1. Lục phủ ngũ tạng là gì?

Lục phủ ngũ tạng là thuật ngữ được Đông y dùng để chỉ hệ thống các cơ quan quan trọng bên trong cơ thể, có vai trò duy trì sự sống, điều hòa hoạt động sinh lý và giữ cân bằng sức khỏe tổng thể.

Theo quan niệm Đông y:

• Ngũ tạng gồm 5 cơ quan chính: Tâm - Can - Tỳ - Phế - Thận.
• Lục phủ gồm 6 cơ quan hỗ trợ: Đởm - Vị - Tiểu trường - Đại trường - Bàng quang - Tam tiêu.

Điểm khác biệt giữa tạng và phủ là: Tạng chủ yếu có chức năng “tàng trữ” (tàng tinh, khí, huyết), liên quan đến hoạt động sống lâu dài. Phủ chủ yếu có chức năng “tiêu hóa, vận chuyển và bài tiết”, tức là xử lý thức ăn, nước uống và chất thải.

Vậy, hiểu đơn giản, lục phủ ngũ tạng là gì? Đây chính là cơ quan quan trọng giữ vai trò nền tảng, hỗ trợ xử lý và vận hành các hoạt động hàng ngày của cơ thể.

Hình ảnh mô tả lục phủ ngũ tạng

2. Ngũ tạng và chức năng của từng tạng

Ngũ tạng đóng vai trò như “trung tâm điều khiển” các hoạt động quan trọng trong cơ thể với các chức năng chính sau:

2.1. Tạng Tâm (Tim)

Trong Đông y, Tâm không chỉ là tim mà còn liên quan đến tuần hoàn máu và tinh thần. Tâm được xem là "đại chủ của lục phủ ngũ tạng", có vai trò tổng quản toàn bộ hoạt động sinh lý và tinh thần.

Chức năng chính của Tâm là: 

• Bơm máu, điều hòa huyết mạch.
• Tác động đến giấc ngủ, tinh thần, trí nhớ.

Tâm khỏe thì tinh thần ổn định, ngủ ngon. Tâm suy yếu rất dễ gây hồi hộp, mất ngủ, lo âu.

2.2. Tạng Can (Gan) 

Can trong Đông y liên quan đến gan trong Tây y nhưng chức năng còn mở rộng hơn, đặc biệt là điều hòa khí trong cơ thể. Chức năng chính của Can là:

• Điều tiết lưu thông khí huyết.
• Hỗ trợ giải độc.
• Ảnh hưởng đến gân cơ và mắt.
• Liên quan đến cảm xúc tức giận, stress.

Can hỏa vượng có thể gây đau đầu vùng đỉnh, mắt đỏ, cáu gắt; Can khí uất kết lâu ngày ảnh hưởng đến tiêu hóa và giấc ngủ.

2.3. Tạng Tỳ (Lá lách) 

Trong Đông y, Tỳ không hoàn toàn tương đương với lá lách trong Tây y. Tỳ theo y học cổ truyền bao hàm cả chức năng của tụy tạng và hệ tiêu hóa, là trung tâm chuyển hóa và vận hóa thủy cốc.

Tỳ theo Đông y giữ vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa thức ăn thành năng lượng. Chức năng chính của Tỳ là:

• Tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng.
• Vận chuyển chất dinh dưỡng đi nuôi cơ thể.
• Ảnh hưởng đến cơ bắp và sức đề kháng.

Tỳ yếu thường gây đầy bụng, ăn không ngon, mệt mỏi, dễ tiêu chảy.

2.4. Tạng Phế (Phổi)

Phế là cơ quan liên quan trực tiếp đến đường thở và khả năng miễn dịch, có chức năng: 

• Điều khiển hô hấp.
• Phân phối khí đi khắp cơ thể.
• Bảo vệ cơ thể khỏi tác nhân gây bệnh (gió lạnh, vi khuẩn).
• Liên quan đến da và lông. 

Phế yếu dễ bị ho, viêm họng, cảm lạnh, da khô.

Tạng Phế

2.5. Tạng Thận

Trong Đông y, Thận là cơ quan “gốc rễ của sự sống”, liên quan lâu dài đến sức khỏe. Thận có chức năng chính là: tàng trữ tinh (sinh lực), điều hòa nước trong cơ thể, liên quan đến xương, tóc, tai và khả năng sinh sản, quyết định sức khỏe tuổi già.

Thận yếu có thể gây đau lưng, tiểu đêm, tóc bạc sớm, suy giảm sinh lực.

3. Lục phủ và vai trò của từng phủ

Nếu ngũ tạng là nền tảng thì lục phủ giống như “hệ thống vận hành” giúp cơ thể tiêu hóa, hấp thu và bài tiết. Lục phủ bao gồm:

3.1. Phủ Đởm (Túi mật) 

Đởm có chức năng tàng trữ và bài tiết mật, phối hợp chặt chẽ với Can để hỗ trợ Tỳ Vị vận hóa thủy cốc. Đởm là một trong số ít phủ mang đặc tính "tàng" của tạng, vì vậy còn được gọi là "phủ trung chính". Đởm cũng liên quan đến sự quyết đoán và tinh thần. Đởm yếu có thể khiến bạn hay bị đầy bụng, khó tiêu, dễ do dự khi đưa ra quyết định.

3.2. Phủ Vị (Dạ dày) 

Phủ này có nhiệm vụ tiếp nhận và tiêu hóa thức ăn. Vị là cơ quan quan trọng nhất trong hệ tiêu hóa, có chức năng:

• Nhận thức ăn, nghiền và phân giải.
• Kết hợp với Tỳ để hấp thu dinh dưỡng.
• Tạo nguồn năng lượng cho cơ thể.

Vị yếu dễ gây đau dạ dày, trào ngược, ăn uống kém.

3.3. Phủ Tiểu trường (Ruột non)

Tiểu trường chịu trách nhiệm phân tách chất tinh và chất cặn từ thức ăn. Chức năng chính của phủ này là: hấp thu dinh dưỡng, chuyển bã xuống đại tràng. Ruột non hoạt động kém có thể gây rối loạn tiêu hóa, đau bụng âm ỉ.

3.4. Phủ Đại trường (Ruột già)

Đại trường là nơi hấp thu nước và tạo phân, có chức năng:

• Hấp thu nước từ thức ăn thừa.
• Thải phân ra ngoài.

Đại trường không khỏe dễ gây táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.

3.5. Phủ Bàng quang 

Bàng quang có chức năng liên quan đến việc điều tiết và bài tiết nước tiểu:

• Lọc và chứa nước tiểu.
• Thải nước tiểu ra ngoài.

Bàng quang yếu dễ gây tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu đêm.

Phủ Bàng quang

3.6. Phủ Tam tiêu 

Tam tiêu là "phủ không hình" - khái niệm đặc biệt trong Đông y. Phủ này không tương ứng với một cơ quan cụ thể nào trong Tây y, mà là hệ thống khí hóa bao trùm toàn thân, chia làm ba vùng:

• Thượng tiêu (từ miệng đến cơ hoành): điều hành Tâm và Phế, phân phối khí và tân dịch đi toàn thân.
• Trung tiêu (từ cơ hoành đến rốn): bao gồm Tỳ và Vị, chủ vận hóa thủy cốc.
• Hạ tiêu (từ rốn trở xuống): bao gồm Thận, Bàng quang, Đại trường và Tiểu trường, chủ bài tiết.

Chức năng chính của Tam tiêu là:

• Thông hành nguyên khí từ Thận đi khắp toàn thân - đây là chức năng cốt lõi phân biệt Tam tiêu với các phủ khác.
• Điều hòa sự lưu thông của khí và nước trong cơ thể.
• Hỗ trợ tiêu hóa và chuyển hóa năng lượng.
• Kết nối hoạt động giữa các tạng phủ.

Tam tiêu rối loạn có thể gây phù nề, nóng trong, mệt mỏi kéo dài.

4. Mối liên hệ giữa lục phủ với ngũ tạng 

Khi đã hiểu lục phủ ngũ tạng là gì, bạn nên lưu ý rằng, lục phủ ngũ tạng có mối liên hệ mật thiết theo từng cặp biểu - lý với nhau. Theo Y học cổ truyền, có 5 cặp biểu - lý cố định là: Tâm - Tiểu trường, Can - Đởm, Tỳ - Vị

Phế - Đại trường, Thận - Bàng quang. Ngoài ra, Tam tiêu là biểu của Tâm bào lạc và có mối liên hệ điều phối với toàn bộ các tạng phủ trong cơ thể. 

Vì thế, chỉ cần một cơ quan trong cặp bị suy yếu, cơ quan còn lại cũng dễ bị ảnh hưởng theo. Các tạng phủ còn liên hệ với nhau qua học thuyết Ngũ hành theo quy luật tương sinh (hỗ trợ nhau) và tương khắc (kiềm chế nhau), giúp duy trì cân bằng tổng thể trong cơ thể.

5. Cách chăm sóc lục phủ ngũ tạng khỏe mạnh lâu dài

Muốn cơ thể khỏe mạnh bền vững, bạn cần chăm sóc lục phủ ngũ tạng đúng cách từ thói quen hàng ngày:

5.1. Ăn uống lành mạnh nuôi dưỡng tạng phủ

Chế độ ăn uống là yếu tố quan trọng nhất giúp duy trì hoạt động của lục phủ ngũ tạng. Bạn nên: ăn đúng giờ, không bỏ bữa, tăng rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu chất xơ và ăn với lượng vừa đủ, tránh ăn quá no

Trong bữa ăn hàng ngày, bạn cần tránh: hạn chế đồ chiên xào, nhiều dầu mỡ, giảm tiêu thụ đường và thức ăn nhanh. Ăn thanh đạm để hỗ trợ Can, Tỳ và Vị hoạt động tốt hơn.

Ngoài ra, bạn cũng cần uống đủ nước theo nhu cầu cơ thể, điều chỉnh tùy thể trạng, thời tiết và tình trạng sức khỏe để hỗ trợ thận và bàng quang hoạt động tốt hơn. Việc làm này cũng sẽ giúp cơ thể đào thải độc tố và điều hòa tuần hoàn tốt nhất.

5.2. Ngủ đúng giờ 

Giấc ngủ là khoảng thời gian cơ thể tự sửa chữa và phục hồi. Vì thế, khi đã biết chức năng của lục phủ ngũ tạng là gì, để bảo vệ những cơ quan này, bạn nên đi ngủ trước 23 giờ, ngủ đủ 7 - 8 tiếng/ngày, tránh thức khuya thường xuyên và hạn chế dùng thiết bị điện tử trước khi ngủ. 

Theo Đông y, khung giờ 23 - 3 giờ là giờ Can hành hoạt. Vì vậy, cần ngủ đủ trong khung giờ này để Can tàng huyết và phục hồi hiệu quả, đồng thời hỗ trợ Thận tàng tinh. Thức khuya thường xuyên sẽ làm suy yếu cả hai tạng này theo thời gian.

Giấc ngủ đủ và chất lượng giúp lục phủ ngũ tạng được phục hồi

5.3. Vận động đều đặn để khí huyết lưu thông

Tập thể dục giúp lưu thông máu, tăng khả năng trao đổi chất và cải thiện chức năng tạng phủ. Bạn có thể lựa chọn các hình thức vận động như: đi bộ nhanh, thiền, yoga, đạp xe, bơi lội, thái cực quyền,... Vận động nhẹ nhàng 30 phút/ngày có thể giúp cải thiện rõ rệt sức khỏe Tỳ, Phế và Can.

5.4. Giữ tinh thần thoải mái 

Stress kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây rối loạn tạng phủ, đặc biệt là Can và Tâm. Để tránh điều này, bạn cần cố gắng giảm áp lực công việc đồng thời học cách thư giãn, thiền định, tránh nóng giận,... Tinh thần ổn định sẽ giúp ngủ ngon, tiêu hóa tốt và cải thiện đề kháng.

5.5. Hạn chế rượu bia, thuốc lá 

Rượu bia và thuốc lá ảnh hưởng trực tiếp đến: Gan (Can), Phổi (Phế), Tim (Tâm) và Thận. Nếu muốn chăm sóc lục phủ ngũ tạng lâu dài, bạn nên hạn chế tối đa hoặc bỏ hẳn những chất kích thích này.

5.6. Khám sức khỏe định kỳ 

Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện những kiểm tra cần thiết là cách phát hiện sớm các vấn đề liên quan đến lục phủ ngũ tạng trước khi bệnh trở nặng. Ngoài ra, bạn cũng nên đi khám nếu có dấu hiệu nghi ngờ rối loạn lục phủ ngũ tạng như:

• đau bụng trong thời gian dài không rõ nguyên nhân.
• Khó thở, ho lâu ngày.
• Tiểu buốt, tiểu ra máu.
• Mệt mỏi kéo dài trên 2 tuần.
• Sụt cân nhanh, chán ăn.
• mất ngủ nghiêm trọng, thường xuyên hồi hộp.

Hy vọng những chia sẻ trên đây đã giúp bạn hiểu rõ lục phủ ngũ tạng là gì và giữ vai trò ra sao đối với sức khỏe. Khi lục phủ ngũ tạng hoạt động ổn định và phối hợp hài hòa, cơ thể sẽ khỏe mạnh, tinh thần ổn định và ít mắc bệnh.

Để đảm bảo sức khỏe lục phủ ngũ tạng, bạn có thể đặt lịch khám định kỳ cùng bác sĩ chuyên khoa của Hệ thống Y tế MEDLATEC qua Hotline 1900 56 56 56.