1. Tìm hiểu tình trạng bé bị nhiệt miệng và phân biệt hai dạng thường gặp

nhiệt miệng, tên y khoa là loét áp-tơ (aphthous stomatitis), là tình trạng xuất hiện các vết loét nông, có kích thước thường dưới 1 cm trên bề mặt niêm mạc khoang miệng, bao gồm mặt trong môi, má, lưỡi và nướu. Vết loét có hình tròn hoặc bầu dục, đáy phủ lớp màng trắng hoặc vàng nhạt, viền quanh thường đỏ ửng.

Đây là bệnh lý lành tính, không có khả năng lây truyền từ người sang người và phần lớn tự khỏi trong vòng 1 - 2 tuần nếu chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên cha mẹ cần phân biệt hai dạng chính để có hướng theo dõi phù hợp:

• Dạng thông thường: Vết loét nhỏ, số lượng ít, từ 1 - 3 ổ loét, đau nhẹ đến trung bình, không ảnh hưởng đến sinh hoạt quá nhiều. Tự khỏi trong 7 - 14 ngày và thường không để lại sẹo.
• Dạng tái phát: Các đợt loét lặp lại nhiều lần trong năm, liên quan đến thiếu vi chất mạn tính, yếu tố di truyền hoặc bệnh lý tiêu hóa nền. Đợt tái phát thường đau hơn và kéo dài hơn dạng thông thường.

Một điểm quan trọng khác cha mẹ cần ghi nhớ là phân biệt nhiệt miệng thông thường với loét do herpes simplex virus. Loét herpes thường đi kèm sốt, nổi bóng nước trước khi vỡ ra, sưng hạch vùng cổ và có khả năng lây qua tiếp xúc trực tiếp. Nhiệt miệng thông thường hoàn toàn không lây và không kèm triệu chứng toàn thân rõ ràng.

Bé bị nhiệt miệng thường quấy khóc, bỏ ăn cha mẹ cần nhận biết sớm để có hướng chăm sóc đúng cách

2. Nguyên nhân khiến bé bị nhiệt miệng

Nhiệt miệng ở trẻ em là hệ quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời. Hiểu rõ nguyên nhân giúp cha mẹ can thiệp đúng hướng thay vì chỉ xử lý triệu chứng bề mặt:

• Phần nướu, má trong và lưỡi bị tổn thương do bé cắn phải khi ăn, bị đồ chơi đập vào, bàn chải đánh răng có lông quá cứng chà xát tạo vết xước, từ đó bị vi khuẩn tấn công và gây loét.
• Thiếu sắt, kẽm, vitamin B12, vitamin C và axit folic khiến niêm mạc miệng suy yếu, mất khả năng tự phục hồi khi tổn thương.
• Ăn nhiều đồ cay nóng, chiên rán, thực phẩm nhiều dầu mỡ kích thích viêm loét niêm mạc khoang miệng.
• Sau đợt ốm, thức khuya kéo dài, căng thẳng hoặc áp lực học tập, khả năng phòng vệ của niêm mạc yếu hơn, vi khuẩn cơ hội tấn công dễ dàng hơn.
• Sâu răng, viêm nướu, viêm tủy răng tạo môi trường vi khuẩn thuận lợi, làm niêm mạc xung quanh dễ bị tổn thương lan rộng.
• Sodium lauryl sulfate có trong nhiều loại kem đánh răng có thể kích ứng niêm mạc mỏng manh của trẻ, gây viêm loét tái phát ở một số trẻ có cơ địa nhạy cảm.
• Viêm đại tràng, bệnh celiac hoặc hội chứng ruột kích thích có thể biểu hiện ra ngoài qua các đợt nhiệt miệng tái phát. Nếu bé hay bị nhiệt miệng kèm tiêu chảy mạn tính hoặc chậm tăng cân, ba mẹ cần lưu ý đến nguyên nhân này.
• Bé bị nhiệt miệng thường xuyên không loại trừ nguyên nhân do gan suy yếu, cần được thăm khám để xác định rõ.

Nướu bị chà xát mạnh, tổn thương khi đánh răng cũng có thể khiến trẻ bị nhiệt miệng

3. Dấu hiệu giúp cha mẹ nhận biết tình trạng trẻ bị nhiệt miệng

Ở những trẻ lớn đã biết nói, việc nhận ra nhiệt miệng tương đối dễ dàng vì bé có thể chỉ chính xác vị trí đau. Nhưng với trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, cha mẹ cần quan sát thêm các biểu hiện hành vi để phát hiện sớm, cụ thể:

• Trẻ quấy khóc, bỏ ăn, lười bú.
• Chảy nước dãi nhiều hơn bình thường do nuốt đau.
• Xuất hiện đốm trắng hoặc vàng nhạt trong khoang miệng, ban đầu hơi gồ lên, sau 1 - 2 ngày vỡ ra thành vết loét nông, bờ viền đỏ.
• Đau rát tại vết loét, mức độ đau tăng rõ rệt khi tiếp xúc với thức ăn có vị chua, mặn, thức ăn nóng hoặc cứng.
• Sốt nhẹ, hơi thở có mùi, nướu sưng nhẹ và chảy máu khi chạm vào 

Thông thường, nếu được chăm sóc đúng cách, vết loét sẽ bắt đầu cải thiện từ ngày thứ 4 - 5 và lành hoàn toàn trong 7 - 14 ngày. Nhưng nếu gặp những biểu hiện sau, cha mẹ nên đưa bé đến gặp bác sĩ sớm:

• Nhiệt miệng kéo dài hơn 2 tuần không tự khỏi.
• Tái phát nhiều lần trong thời gian ngắn, trên 2 - 3 đợt mỗi tháng.
• Trẻ dưới 1 tuổi bỏ bú hoàn toàn, đau nhiều, quấy khóc liên tục.
• Vết loét lan rộng, có mủ, chảy máu hoặc kết hợp nhiều ổ cùng lúc.
• Kèm sốt cao, sưng hạch vùng cổ, tiêu chảy, có thể là biểu hiện bệnh lý toàn thân cần thăm khám chuyên sâu.

4. Cách chăm sóc bé bị nhiệt miệng tại nhà đúng chuẩn y khoa

Phần lớn các trường hợp nhiệt miệng ở trẻ hoàn toàn có thể được xử lý tại nhà nếu cha mẹ biết cách chăm sóc đúng. Nguyên tắc chủ yếu là giảm đau, ngừa bội nhiễm và tạo điều kiện để niêm mạc tự phục hồi.

4.1. Vệ sinh miệng đúng cách

Vệ sinh răng miệng đúng cách sẽ hỗ trợ vết loét phục hồi tốt hơn, ngăn ngừa viêm nhiễm kéo dài. Cách vệ sinh như sau:

• Trẻ dưới 1 tuổi: Dùng gạc mềm thấm nước muối sinh lý 0.9% lau nhẹ toàn bộ khoang miệng sau mỗi lần bú, 2 - 3 lần/ngày. Tuyệt đối không tự pha muối vào nước mà chỉ dùng dung dịch nước muối sinh lý mua tại hiệu thuốc để đảm bảo nồng độ chuẩn.
• Trẻ trên 1 tuổi: Hướng dẫn trẻ đánh răng hàng ngày, với trẻ lớn hơn có thể hướng dẫn trẻ súc miệng bằng nước muối sinh lý pha loãng ấm, 3 - 4 lần/ngày. Mỗi lần súc khoảng 30 - 60 giây, nhổ ra, không nuốt.

4.2. Thay đổi chế độ ăn khi bé bị nhiệt miệng

Với những trẻ bị nhiệt miệng, ba mẹ cần lưu ý một số vấn đề sau trong chế độ ăn:

• Chia nhỏ khẩu phần, cho bé ăn nhiều bữa trong ngày thay vì ép ăn nhiều một lúc.
• Ưu tiên thức ăn mềm, mịn, nguội như cháo loãng, súp rau củ, sữa chua, sinh tố trái cây mát,...
• Tránh đồ cay, chua, mặn, nóng và thức ăn cứng góc cạnh dễ cọ xát vào vết loét.
• Cho bé uống nhiều nước, nước ép dưa hấu hoặc nước ép cà rốt giúp làm mát và cung cấp vitamin.
• Với trẻ còn bú mẹ thì tăng cường cho trẻ bú nhiều hơn, chia nhỏ cữ bú. 

4.3. Dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ

Trong một số trường hợp, trẻ có thể được bác sĩ chỉ định dùng một số loại thuốc như:

• Gel bôi giảm đau tại chỗ: Một số sản phẩm chứa lidocaine hoặc chiết xuất từ thảo dược giúp tê tại chỗ, giảm đau tạm thời trước khi ăn. Tuy nhiên, cha mẹ cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về loại và liều lượng phù hợp với độ tuổi của bé.
• Bổ sung vi chất nếu tái phát nhiều lần: Cha mẹ có thể bổ sung kẽm, sắt, vitamin B12, vitamin C và axit folic theo chỉ định để giúp cải thiện tình trạng tái nhiệt miệng ở những trẻ thiếu vi chất.
• Thuốc kháng viêm tại chỗ: Chỉ sử dụng khi nhiệt miệng nặng, nhiều ổ, kéo dài và có chỉ định của bác sĩ. Không tự ý dùng thuốc này cho trẻ tại nhà.

Lưu ý: Cha mẹ tuyệt đối không chà xát mạnh vào vết loét, không tự ý bôi mật ong nguyên chất cho trẻ dưới 1 tuổi, không áp đá lạnh trực tiếp vào miệng trẻ nhỏ.

Vệ sinh miệng đúng cách khi bé bị nhiệt miệng là điều cần thiết

5. Cách phòng ngừa bé bị nhiệt miệng tái phát

Nhiệt miệng có thể phòng ngừa hiệu quả nếu cha mẹ chú ý đến dinh dưỡng, thói quen vệ sinh và lối sống của trẻ như sau:

• Bổ sung thường xuyên thịt nạc đỏ, cá, trứng, đậu lăng, rau lá xanh đậm vào thực đơn hàng ngày để cung cấp đủ sắt, kẽm, vitamin B12 và axit folic.
• Cho trẻ uống đủ nước để giữ khoang miệng không bị khô, hạn chế vi khuẩn phát triển. Nhu cầu nước theo độ tuổi của trẻ 1 - 3 tuổi khoảng 1.3 lít/ngày, bao gồm cả nước trong thức ăn. Với trẻ còn bú, mẹ nên đảm bảo cho trẻ bú đều trong ngày. 
• Dùng bàn chải lông mềm, đánh nhẹ nhàng, không chà xát mạnh nướu và má trong. Nếu bé hay bị nhiệt miệng, cân nhắc chuyển sang kem đánh răng không chứa SLS.
• Giảm đồ chiên rán, đồ cay nóng, bánh kẹo nhiều đường.
• Ngủ đúng giờ, đủ giấc theo lứa tuổi, tránh để trẻ thức khuya hoặc căng thẳng kéo dài.

Chế độ ăn đa dạng, giàu vi chất và thói quen vệ sinh miệng đúng cách giúp phòng ngừa tình trạng nhiệt miệng tái phát 

Bé bị nhiệt miệng là tình trạng hoàn toàn có thể kiểm soát được khi cha mẹ hiểu đúng nguyên nhân và chăm sóc đúng phương pháp. Phần lớn trường hợp tự khỏi trong vòng 1 - 2 tuần, nhưng nếu bé tái phát nhiều lần hoặc vết loét kéo dài bất thường, đừng chần chừ đưa bé đến thăm khám để tìm nguyên nhân gốc rễ. Một địa chỉ y tế uy tín cha mẹ có thể lựa chọn là chuyên khoa Nhi thuộc Hệ thống Y tế MEDLATEC. Để đặt lịch khám hoặc xét nghiệm kiểm tra vi chất, Quý phụ huynh có thể liên hệ tổng đài 1900 56 56 56 của MEDLATEC để được tư vấn và hỗ trợ thêm.