Nam thanh niên 26 tuổi bị đề kháng insulin nặng dù HbA1c bình thường

Sức khỏe "báo động đỏ" ẩn giấu sau vẻ bề ngoài khỏe mạnh  

Bệnh nhân P.Đ.Q. (26 tuổi, Hà Nội) đến khám sức khỏe tổng quát và kiểm tra triệu chứng ho khạc đờm xanh nhẹ trong 2 ngày, không sốt, không đau ngực. Bệnh nhân có thể trạng béo phì độ II (theo phân loại dành cho người châu Á) với chiều cao 169,4 cm, cân nặng 89,9 kg (BMI = 31,32 kg/m²) và huyết áp ở mức 140/91 mmHg - cao hơn mức khuyến cáo. Bản thân anh Q. chưa từng được chẩn đoán rối loạn đường huyết hay mắc bệnh mạn tính. 

Điều đáng chú ý nằm ở kết quả cận lâm sàng. Khi thực hiện các xét nghiệm tầm soát cơ bản, glucose máu lúc đói ghi nhận 5,79 mmol/L (tăng nhẹ, đã thuộc vùng rối loạn glucose máu lúc đói) và chỉ số HbA1c đạt 5,43% (hoàn toàn bình thường). Nếu chỉ dựa vào hai chỉ số quen thuộc này, bệnh nhân chưa đủ tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường và rất dễ được xem là "chưa có gì đáng lo". Tuy nhiên, kết quả chẩn đoán hình ảnh qua siêu âm và chụp cắt lớp vi tính lại cho thấy gan nhiễm mỡ lan tỏa độ III. 

Kết quả chẩn đoán hình ảnh cho thấy tình trạng gan nhiễm mỡ lan tỏa độ III 

Nhận định đây là một trường hợp có nhiều yếu tố nguy cơ chuyển hóa, bác sĩ đã chỉ định làm thêm xét nghiệm insulin lúc đói kết hợp tính bộ chỉ số HOMA (Homeostasis Model Assessment - mô hình đánh giá cân bằng nội môi). Kết quả cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác: 

• Nồng độ insulin lúc đói đạt 27,50 µU/mL, tức vượt giới hạn tham chiếu (< 25 µU/mL);   
• Chỉ số đề kháng insulin HOMA1-IR đạt 7,1 và HOMA2-IR đạt 3,57 (tăng gấp nhiều lần so với ngưỡng bình thường); 
• Chỉ số chức năng tế bào beta HOMA-B tăng lên 171,3%, trong khi độ nhạy insulin HOMA-S tụt giảm nghiêm trọng chỉ còn 28,0%. 

Bảng kết quả xét nghiệm Insulin đói và bộ chỉ số HOMA của bệnh nhân  

Những con số này cho thấy bệnh nhân đang có tình trạng đề kháng insulin nặng, trong khi tuyến tụy phải "gồng mình" tăng tiết bù trừ khoảng 1,7 lần để giữ cho đường huyết chưa bị vọt lên cao. 

Giá trị cốt lõi của bộ chỉ số HOMA trong sàng lọc sớm 

Theo ThS.BSNT Nguyễn Huy Đông - Phòng Hóa sinh miễn dịch, Trung tâm Xét nghiệm MEDLATEC, đề kháng insulin xuất hiện trước khi bệnh đái tháo đường típ 2 khởi phát nhiều năm. Trong giai đoạn này, khi các mô đích như gan, cơ và mô mỡ trở nên kém nhạy cảm với insulin, tuyến tụy sẽ tự động tăng cường sản xuất hormone này để duy trì mức đường huyết ổn định. Vì vậy, glucose máu và HbA1c thường vẫn duy trì ở mức bình thường, đánh lừa người bệnh rằng cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh. 

 Xét nghiệm bộ chỉ số HOMA giúp phát hiện sớm những rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn  

Chính vì thế, xét nghiệm bộ chỉ số HOMA (gồm HOMA-IR, HOMA-B và HOMA-S) giúp nhìn thấy những rối loạn chuyển hóa còn đang ẩn giấu. Chỉ thông qua một mẫu máu lấy lúc đói, bác sĩ có thể ước tính mức độ đề kháng insulin, khả năng hoạt động của tế bào beta tuyến tụy cũng như độ nhạy insulin của cơ thể, từ đó nhận diện đúng "cửa sổ cơ hội" để can thiệp kịp thời trước khi bệnh chuyển biến thành đái tháo đường. 

Tuy vậy, HOMA không thay thế xét nghiệm glucose máu và HbA1c, và không dùng để chẩn đoán đái tháo đường. Giá trị của HOMA là bổ sung thông tin về cơ chế; kết hợp cả ba nhóm chỉ số mới cho bức tranh đầy đủ. HOMA còn là thước đo hữu ích khi theo dõi: lúc người bệnh giảm cân, độ nhạy insulin (HOMA-S) có thể cải thiện rõ trước cả khi HbA1c thay đổi.  

Vòng xoắn bệnh lý giữa béo phì, gan nhiễm mỡ và đề kháng insulin 

Ở trường hợp của bệnh nhân Q., lượng mỡ dư thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng vùng bụng, liên tục giải phóng acid béo tự do đổ về gan. Sự tích tụ mỡ quá mức trong tế bào gan gây ra tình trạng gan nhiễm mỡ độ III, đồng thời làm gián đoạn con đường truyền tín hiệu của insulin, khiến gan giảm khả năng kiểm soát sản xuất glucose. 

Nghịch lý là tình trạng tăng insulin máu bù trừ lại tiếp tục kích thích gan tổng hợp thêm nhiều chất béo mới, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý khép kín: gan nhiễm mỡ → đề kháng insulin → tăng insulin máu → gan càng nhiễm mỡ nặng hơn. Hệ quả là các rối loạn chuyển hóa đi kèm cũng xuất hiện rõ rệt như tăng triglycerid, giảm HDL-C, tăng acid uric (571 µmol/L) và huyết áp cao. Insulin máu cao còn khiến thận giữ lại acid uric nhiều hơn, vì vậy người bị đề kháng insulin hay kèm tăng acid uric máu.   

Phát hiện đề kháng insulin từ giai đoạn tế bào tụy còn khả năng bù trừ mang ý nghĩa quyết định trong việc đảo ngược bệnh lý. Tin tốt là đo đàn hồi mô gan cho thấy gan của anh Q. chưa bị xơ hóa (F0), nghĩa là tổn thương vẫn còn khả năng hồi phục. Đối với trường hợp này, các bác sĩ khuyến cáo bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm túc việc thay đổi lối sống: đặt mục tiêu giảm cân từ 5 - 10% trọng lượng cơ thể; xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh (hạn chế đường tinh luyện, đồ uống có đường, rượu bia, chất béo bão hòa, tăng cường rau xanh theo mô hình Địa Trung Hải) và duy trì vận động thể lực đều đặn ít nhất 150 phút mỗi tuần, kết hợp bài tập sức mạnh cơ bắp; đồng thời tái khám định kỳ sau 3 tháng để đánh giá lại cân nặng, vòng bụng, insulin lúc đói và HOMA, các chỉ số chuyển hóa, mỡ máu và siêu âm đàn hồi mô gan. 

Ai nên kiểm tra đề kháng insulin và cần chuẩn bị gì?  

Bác sĩ Đông khuyến cáo, những người có yếu tố nguy cơ dưới đây không nên chủ quan khi thấy kết quả đường huyết lúc đói hay HbA1c nằm trong giới hạn bình thường, mà nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra insulin lúc đói và bộ chỉ số HOMA: 

• Thừa cân, béo phì (BMI ≥ 23 ở người châu Á) hoặc vòng bụng lớn (nam ≥ 90 cm, nữ ≥ 80 cm);  
• Gan nhiễm mỡ, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp hoặc tăng acid uric, đặc biệt ở người trẻ; 
• Có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường típ 2; 
• Phụ nữ có hội chứng buồng trứng đa nang hoặc từng bị đái tháo đường thai kỳ; 
• Có vùng da sẫm màu, dày lên ở gáy, nách, bẹn (dấu gai đen), một dấu hiệu gợi ý đề kháng insulin.  

Để cho kết quả xét nghiệm tin cậy, chính xác, người làm xét nghiệm cần nhịn ăn 8 - 12 giờ (chỉ uống nước lọc), lấy máu vào buổi sáng và tránh vận động gắng sức trước khi lấy máu. Hãy báo với bác sĩ nếu đang bị ốm cấp, đang mang thai hoặc đang dùng thuốc như corticoid, insulin hay thuốc điều trị đái tháo đường, vì các yếu tố này có thể làm sai lệch kết quả hoặc khiến chỉ số HOMA không còn giá trị diễn giải. Khi theo dõi nhiều lần, nên làm tại cùng một cơ sở xét nghiệm để dễ dàng so sánh kết quả các lần với nhau.  

Việc chủ động tầm soát chuyên sâu bằng bộ chỉ số HOMA theo tư vấn của bác sĩ sẽ giúp phát hiện sớm các bất thường chuyển hóa, mở ra cơ hội bảo vệ sức khỏe tim mạch và nội tiết lâu dài. 

Người có các yếu tố nguy cơ cần chủ động thực hiện tầm soát định kỳ  

Người dân có nhu cầu kiểm tra sức khỏe hoặc thăm khám khi phát hiện các dấu hiệu bất thường, vui lòng liên hệ tới Hệ thống Y tế MEDLATEC qua Tổng đài 1900 56 56 56 để được hỗ trợ kịp thời.