1. Các giai đoạn hình thành sẹo

Để hiểu tại sao một món ăn có thể can thiệp vào cấu trúc của một vết sẹo, và bị vết thương kiêng ăn gì để không bị sẹo? trước hết chúng ta cần đi sâu vào 4 giai đoạn sau:

1.1. Giai đoạn cầm máu 

Ngay khi mạch máu bị đứt, các sợi collagen bị lộ ra ngoài kích hoạt tiểu cầu kết tập, hình thành nên một nút thắt fibrin tạm thời để ngăn dòng máu chảy. Giai đoạn này cần sự hỗ trợ đắc lực của Vitamin K và Canxi huyết thanh.

1.2. Giai đoạn viêm (Ngày 1 đến ngày 4)

Các bạch cầu trung tính và đại thực bào tràn ngập vùng tổn thương để tiêu diệt vi khuẩn ngoại lai và dọn dẹp các mảnh vụn tế bào chết. Đại thực bào đồng thời tiết ra các yếu tố tăng trưởng như TGF-beta, PDGF để "gọi" các tế bào sửa chữa đến.

• Lưu ý y khoa: Nếu dinh dưỡng nạp vào cơ thể kích hoạt một phản ứng viêm hệ thống quá mức, giai đoạn này sẽ kéo dài, khiến vết thương bị phù nề, chậm chuyển sang giai đoạn sau và làm tăng nguy cơ sẹo xấu lên gấp 3 lần.

Giai đoạn 1 hình thành sẹo bạn cần lưu ý chế độ dinh dưỡng tránh bị viêm dẫn đến sẹo lồi

1.3. Giai đoạn tăng sinh (Ngày thứ 4 đến ngày 21)

Đây là giai đoạn "vàng" quyết định hình thái của sẹo. Các nguyên bào sợi (Fibroblasts) di chuyển đến trung tâm vết thương, bắt đầu sản xuất ồ ạt Collagen loại III, chất nền ngoại bào và glycoprotein để hình thành mô hạt. Đồng thời, quá trình tân tạo mạch (Angiogenesis) diễn ra mạnh mẽ nhằm cung cấp oxy cho mô mới.

• Nếu lượng collagen được sản xuất vừa đủ và sắp xếp trật tự, vết thương sẽ phẳng lỳ.
• Nếu có chất kích thích làm nguyên bào sợi hoạt động quá công suất, sẹo lồi (Keloid) sẽ hình thành.

1.4. Giai đoạn tái cấu trúc (Ngày thứ 21 kéo dài đến hơn 1 năm)

Collagen loại III (lỏng lẻo) dần được thay thế bằng Collagen loại I (bền vững hơn). Các mạch máu dư thừa tiêu biến, vết sẹo thô ban đầu sẽ dần mềm lại, thu nhỏ kích thước và mờ màu. Bất kỳ sự can thiệp dinh dưỡng sai lầm nào trong suốt 1 năm này vẫn có thể làm biến đổi cấu trúc sẹo từ phẳng thành lồi hoặc thâm đen.

2. Mối liên hệ giữa dinh dưỡng và quá trình liền sẹo

Các nghiên cứu trên các bệnh nhân sau hậu phẫu cho thấy: 

• Chỉ số viêm do thực phẩm: Thực tế chỉ ra rằng những bệnh nhân tiêu thụ thực phẩm có chỉ số DII cao (nhiều đường tinh luyện, chất béo bão hòa, đồ nếp) trong 2 tuần đầu sau phẫu thuật có tỷ lệ vết thương chậm đóng miệng tăng 34.2% và tỷ lệ sẹo lồi cao hơn hẳn nhóm ăn chế độ kháng viêm.
• Hội chứng tăng sinh sắc tố thầm lặng: quét phổ quang học các vết sẹo thâm ghi nhận nồng độ enzyme Tyrosinase (enzyme kích thích sản sinh hắc tố melanin) tại vùng da đang lên da non bị đẩy lên rất cao khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm giàu tyrosine kết hợp với việc tiếp xúc tia UV không che chắn.
• Hiện tượng oxy hóa chất nền: Việc thiếu hụt các chất chống oxy hóa nội sinh (Vitamin C, E) do chế độ kiêng khem quá đà làm chậm quá trình liên kết chéo của các sợi collagen, tạo cơ hội cho sẹo lõm hình thành.

3. Bị vết thương kiêng ăn gì để không bị sẹo?

Bị vết thương kiêng ăn gì để không bị sẹo? Dưới đây là danh sách chi tiết các thực phẩm cần loại bỏ khỏi thực đơn khi da đang trong quá trình sửa chữa, được bóc tách toàn diện:

3.1. Thịt bò - "Thủ phạm" hàng đầu gây sẹo thâm và sậm màu vết thương

Từ lâu dân gian đã kiêng thịt bò vì sợ thâm sẹo. Y học hiện đại giải thích vấn đề này như sau: 

Cơ chế hóa sinh: Thịt bò chứa hàm lượng protein chất lượng cao cùng lượng sắt heme cực kỳ dồi dào. Sắt là nguyên liệu tạo máu, nhưng nồng độ sắt quá cao tại vùng da đang lên da non lại kích thích phản ứng Fenton, giải phóng các gốc tự do ROS (Reactive Oxygen Species).

Các gốc tự do này kích ứng các tế bào sắc tố (Melanocytes) nằm ở lớp đáy thượng bì hoạt động mạnh mẽ, giải phóng ồ ạt các túi sắc tố Melanin vào mô hạt mới hình thành. Thêm vào đó, thịt bò giàu axit amin Tyrosine - tiền chất trực tiếp của melanin. Ăn thịt bò khi vết thương đang khép miệng sẽ khiến vùng da non bị sậm màu, tạo thành các vết sẹo thâm đen loang lổ, tương phản rõ rệt với vùng da lành xung quanh.

Thịt bò là món ăn nằm trong danh sách bị vết thương kiêng ăn gì để không bị sẹo

3.2. Rau muống – nguyên nhân kích hoạt nguyên bào sợi sản sinh sẹo lồi

Rau muống là thực phẩm đứng đầu trong danh sách cấm kỵ đối với những người có cơ địa sẹo lồi hoặc đang có vết thương hở sâu.

• Cơ chế hóa sinh:Rau muống chứa hàm lượng rất cao các axit amin cấu trúc như Glycine, Lysine, Threonine – nguồn nguyên liệu cốt lõi cho quá trình tổng hợp collagen. Đồng thời, lượng sắt hữu cơ dồi dào trong loại rau này đóng vai trò là chất xúc tác mạnh mẽ, kích hoạt các enzyme hydroxyl hóa hoạt động hết công suất, thúc đẩy các nguyên bào sợi (Fibroblasts) tăng sinh phân bào đột biến.

Khi các nguyên bào sợi bị kích thích quá mức, chúng sẽ mất kiểm soát trong việc tự điều hòa lượng collagen sản xuất ra. Collagen loại III được tổng hợp với tốc độ chóng mặt, xếp chồng chéo, vón cục lên nhau tại vùng tổn thương mà không được phân hủy bớt bởi enzyme collagenase. Sự tích tụ vô tổ chức này đẩy biểu bì lồi lên khỏi bề mặt da.

• Ăn rau muống làm tăng nguy cơ hình thành sẹo lồi, sẹo phì đại, đặc biệt nguy hiểm đối với các vết thương ở vùng ngực, vai, dái tai và các khớp chuyển động.

Ăn rau muống làm tăng nguy cơ sẹo lồi, sẹo phì đại

3.3. Thịt gà và gạo nếp - Tác nhân gây sưng phù, mưng mủ và kéo dài giai đoạn viêm

Đồ nếp (xôi, bánh chưng) và thịt gà (đặc biệt là phần da gà) là những thực phẩm mang tính nóng cao theo Đông y, còn theo Tây y, chúng chứa các hợp chất kích ứng hệ thống miễn dịch tại chỗ.

• Cơ chế hóa sinh: Gạo nếp chứa hàm lượng tinh bột dạng Amylopectin chiếm đến 98%. Cấu trúc phân nhánh dày đặc của amylopectin khiến nó có tính giữ nước cực cao và làm gia tăng nồng độ đường huyết sau ăn rất nhanh, kích hoạt phản ứng hóa ứng động bạch cầu. Trong khi đó, da gà chứa hàm lượng lớn chất béo bão hòa và các chuỗi protein phân tử lớn dễ kích ứng hệ miễn dịch tại chỗ.

Sự kết hợp này đẩy vết thương rơi vào trạng thái phù nề mô kẽ kéo dài, làm giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn cơ hội xâm nhập, gây ra hiện tượng mưng mủ, viêm nhiễm, hoại tử nhẹ mô hạt. Khi giai đoạn viêm bị kéo dài một cách bất thường, cấu trúc nền da bị phá hủy, vết thương sẽ rất lâu lành và chắc chắn để lại sẹo xấu (sẹo lõm hoặc sẹo phì đại).

Kiêng tuyệt đối thịt gà và đồ nếp từ khi vết thương bắt đầu hình thành cho đến khi bề mặt da non ổn định hoàn toàn, bong hết vảy cốt.

Người bị vết thương nên kiêng tuyệt đối thịt gà và đồ nếp cho đến khi vết thương ổn định hoàn toàn

3.4. Hải sản và đồ tanh (tôm, cua, cá biển, mực) - Kích ứng Histamin gây ngứa ngáy và trầy xước sẹo

Mặc dù hải sản giàu kẽm và protein - những chất rất cần cho da, nhưng chúng lại chứa một nguy cơ dị ứng lâm sàng rất cao đối với mô đang tổn thương.

Cơ chế hóa sinh: Hải sản (đặc biệt là các loại giáp xác) chứa hàm lượng cao các axit amin tự do chuyển hóa thành Histamin trong quá trình bảo quản và tiêu hóa. Khi histamin phóng thích vào máu, chúng di chuyển đến vùng da non - nơi các đầu mút dây thần kinh cảm giác đang được tái tạo và cực kỳ nhạy cảm. Histamin liên kết với các thụ thể H1, truyền tín hiệu ngứa ngáy dữ dội về não bộ.

Theo bản năng, người bệnh sẽ dùng tay gãi hoặc cọ xát vào vết thương để giảm ngứa. Phản ứng cơ học này làm tổn thương lớp biểu bì non mới hình thành, làm toác các mối chỉ khâu, châm ngòi cho một đợt viêm mới và kích hoạt cơ chế tăng sinh bù trừ của collagen, dẫn đến sẹo lồi hoặc sẹo thâm loang nổ.

Vì vậy bạn cần kiêng hải sản trong giai đoạn vết thương lên da non để kiểm soát chứng ngứa ngáy hậu phẫu.

Bị vết thương nên kiêng hải sản để vết thương nhanh liền, không bị kích ứng

3.5. Đường tinh luyện và Đồ ngọt - Hội chứng Glycation hủy hoại cấu trúc Collagen

Bánh kẹo, nước ngọt, trà sữa là những món ăn tưởng chừng vô hại đối với vết sẹo nhưng thực chất lại là những kẻ hủy diệt cấu trúc da âm thầm từ bên trong.

 Khi bạn nạp quá nhiều đường tinh luyện, nồng độ glucose trong máu tăng vọt vượt ngưỡng hấp thu của tế bào. Lượng đường dư thừa này sẽ tự động liên kết với các protein (collagen và elastin) mà không cần sự xúc tác của enzyme tạo ra các sản phẩm glycation bền vững - quá trình này gọi là Advanced Glycation End-products (AGEs) (Hội chứng Glycation hóa).

Các phân tử AGEs làm biến tính và đứt gãy các sợi collagen mới hình thành, làm mất đi tính đàn hồi tự nhiên và độ bền kéo của da. Vết thương thiếu đi các sợi collagen khỏe mạnh nâng đỡ sẽ có xu hướng sụt lún xuống, tạo thành các hốc sâu gọi là sẹo lõm, sẹo rỗ rất khó phục hồi bằng kem bôi thông thường.

Cắt giảm tối đa đường và các carbohydrate tinh chế trong suốt quá trình dưỡng thương.

3.6. Rượu, bia, thuốc lá và chất kích thích - Làm tê liệt hệ thống vi tuần hoàn nuôi dưỡng mô

Chất cồn (Ethanol) trong rượu bia làm giãn mạch ngoại vi nhưng lại làm giảm lưu lượng máu hữu hiệu đến các mao mạch nhỏ nuôi dưỡng vết thương. Nguy hiểm hơn, Nicotine trong khói thuốc lá là chất co mạch cực mạnh, làm co thắt các động mạch nhỏ, làm giảm nồng độ oxy hòa tan trong mô (Tissue hypoxia).

Vết thương bị bỏ đói, thiếu oxy và các dưỡng chất thiết yếu để tế bào biểu mô di chuyển đóng miệng vết thương. Thời gian lành thương bị kéo dài gấp 3 lần, làm tăng tỷ lệ nhiễm trùng cơ hội và để lại các vết sẹo xơ cứng, co rút, giới hạn vận động của các khớp.

Chắc hẳn qua bài viết trên bạn đã nắm được nguyên nhân dẫn đến vết sẹo lâu dài từ đó có thực đơn dinh dưỡng phù hợp, và bị vết thương kiêng ăn gì để không bị sẹo?. Một vết sẹo đẹp hay xấu, phẳng lỳ hay lồi lõm không hoàn toàn do "cơ địa" quyết định, mà phần lớn nằm ở hành trình 4 giai đoạn chữa lành thương tổn. 

Quá trình quản lý sẹo, đặc biệt là sẹo hậu phẫu, cần được thực hiện một cách chủ động và có khoa học. Nếu bạn có một vết thương lớn, vết mổ sau phẫu thuật thẩm mỹ phức tạp hoặc bản thân là người có cơ địa sẹo lồi nghiêm trọng cần tránh những thực phẩm tối kỵ sau hậu phẫu và thực hiện kiểm tra tái khám sau hậu phẫu.

Để đặt lịch khám chuyên khoa hoặc xét nghiệm tận nơi trên toàn quốc của Hệ thống Y tế MEDLATEC, quý khách hàng có thể liên hệ Tổng đài 1900 56 56 56 để được hỗ trợ nhanh nhất.