1. Bệnh ghẻ và tổ đỉa là gì?

Trước khi đi vào phân biệt chi tiết, việc hiểu rõ bản chất của từng bệnh lý là bước nền tảng quan trọng. Dù cùng gây tổn thương dạng mụn nước trên da, Bệnh ghẻ và tổ đỉa lại xuất phát từ những cơ chế bệnh sinh hoàn toàn khác nhau.

1.1. Khái niệm Bệnh ghẻ

Bệnh ghẻ là bệnh da liễu do ký sinh trùng Sarcoptes scabiei hominis gây ra. Con ghẻ cái sau khi xâm nhập vào da sẽ đào các đường hầm nhỏ trong lớp thượng bì để đẻ trứng và sinh sản. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm mạnh của cơ thể đối với ký sinh trùng, trứng và chất thải của chúng.

Hệ quả là người bệnh xuất hiện các tổn thương dạng mụn nước, sẩn ngứa và cảm giác ngứa dữ dội, đặc biệt tăng lên vào ban đêm – thời điểm ký sinh trùng hoạt động mạnh. Nếu không được điều trị đúng cách, bệnh ghẻ có thể lây lan nhanh và gây biến chứng nhiễm trùng da.

1.2. Khái niệm tổ đỉa

Tổ đỉa (dyshidrotic eczema) là một dạng viêm da mạn tính, thuộc thể đặc biệt của chàm. Bệnh đặc trưng bởi sự xuất hiện của các mụn nước nhỏ, nằm sâu dưới da, thường tập trung ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và kẽ ngón.

Khác với bệnh ghẻ, tổ đỉa không liên quan đến ký sinh trùng và không có khả năng lây lan. Bệnh thường liên quan đến yếu tố cơ địa, rối loạn miễn dịch, di truyền và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố kích thích như stress, mồ hôi, dị ứng hoặc thay đổi thời tiết. Tổ đỉa có xu hướng tái phát theo từng đợt và dễ trở thành mạn tính nếu không được kiểm soát tốt.

2. Bệnh ghẻ và tổ đỉa – 5 yếu tố phân biệt cần biết

Do cùng biểu hiện bằng mụn nước và ngứa, bệnh ghẻ và tổ đỉa rất dễ bị nhầm lẫn trong thực tế. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ các đặc điểm lâm sàng, có thể nhận thấy nhiều điểm khác biệt rõ ràng giữa hai bệnh lý này.

Phân biệt đúng bệnh ghẻ và tổ đỉa giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, tránh bệnh kéo dài.

2.1. Nguyên nhân gây bệnh

Sự khác biệt lớn nhất giữa bệnh ghẻ và tổ đỉa nằm ở nguyên nhân. Bệnh ghẻ là bệnh do ký sinh trùng ghẻ trực tiếp gây ra khi chúng đào hang và sinh sản trong da người. Trong khi đó, tổ đỉa là một dạng viêm da mạn tính, không có nguyên nhân đơn lẻ rõ ràng mà thường liên quan đến cơ địa dị ứng, yếu tố miễn dịch và các tác nhân kích thích từ môi trường.

Bệnh ghẻ là bệnh da liễu do ký sinh trùng ghẻ đào hang và sinh sản dưới da.

2.2. Khả năng lây lan

Bệnh ghẻ có khả năng lây truyền rất cao, đặc biệt qua tiếp xúc da kề da, dùng chung quần áo, khăn tắm, chăn màn hoặc đồ dùng cá nhân. Vì vậy, trong gia đình hoặc môi trường sinh hoạt tập thể, bệnh có thể lan nhanh nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Ngược lại, tổ đỉa không phải bệnh lây nhiễm. Người bệnh không có nguy cơ truyền bệnh cho người khác, kể cả khi tiếp xúc trực tiếp, do bệnh không liên quan đến vi sinh vật hay ký sinh trùng.

2.3. Hình dạng và đặc điểm mụn nước

Ở bệnh ghẻ, mụn nước thường nằm nông trên bề mặt da, dễ vỡ và có xu hướng lan rộng nhanh khi người bệnh gãi nhiều. Các tổn thương thường không đồng đều và có thể kèm theo vết trầy xước, đóng vảy tiết do bội nhiễm.

Ngược lại, mụn nước trong tổ đỉa thường rất nhỏ, kích thước khoảng 1 - 2 mm, nằm sâu dưới da với lớp vách dày hơn. Các mụn này khó vỡ, tồn tại dai dẳng trong nhiều ngày hoặc vài tuần trước khi khô lại và bong vảy.

2.4. Vị trí xuất hiện

Bệnh ghẻ có thể xuất hiện ở nhiều vị trí trên cơ thể, thường gặp nhất là kẽ ngón tay, cổ tay, vùng hông – lưng, mông và bộ phận sinh dục ngoài. Các vị trí này thường có da mỏng và dễ tiếp xúc khi sinh hoạt.

Trong khi đó, tổ đỉa chủ yếu khu trú ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và kẽ ngón, ít khi lan rộng ra các vùng da khác trên cơ thể.

2.5. Thời điểm ngứa và diễn tiến

Ngứa do bệnh ghẻ thường trở nên dữ dội vào ban đêm, khiến người bệnh mất ngủ và mệt mỏi kéo dài. Ngược lại, ngứa trong tổ đỉa có thể tăng lên khi ra mồ hôi, căng thẳng hoặc tiếp xúc với các yếu tố kích thích, và thường kéo dài theo từng đợt bùng phát.

Cơn ngứa do bệnh ghẻ gây ra thường trở nên dữ dội vào ban đêm

3. Nguyên nhân 

Cơ chế gây ngứa và mụn nước ở bệnh ghẻ và tổ đỉa hoàn toàn khác nhau. Chính sự khác biệt này quyết định cách tiếp cận trong chẩn đoán và điều trị.

3.1. Bệnh ghẻ

Ở bệnh ghẻ, con ghẻ cái xâm nhập vào da, đào các đường hầm nhỏ và đẻ trứng. Trứng nở thành ấu trùng và tiếp tục chu kỳ sinh sản. Chất thải, xác ghẻ và trứng kích thích phản ứng miễn dịch mạnh của cơ thể, gây viêm, ngứa dữ dội và hình thành mụn nước.

Phản ứng viêm kéo dài khiến da dễ tổn thương, trầy xước và có nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn nếu không được kiểm soát.

3.2. Tổ đỉa

Nguyên nhân chính xác của tổ đỉa đến nay vẫn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh liên quan đến rối loạn đáp ứng miễn dịch của da. Các yếu tố như dị ứng kim loại, tiếp xúc hóa chất, stress kéo dài, tăng tiết mồ hôi hoặc thay đổi thời tiết có thể kích hoạt hoặc làm tái phát các đợt tổ đỉa.

Tổ đỉa không lây, thường liên quan đến cơ địa, stress và các yếu tố kích thích.

4. Dấu hiệu lâm sàng giúp nhận biết sớm bệnh

Mặc dù có điểm chung là mụn nước và ngứa, biểu hiện lâm sàng của bệnh ghẻ và tổ đỉa có những đặc trưng riêng giúp bác sĩ và người bệnh nhận biết sớm.

4.1. Bệnh ghẻ

Triệu chứng điển hình nhất của bệnh ghẻ là ngứa dữ dội về ban đêm. Người bệnh thường xuất hiện các mụn nước nhỏ, sẩn ngứa rải rác trên da. Một dấu hiệu khá đặc trưng là có thể nhìn thấy các “đường hầm” nhỏ ngoằn ngoèo dưới da – nơi con ghẻ đào hang.

Nếu gãi nhiều, các tổn thương dễ trầy xước, chảy dịch và nhiễm trùng thứ phát.

4.2. Tổ đỉa

Tổ đỉa thường biểu hiện bằng các mụn nước nhỏ, sâu dưới da, mọc thành từng cụm và có xu hướng đối xứng hai bên. Các mụn nước này khó vỡ, tồn tại trong thời gian dài, sau đó khô lại, bong vảy và có thể để lại vùng da khô, nứt nẻ.

5. Chẩn đoán bệnh ghẻ và tổ đỉa

Chẩn đoán chính xác là yếu tố then chốt để phân biệt bệnh ghẻ và tổ đỉa, đặc biệt khi triệu chứng có nhiều điểm tương đồng.

5.1. Chẩn đoán bệnh ghẻ

Bệnh ghẻ thường được chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng điển hình, đặc biệt là ngứa tăng về đêm và vị trí tổn thương đặc trưng. Bác sĩ có thể soi da, tìm đường hầm ghẻ hoặc dùng kim vô trùng lấy mẫu da để soi tìm ký sinh trùng trong những trường hợp cần thiết.

5.2. Chẩn đoán tổ đỉa

Tổ đỉa chủ yếu được chẩn đoán dựa vào hình thái mụn nước sâu dưới da, vị trí xuất hiện đặc trưng và tiền sử bệnh tái phát theo yếu tố kích thích. Một số xét nghiệm có thể được chỉ định nhằm loại trừ nhiễm trùng hoặc các bệnh da liễu khác nếu cần.

6. Điều trị y học hiện đại

Do nguyên nhân và cơ chế khác nhau, điều trị bệnh ghẻ và tổ đỉa cũng hoàn toàn khác biệt.

6.1. Bệnh ghẻ

Mục tiêu điều trị bệnh ghẻ là tiêu diệt hoàn toàn ký sinh trùng ghẻ và trứng. Người bệnh cần sử dụng thuốc bôi diệt ghẻ theo chỉ định, thường bôi toàn thân từ cổ trở xuống. Trong trường hợp nặng hoặc lan rộng, bác sĩ có thể chỉ định phối hợp thuốc uống.

Điều trị đồng thời cho tất cả các thành viên trong gia đình và vệ sinh môi trường sống là yếu tố bắt buộc để tránh tái lây.

Điều trị bệnh ghẻ cần diệt ký sinh trùng và xử lý đồng thời cho người sống chung.

6.2. Tổ đỉa

Điều trị tổ đỉa tập trung vào kiểm soát triệu chứng ngứa, mụn nước và hạn chế các yếu tố kích thích gây bùng phát. Thuốc bôi chống viêm, dưỡng ẩm và điều chỉnh lối sống đóng vai trò quan trọng. Với các trường hợp nặng, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp điều trị chuyên sâu hơn.

7. Chăm sóc tại nhà và phòng ngừa tái phát

Chăm sóc tại nhà đúng cách giúp hỗ trợ điều trị và giảm nguy cơ tái phát ở cả bệnh ghẻ và tổ đỉa.

Với bệnh ghẻ, người bệnh cần giữ vệ sinh chăn màn, quần áo, không dùng chung đồ cá nhân và tuân thủ điều trị đồng thời cho người thân. Với tổ đỉa, việc tránh tiếp xúc dị nguyên, giữ da sạch và dưỡng ẩm phù hợp giúp giảm tần suất bùng phát bệnh.

8. Khi nào nên đi khám bác sĩ?

Mặc dù không phải lúc nào cũng nguy hiểm, cả bệnh ghẻ và tổ đỉa đều cần được thăm khám khi triệu chứng nặng hoặc kéo dài. Người bệnh nên đi khám nếu ngứa nhiều về ban đêm, tổn thương lan rộng, xuất hiện dấu hiệu nhiễm khuẩn như mủ, sốt hoặc điều trị tại nhà không cải thiện, tái phát liên tục.

Thăm khám chuyên khoa giúp chẩn đoán chính xác và kiểm soát hiệu quả bệnh ghẻ và tổ đỉa.

Bệnh ghẻ và tổ đỉa đều gây mụn nước và ngứa, nhưng bản chất, cơ chế và phương pháp điều trị hoàn toàn khác nhau. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp người bệnh lựa chọn đúng hướng điều trị, tránh nhầm lẫn dẫn đến bệnh kéo dài và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc triệu chứng không thuyên giảm, người bệnh nên thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín như MEDLATEC để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp. Quý khách có thể gọi đến Hotline MEDLATEC – 1900 56 56 56 để được tư vấn và đặt lịch thăm khám với bác sĩ chuyên khoa.