1.Cây thạch đen là gì?

Cây thạch đen là họ thực vật hoa môi có tên khoa học là  Mesona chinensis, hay trong dân gian còn có tên gọi khác là cây Tiên thảo, sương sáo, thạch sương sáo) - một loại thực vật thân thảo, được sử dụng phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước châu Á để làm thạch giải nhiệt và làm thuốc trong y học cổ truyền.

Trong Đông y, cây thạch đen được xếp vào nhóm dược liệu có tính mát, thường dùng để thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa và làm dịu cơ thể trong điều kiện nóng bức.

Đặc điểm nhận dạng cây thạch đen

Việc nhận diện đúng cây thạch đen là yếu tố quan trọng để tránh nhầm lẫn với các loài cây thân thảo khác có hình dáng tương tự.

• Về hình thái: Cây thạch đen có những đặc điểm thực vật học khá điển hình:

+ Thân:

• Thân thảo, mọc bò hoặc hơi đứng;
• Có nhiều lông mịn, phân nhánh nhiều, ít phụ thuộc vào điều kiện trồng và loại giống;
• Chiều cao trung bình từ 20 - 50 cm.

+ Lá:

• Lá mọc đối;
• Phiến lá hình trứng hoặc hình bầu dục;
• Mép lá có răng cưa nhỏ;
• Mặt lá phủ lông, khi vò có mùi thơm nhẹ.

+ Hoa:

• Hoa nhỏ, mọc thành cụm ở nách lá hoặc đầu cành;
• Màu trắng nhạt hoặc tím nhạt;
• Hoa nở rộ vào khoảng cuối hè - đầu thu.

+ Toàn cây:

• Khi thu hoạch thường lấy cả thân và lá;
• Sau khi phơi hoặc sấy khô có mùi thơm nhẹ đặc trưng.

Cận cảnh lá và thân cây thạch đen

2. Phân bố và điều kiện sinh trưởng của cây thạch đen

Tại Việt Nam, cây thạch đen được trồng và khai thác nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nổi bật nhất là Cao Bằng (được xem là “thủ phủ” thạch đen), Lạng Sơn, Bắc Kạn, Tuyên Quang và một số khu vực trung du và miền núi phía Bắc khác.

Trong đó, thạch đen Cao Bằng được đánh giá cao nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp, cho hàm lượng hoạt chất tốt và mùi vị đậm hơn.

Trên thế giới, cây thạch đen còn phân bố tại Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan, Malaysia, Indonesia. Ở nhiều quốc gia, cây thạch đen vừa được sử dụng làm thực phẩm, vừa được xem là dược liệu truyền thống.

Cây thạch đen ưa ẩm, sống trên đất tơi xốp, giàu mùn, thoát nước tốt chịu hạn kém, phát triển tốt ở các vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới với nhiệt độ trung bình từ 22 - 30°C. 

3. Thành phần hóa học trong cây thạch đen theo nghiên cứu khoa học

Nhiều nghiên cứu tại Trung Quốc, Đài Loan và Việt Nam đã chỉ ra rằng cây thạch đen chứa nhiều hợp chất sinh học có lợi cho sức khỏe.

Theo các tài liệu dược liệu và nghiên cứu thực nghiệm, cây thạch đen chứa:

• Polysaccharide (đa đường):

+ Thành phần quan trọng tạo nên độ đông của thạch;

+ Có hoạt tính sinh học như chống oxy hóa, hỗ trợ miễn dịch.

• Flavonoid: Giúp chống oxy hóa và bảo vệ tế bào khỏi tác hại của gốc tự do.
• Phenolic compounds:Có khả năng kháng viêm, kháng khuẩn nhẹ.
• Tinh dầu (hàm lượng thấp): Tạo mùi thơm đặc trưng và có tác dụng thư giãn nhẹ.
• Chất xơ hòa tan giúp hỗ trợ tiêu hóa và làm chậm quá trình hấp thu đường.

Một số nghiên cứu còn ghi nhận khả năng ức chế enzym α-glucosidase trong cây thạch đen có tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

4. Công dụng của cây thạch đen đối với sức khỏe

4.1 Thanh nhiệt, giải độc cơ thể

Theo Đông y, cây thạch đen có tính mát, vị ngọt nhạt, có tác dụng thanh nhiệt nên các món ăn và chiết xuất từ cây thạch đen thường được dùng trong các trường hợp:

• Nóng trong người;
• Nhiệt miệng;
• Khô khát;
• Táo bón do nhiệt.

4.2 Hỗ trợ hệ tiêu hóa

Hàm lượng polysaccharide và chất xơ hòa tan trong cây thạch đen giúp nhuận tràng nhẹ, cải thiện tình trạng táo bón, bảo vệ niêm mạc đường ruột. Vì vậy, thạch đen phù hợp cho người ăn ít rau, người cao tuổi hoặc người hay bị rối loạn tiêu hóa.

4.3 Hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Một số nghiên cứu hiện đại cho thấy các món ăn làm từ cây thạch đen có thể làm chậm hấp thu glucose, hỗ trợ ổn định đường huyết sau ăn.Tuy nhiên, cần lưu ý không cho thêm nhiều đường khi chế biến nếu dùng cho người tiền đái tháo đường hoặc tiểu đường.

4.4 Tác dụng chống oxy hóa

Các hợp chất flavonoid và polyphenol trong cây thạch đen giúp:

• Trung hòa gốc tự do;
• Làm chậm quá trình lão hóa tế bào;
• Hỗ trợ bảo vệ gan và tim mạch. 

5. Gợi ý 7 món ngon từ cây thạch đen

5.1 Thạch đen truyền thống (sương sáo nguyên chất)

Đây là món cơ bản nhất, giữ được trọn vẹn hương vị và giá trị của cây thạch đen. Thực hiện theo các bước dưới đây bạn sẽ có món thạch đen truyền thống chuẩn vị.

Chuẩn bị nguyên liệu

• Cây thạch đen khô: 50 - 70 g; 
• Nước sạch: 2 - 2,5 lít;
• Bột năng hoặc bột sắn: 30 - 40 g (tùy độ đông mong muốn).

Cách làm

Rửa sạch cây thạch đen khô, ngâm nước khoảng 15 phút, sau đó cho thạch đen vào nồi, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa, nấu trong 1 - 2 giờ. Tiếp theo lọc bỏ bã, lấy phần nước cốt. Tiếp đến hòa bột năng với nước lạnh, đổ từ từ vào nồi nước thạch khi còn nóng, khuấy đều. Cuối cùng để thạch nguội tự nhiên, thạch sẽ đông lại.

Cách dùng: Bạn có thể bỏ thạch vào ngăn mát sẽ ngon hơn hoặc ăn ngay sau khi đông dùng kèm nước đường phèn hoặc nước mật mía.

Cây thạch đen sau khi thu hái được phơi khô

5.2 Thạch đen nước đường phèn

Món này nhẹ bụng, phù hợp người lớn tuổi và người hay bị nóng trong.

Chuẩn bị nguyên liệu

• Thạch đen đã đông;
• Đường phèn;
• Nước lọc;
• Lá dứa.

Cách làm: Bạn nấu đường phèn với nước và lá dứa cho tan, để nguội. Sau đó cắt thạch đen thành miếng vừa ăn. Khi ăn, bạn chan nước đường phèn lên trên và dùng lạnh sẽ ngon hơn . Lưu ý bạn không nên cho quá nhiều đường nếu dùng thường xuyên để hạn chế lượng đường nạp vào cơ thể.

 5.3 Chè thạch đen đậu xanh

Đây là món ăn kết hợp giữa thạch đen mát và đậu xanh bùi giúp món ăn cân bằng hơn, không quá hàn.

Chuẩn bị nguyên liệu: Thạch đen, đậu xanh đã cà vỏ, đường, nước cốt dừa (tùy chọn).

Cách làm: Bạn ninh đậu xanh mềm, thêm đường cho vừa miệng, thạch đen cắt sợi hoặc khối nhỏ. Sau đó cho đậu xanh ra bát, thêm thạch đen, chan nước cốt dừa nếu thích. Món chè này rất phù hợp cho những gười lao động nặng, người cần giải nhiệt nhưng vẫn muốn no lâu.

5.4 Thạch đen nước cốt dừa

Món phổ biến trong các quán chè, vị béo giúp giảm cảm giác “lạnh bụng”.

Chuẩn bị nguyên liệu

• Thạch đen;
• Nước cốt dừa;
• Đường;
• Muối (một nhúm nhỏ).

Cách làm: Bạn đun nước cốt dừa với đường và chút muối, khuấy đều, không để sôi mạnh. Thạch đen cắt miếng vừa ăn sau đó chan nước cốt dừa lên trên, dùng lạnh hoặc mát. Để nước cốt dừa sánh bạn có thể cho thêm 1 chút bột năng. 

Thạch đen cốt dừa món ăn thơm ngon được nhiều người ưa chuộng

5.5 Sữa tươi thạch đen

Chuẩn bị nguyên liệu: Thạch đen, sữa tươi không đường, sữa đặc (tùy chọn)

Cách làm: Thạch đen cắt hạt lựu, sau đó bạn cho thạch vào ly, thêm sữa tươi, nếu thích ngọt, bạn có thể cho thêm 1 - 2 thìa sữa đặc và thưởng thức. Lưu ý không nên dùng món này khi bụng đói vì dễ gây cồn cào.

5.6 Trà thạch đen 

Dạng lỏng, dễ hấp thu, phù hợp dùng trong ngày nắng nóng giúp giải nhiệt

Nguyên liệu chuẩn bị: Cây thạch đen khô, nước, đường phèn (ít)

Cách làm: Nấu thạch đen loãng hơn so với làm thạch. Sau đó lọc lấy nước, thêm đường phèn cho dễ uống. Lưu ý bạn chỉ nên dùng trà thạch đen uống mát trong ngày, không nên để trà qua đêm, tránh bị biến chất gây hại cho sức khỏe.

5.7 Thạch đen ăn kèm trái cây

Đây là món ăn nhẹ, ít ngán, giàu chất xơ giúp tiêu hóa tốt

Nguyên liệu: Thạch đen, trái cây: nhãn, vải, mít, xoài chín, nước đường nhạt hoặc sữa tươi

Cách làm: Bạn cắt thạch đen và trái cây thành miếng nhỏ sau đó trộn đều, thêm nước và dùng tùy thích.

6. Một số lưu ý khi chế biến món ăn từ cây thạch đen

• Không dùng thạch đen đã có mùi lạ, nhớt hoặc chua.
• Người tỳ vị hư hàn không nên ăn quá nhiều hoặc ăn lúc bụng đói.
• Trẻ nhỏ nên dùng lượng ít, tránh ăn quá lạnh .
• Ưu tiên thạch đen nấu từ cây khô tự nhiên, hạn chế bột pha sẵn không rõ nguồn gốc.

7. Thạch đen có phải thuốc không? Có dùng thay thuốc được không?

Trước nhiều công dụng sinh học và hiệu quả của cây thạch đen mang lại nhiều người thắc mắc cây thạch đen có thể dùng thay thế các loại thuốc không? Tuy nhiên thạch đen không thể dùng thay thế thuốc điều trị được. Các bài thuốc lưu truyền trong dân gian từ thạch đen chưa có liều dùng chuẩn hóa, việc người dùng tự ý áp dụng các bài thuốc dân gian từ cây thạch đen có thể khiến quá trình điều trị bệnh trở nên chậm trễ gây biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, khi có ý định dùng bất cứ bài thuốc nào từ loại cây này bạn cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa, không tự ý áp dụng.

Để chăm sóc sức khỏe chủ động, hiệu quả hơn bạn nên duy trì lịch khám sức khỏe định kỳ tại các cơ sở y tế uy tín. Nếu cần đặt lịch khám tại MEDLATEC, Quý khách vui lòng liên hệ hotline 1900 56 56 56 để được hỗ trợ 24/7.