua các dấu hiệu gợi ý dù là nhỏ nhất như đau đầu (đặc biệt là vùng chẩm vào buổi sáng), chóng mặt, chảy máu mũi, nóng ran mặt, mệt mỏi kéo dài, hồi hộp, tim đập nhanh hoặc giảm khả năng tập trung khi làm việc. 

Cập nhật tiêu chuẩn chẩn đoán và quy trình chuẩn hóa đo huyết áp trong thực hành lâm sàng 

Trong khuôn khổ hội thảo, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi khẳng định, đo huyết áp chính xác được xem là "tiêu chuẩn vàng" quyết định tính đúng đắn của việc chẩn đoán, phân tầng nguy cơ và theo dõi dọc hành trình điều trị của bệnh nhân.  

Theo Khuyến cáo hiện hành của Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam - Hội Tim mạch học Quốc gia Việt Nam (VSH/VNHA 2024), một mức huyết áp phòng khám được xác định là tăng khi chỉ số Huyết áp tâm thu (HATT) >=140 mmHg và/hoặc Huyết áp tâm trương (HATTR) >=90 mmHg.  

Chuyên gia cũng cung cấp bảng phân loại chi tiết của VSH/VNHA 2024 để các bác sĩ lâm sàng áp dụng đối chiếu: 

• Huyết áp không tăng: HATT < 120 mmHg và HATTR < 70 mmHg; 
• Tiền tăng huyết áp: HATT 120 - 139 mmHg và/hoặc HATTR 70 - 89 mmHg; 
• Tăng huyết áp độ 1: HATT 140 - 159 mmHg và/hoặc HATTR 90 - 99 mmHg; 
• Tăng huyết áp độ 2: HATT >=160 mmHg và/hoặc HATTR >=100 mmHg. 

Đặc biệt, đối với đối tượng người trẻ tuổi, theo chuyên gia, các trường phái y khoa có sự nhìn nhận rất nghiêm ngặt: theo Hội Tim mạch Mỹ (AHA), ngưỡng chẩn đoán THA được siết chặt ở mức > 130/80 mmHg, trong khi Hội Tim mạch Châu Âu (ESC) và VNHA thống nhất ngưỡng >=140/90 mmHg.  

Nhằm loại trừ các hiện tượng nhiễu lâm sàng như "THA áo choàng trắng" hoặc "THA ẩn giấu", chuyên gia khuyến cáo việc chẩn đoán cần được xác định phối hợp bằng chỉ số ngoài phòng khám (huyết áp tự đo tại nhà - HBPM hoặc theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ - ABPM) hoặc tối thiểu phải kiểm tra lại ở ít nhất hai lần khám phòng khám độc lập khác. 

Để loại bỏ các sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên khi đo huyết áp, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi đã hướng dẫn quy trình đo chuẩn hóa tại phòng khám cũng như hướng dẫn người bệnh tự đo tại nhà: 

• Bước chuẩn bị: Người bệnh cần được ngồi nghỉ ngơi hoàn toàn, thư giãn trong phòng yên tĩnh tối thiểu từ 5 - 10 phút trước khi đo. Tuyệt đối không sử dụng các chất kích thích có chứa caffeine, không hút thuốc lá, không ăn uống hay tập thể dục nặng trong vòng 30 phút đến 2 giờ trước đó. Một lưu ý y khoa quan trọng là bệnh nhân phải làm trống bàng quang trước khi đo, bởi cảm giác buồn tiểu kích thích thần kinh giao cảm có thể làm tăng giả tạo chỉ số huyết áp lên tới 10mmHg; 
• Tư thế đo đúng: Bệnh nhân ngồi thoải mái trên ghế có tựa lưng, hai chân đặt bằng phẳng trên sàn nhà, không bắt chéo chân nhằm tránh làm tăng áp lực ổ bụng. Cánh tay đo bộc lộ trần, duỗi thẳng tự nhiên trên mặt bàn sao cho vị trí nếp khuỷu tay nằm ngang mức với tâm nhĩ phải (ngang mức tim); 
• Kỹ thuật đo: Sử dụng máy đo huyết áp đã được kiểm định chất lượng (huyết áp kế thủy ngân, đồng hồ hoặc máy điện tử tự động). Lựa chọn bao đo có kích thước phù hợp với chu vi cánh tay (bề dài bao đo tối thiểu bằng 80% và bề rộng tối thiểu bằng 40% chu vi cánh tay). Quấn bao đo vừa vặn, bờ dưới của bao nằm trên nếp lằn khuỷu tay 2cm; 
• Tần suất và ghi nhận chỉ số: Tiến hành đo ít nhất 2 lần, mỗi lần cách nhau 1 - 2 phút. Trong trường hợp chỉ số giữa hai lần đo chênh lệch >10mmHg, cần cho bệnh nhân nghỉ ngơi thêm 5 phút và tiến hành đo lại lần thứ 3. Trong lần thăm khám đầu tiên, bắt buộc phải đo huyết áp ở cả hai tay để tầm soát bệnh lý hẹp động mạch, đồng thời yêu cầu bệnh nhân giữ yên lặng, không nói chuyện trong suốt quá trình đo. 

Chuyên gia hướng dẫn các bước đo huyết áp tại nhà đảm bảo tính chính xác 

Chiến lược điều trị toàn diện: Cá thể hóa và vai trò của lối sống 

Bàn về chiến lược quản lý bệnh, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi khẳng định: “Nguyên tắc bất di bất dịch trong điều trị THA ở người trẻ là phải bảo đảm tính đúng, đủ hàng ngày, quản lý theo dõi chặt chẽ và lâu dài”. Mục tiêu điều trị không chỉ đơn thuần là hạ chỉ số huyết áp xuống dưới ngưỡng đích < 130/80 mmHg cho đa số bệnh nhân, mà đích cốt lõi là ngăn ngừa, làm chậm tiến triển của các tổn thương cấu trúc và chức năng cơ quan đích.  

Theo chuyên gia, liệu pháp thay đổi lối sống (điều trị không dùng thuốc) là nền tảng bắt buộc áp dụng song hành cho mọi giai đoạn bệnh. Trọng tâm của liệu pháp này là việc triển khai nghiêm ngặt chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) - một chế độ ăn đã được chứng minh lâm sàng có hiệu quả hạ huyết áp tương đương với một số thuốc đơn trị liệu. 

Chế độ ăn DASH hướng tới việc tối ưu hóa tỷ lệ vi chất (giàu Kali, Magie, Canxi và chất xơ) thông qua việc tăng cường rau xanh, trái cây tươi (8-10 phần/ngày), ngũ cốc nguyên hạt (6-8 phần/ngày), các loại hạt, đậu và sữa ít béo hoặc tách béo. Đồng thời, người bệnh phải hạn chế tối đa việc tiêu thụ chất béo bão hòa, cholesterol (có nhiều trong mỡ động vật, da gia cầm, phủ tạng) và đồ uống có đường. Đặc biệt, lượng natri nạp vào cơ thể cần được cắt giảm nghiêm ngặt xuống dưới ngưỡng 1.5g - 2.3g/ngày (tương đương với dưới 3g muối/ngày). 

Chế độ ăn DASH được ứng dụng trong chiến lược quản lý bệnh tăng huyết áp ở người trẻ tuổi 

Bên cạnh dinh dưỡng, chuyên gia nhắc nhở người trẻ cần kiểm soát chặt chẽ cân nặng để duy trì chỉ số khối cơ thể BMI lý tưởng từ 18.5 - 22.9 kg/m². Phân tích dữ liệu cho thấy, ở những người thừa cân, cứ giảm được 1kg cân nặng sẽ giúp hạ trung bình 1mmHg HATT. Người bệnh cũng cần duy trì chế độ tập luyện thể lực đều đặn từ 30 - 45 phút mỗi ngày với các bài tập động như đi bộ nhanh, chạy bộ, đạp xe, bơi lội... bảo đảm tổng thời gian vận động > 150 phút/tuần. Đồng thời, việc thiết lập một lối sống khoa học, từ bỏ thuốc lá hoàn toàn, hạn chế rượu bia, tránh thức khuya (đảm bảo giấc ngủ sâu từ 7 - 8 tiếng/đêm) và kiểm soát tốt các căng thẳng tâm lý (stress) là những mắt xích không thể tách rời. 

Tuy nhiên, PGS Thi cũng đặc biệt lưu ý một sai lầm thường gặp trong lâm sàng: nhiều bệnh nhân và bác sĩ có xu hướng quá kỳ vọng hoặc trì hoãn điều trị bằng thuốc để chờ đợi kết quả từ việc thay đổi lối sống. Các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh mức giảm huyết áp do thay đổi lối sống thường nhỏ và chỉ mang tính chất tạm thời. Việc chậm trễ khởi trị bằng thuốc ở những bệnh nhân có chỉ định có thể làm gia tăng tích lũy nguy cơ biến cố tim mạch bất lợi. Do đó, khi việc thay đổi lối sống không giúp kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu sau 3 - 6 tháng (ở nhóm nguy cơ thấp) hoặc đối với bệnh nhân THA từ độ 2 trở lên, việc can thiệp bằng thuốc là bắt buộc. 

Chuyên gia cho biết, phác đồ điều trị thuốc cần được cá thể hóa một cách tinh tế, dựa trên việc đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ tim mạch đi kèm, bằng chứng tổn thương cơ quan đích và các bệnh lý đồng mắc (như đái tháo đường, suy thận mạn, gout, rối loạn lipid máu). Bác sĩ lâm sàng sẽ lựa chọn và phối hợp tối ưu từ 4 nhóm thuốc hạ áp chủ lực: 

• Nhóm A: Thuốc ức chế men chuyển (ACEi) hoặc thuốc ức chế thụ thể Angiotensin II (ARB); 
• Nhóm B: Thuốc chẹn beta giao cảm; 
• Nhóm C: Thuốc chẹn kênh canxi (CCB); 
• Nhóm D: Thuốc lợi tiểu Thiazide hoặc giống Thiazide. 

Đối với người trẻ tuổi có đặc thù công việc bận rộn, để tăng cường tối đa tỷ lệ tuân thủ điều trị và giảm thiểu hiện tượng quên thuốc, PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi khuyến cáo, chiến lược ưu tiên hàng đầu là sử dụng các viên thuốc phối hợp liều cố định (Single-Pill Combination - phối hợp 2 hoặc 3 hoạt chất trong một viên nén) ngay từ bước đầu điều trị thay vì sử dụng các viên rời. Định kỳ mỗi 3 - 6 tháng một lần, bệnh nhân cần được thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng quy trình để đánh giá chức năng gan, thận, điện giải đồ, lipid máu, acid uric và protein niệu nhằm kịp thời hiệu chỉnh liều lượng thuốc phù hợp. 

Thông qua những phân tích y khoa sâu sắc và thực tiễn từ PGS.TS Phạm Thị Hồng Thi, chương trình Hội thảo trực tuyến của Hệ thống Y tế MEDLATEC đã mang đến một góc nhìn toàn diện, nâng cao năng lực tiếp cận chuẩn hóa bệnh lý tăng huyết áp ở người trẻ tuổi cho đội ngũ y bác sĩ, đồng thời góp phần bảo vệ sức khỏe tim mạch bền vững cho cộng đồng.