1. Suy tuyến thượng thận là gì? 

Suy tuyến thượng thận là một dạng rối loạn nghiêm trọng, có thể do suy tuyến thượng thận nguyên phát hoặc ảnh hưởng của bệnh lý tại vùng dưới đồi, tuyến yên. Thực tế, việc dùng thuốc corticosteroid liên tục trong thời gian dài cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến suy tuyến thượng thận thứ phát. 

Suy tuyến thượng thận là một dạng rối loạn rất nguy hiểm

Nếu không được can thiệp xử trí kịp thời, người bệnh có rủi ro đối mặt với biến chứng suy tuyến thượng thận cấp dẫn đến mất nước nghiêm trọng, hạ natri, khó đáp ứng với bù nước. Nguy hiểm hơn, người bệnh có thể bị sốc, co giật, hôn mê, thậm chí là tử vong. 

2. Triệu chứng nhận biết

Dấu hiệu cảnh báo suy tuyến thượng thận không phải lúc nào cũng giống nhau ở tất cả người bệnh. Trong nhiều trường hợp, các triệu chứng dễ bị nhầm với các vấn đề sức khỏe khác. Tuy vậy, nếu chú ý theo dõi sự thay đổi của cơ thể, mọi người vẫn có thể nhận biết tình trạng này thông qua các triệu chứng như:

• Mệt mỏi. 
• Choáng váng. 
• Tăng sắc tố da (vùng nếp gấp, đầu ngón tay, niêm mạc miệng, núm vú, vùng sinh dục ngoài chuyển màu nâu sẫm hơn bình thường). 
• Chán ăn. 
• Cân nặng giảm mặc dù không trong chế độ giảm cân. 
• Đau cơ. 
• Tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết. 
• Rối loạn kinh nguyệt hoặc vô kinh. 

Mệt mỏi và chóng mặt là các dấu hiệu cảnh báo suy tuyến thượng thận

Trường hợp bị suy tuyến thượng thận cấp, người bệnh có thể gặp những dấu hiệu như:

• Da nhợt nhạt. 
• Lạnh người. 
• Nôn mửa. 
• Tiêu chảy nghiêm trọng. 
• Thở gấp. 
• Khó thở. 
• Đau đầu dữ dội. 
• Cơ bắp suy yếu. 

Ngay khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, bạn cần nhờ người thân đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được thăm khám và can thiệp kịp thời. 

Lưu ý rằng, 24 giờ đầu tiên kể từ khi phát hiện triệu chứng suy tuyến thượng thận cấp chính là quãng thời gian đặc biệt nguy hiểm. Khi đó, tình trạng mất nước, sốt, rối loạn tuần hoàn có thể xuất hiện bất kỳ khi nào. Lúc này, người bệnh cần nhanh chóng nhập viện để được theo dõi, làm xét nghiệm kiểm tra 4 đến 6 giờ/lần. 

3. Bốn chỉ số xét nghiệm suy tuyến thượng thận quan trọng

Khi nhận kết quả xét nghiệm đánh giá chức năng tuyến thượng thận, bạn cần quan tâm đến một số chỉ số quan trọng, trong đó có 4 chỉ số sau: 

3.1. Cortisol trong máu

Một trong những chức năng cơ bản của tuyến thượng thận là tổng hợp hormone aldosterone, cortisol hỗ trợ điều hòa huyết áp, chống viêm, giảm căng thẳng. Chỉ số cortisol trong máu được sử dụng để đánh giá chức năng tuyến thượng thận. Nếu chỉ số này ở mức thấp, khả năng cao tuyến thượng thận đang bị suy giảm chức năng, không tổng hợp đủ lượng hormone cần thiết. 

Cortisol trong máu cần được lấy vào buổi sáng sớm (khoảng 6 đến 8 giờ), đây là thời điểm cortisol đạt đỉnh sinh lý. Kết quả cortisol lấy sai thời điểm (ví dụ buổi chiều hoặc tối) có thể thấp hơn bình thường và gây hiểu nhầm. Một xét nghiệm cortisol đơn lẻ thường không đủ để chẩn đoán xác định, bác sĩ thường cần kết hợp với nghiệm pháp Synacthen để xác nhận. 

Cortisol là một trong những chỉ số xét nghiệm suy tuyến thượng thận quan trọng

3.2. ACTH máu 

Sự tăng giảm của ACTH máu là căn cứ quan trọng hỗ trợ xác định bệnh lý về tuyến thượng thận, việc diễn giải thường được kết hợp với kết quả cortisol, cụ thể: 

• Cortisol thấp và ACTH tăng: Gợi ý suy tuyến thượng thận nguyên phát (bệnh Addison), cụ thể tuyến thượng thận tổn thương, tuyến yên tăng cường sản xuất ACTH.
• Cortisol thấp và ACTH thấp hoặc bình thường: Gợi ý suy tuyến thượng thận thứ phát, cụ thể tuyến yên hoặc vùng dưới đồi không tiết đủ ACTH.
• Cortisol cao và ACTH cao: Gợi ý bệnh Cushing (u tuyến yên tiết ACTH) hoặc khối u ngoài tuyến yên tiết ACTH lạc chỗ.
• Cortisol cao và ACTH thấp: Gợi ý u tuyến thượng thận sản xuất cortisol độc lập, hoặc dùng corticosteroid kéo dài. 

3.3. DHEA-S

DHEA-S hỗ trợ đánh giá chức năng tuyến thượng thận. Loại hormone này được tổng hợp bởi chính tuyến thượng thận nên sự thay đổi nồng độ DHEA-S phản ánh khá rõ nét tình trạng thực tế của cơ quan này. Cụ thể: 

• DHEA-S thấp: Dấu hiệu cảnh báo suy tuyến thượng thận. 
• DHEA-S cao: Dấu hiệu cảnh báo tình trạng tăng sản hormone hoặc u tuyến thượng thận. 

3.4. 17-cetosteroid

Chỉ số 17-cetosteroid thường được xác định thông qua xét nghiệm nước tiểu, hỗ trợ đánh giá chức năng vỏ tuyến thượng thận. Thông qua chỉ số này, bác sĩ có thể đưa ra chẩn đoán về tình trạng tăng sản hoặc suy tuyến thượng thận:

• 17-cetosteroid tăng và ACTH thấp: Gợi ý u tuyến thượng thận tiết androgen tự chủ. 
• 17-ketosteroid tăng kèm ACTH tăng: Gợi ý tăng sản thượng thận bẩm sinh (CAH) do trong bệnh này có sự thiếu enzyme tổng hợp cortisol làm cortisol giảm dẫn tới ACTH tăng (phản xạ bù trừ), kích thích thượng thận sản xuất dư thừa androgen. 
• 17-cetosteroid và DHEA-S đều tăng: Dấu hiệu cảnh báo tình trạng rối loạn chức năng thượng thận hoặc một số bệnh lý liên quan. 

4. Một số phương pháp chẩn đoán suy tuyến thượng thận khác

Bên cạnh chẩn đoán thông qua các chỉ số trên, bệnh nhân có dấu hiệu bị suy tuyến thượng thận có thể phải làm thêm một số kỹ thuật phân tích khác như: 

• Sinh thiết: Là phương pháp phân tích mẫu tế bào hay mẫu mô lấy từ tuyến thượng thận dưới kính hiển vi. Ngoài suy tuyến thượng thận, sinh thiết còn hỗ trợ chẩn đoán ung thư tại hệ cơ quan này. 
• Các chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm, chụp CT hoặc chụp cộng hưởng từ MRI giúp chẩn đoán suy tuyến thượng thận, đồng thời xác định nguyên nhân gây tổn thương tại cơ quan này. Đặc biệt, chụp cộng hưởng từ có thể giúp phát hiện khá chính xác tình trạng suy tuyến thượng thận thứ phát. 
• Nghiệm pháp Synacthen: Giúp kích thích tuyến thượng thận, hỗ trợ đánh giá khả năng tổng hợp cortisol. Ngoài ra, kết quả của nghiệm pháp này còn giúp kiểm tra hoạt động của vùng dưới đồi, tuyến yên cũng như tuyến thượng thận. Nhờ vậy, bác sĩ sẽ dễ dàng hơn trong việc chẩn đoán suy tuyến thượng thận hay bệnh Addison. 

Sinh thiết hỗ trợ xác định sự tồn tại của tế bào ung thư

5. Điều trị

Tùy vào căn nguyên (suy tuyến thượng thận nguyên phát hay thứ phát), bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị phù hợp. Đa phần, người bệnh thường phải dùng hormone thay thế để bù đắp lượng hormone thiếu hụt. Thời gian sử dụng hormone thay thế còn phụ thuộc vào khả năng phục hồi. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể phải dùng hormone suốt đời. 

Trong đó, cortisol là hormone được chỉ định phổ biến. Trường hợp mắc bệnh Addison, người bệnh cần sử dụng thêm aldosterone. 

Người bị suy tuyến thượng thận cần dùng hormone thay thế theo chỉ định

Ban đầu, người bệnh cần tiêm hormone vào tĩnh mạch và uống corticosteroid. Tùy khả năng đáp ứng của cơ thể, bác sĩ sẽ điều chỉnh liều lượng sao cho phù hợp. Trường hợp bị sốc hoặc không dung nạp thuốc theo đường uống, bác sĩ có thể cân nhắc tiêm bắp corticoid. 

Nếu bị chấn thương nặng, người bệnh thường được tiêm corticosteroid liều cao vào tĩnh mạch. Khi cơ thể dần phục hồi, liều lượng có thể được điều chỉnh trở lại ngưỡng trung bình trước lúc bị chấn thương. 

Trong quá trình điều trị, người bệnh cần dùng thuốc đều đặn theo chỉ định, tái khám định kỳ hoặc khám nếu nhận thấy dấu hiệu bất thường để phát hiện sớm biến chứng. 

Bốn chỉ số xét nghiệm suy tuyến thượng thận được đề cập trong bài viết là căn cứ để bác sĩ đưa ra chẩn đoán và xây dựng phác đồ điều trị cho từng người bệnh. Nếu cơ thể biểu hiện triệu chứng của tình trạng suy tuyến thượng thận, bạn nên nhanh chóng đi khám tại những cơ sở y tế uy tín như Hệ thống Y tế MEDLATEC. Để đặt lịch khám tại MEDLATEC, Quý khách vui lòng gọi đến số tổng đài 1900 56 56 56 để được hỗ trợ.